వాతావరణ మార్పు ప్రభావం & భారత చర్యలు (Climate Action in India)

వాతావరణ మార్పు (Climate Change) అంటే దీర్ఘకాలంలో ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం వంటి వాతావరణ క్రమాల్లో వచ్చే మార్పులు. భారతదేశం వ్యవసాయంపై, రుతుపవనాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉండటంతో ఈ ప్రభావాలకు ఎక్కువ గురవుతుంది.

• రుతుపవనాల్లో అనిశ్చితి: వర్షపాతం క్రమం మారడం, కొన్ని చోట్ల అధిక వర్షాలు, కొన్ని చోట్ల కరువులు.
• వ్యవసాయంపై ప్రభావం: ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల వల్ల గోధుమ, వరి వంటి పంటల దిగుబడి తగ్గే ప్రమాదం. నీటి కొరత, చీడపీడలు పెరగడం.
• హిమాలయ హిమానీనదాలు: కరిగితే గంగ, బ్రహ్మపుత్ర, సింధు నదుల ప్రవాహాలు ప్రభావితమవుతాయి. హిమనదీ సరస్సు ఉప్పెనలు (GLOFs) ప్రమాదం.
• తీర ప్రాంతాలు: సముద్ర మట్టం పెరగడం వల్ల సుందర్‌బన్స్, ముంబై, చెన్నై, కోల్‌కతా, విశాఖపట్నం వంటి తీర నగరాలకు ముప్పు. ఉప్పునీరు ఇంకి నేలలు, భూగర్భ జలాలు ఉప్పగా మారడం.
• తుఫానులు: బంగాళాఖాతంలో తుఫానులు తీవ్రం కావడం. ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరంలో హుద్‌హుద్ (2014) వంటి తుఫానులు ఉదాహరణలు.
• వడగాడ్పులు: వేసవి ఉష్ణోగ్రతలు పెరిగి వడగాడ్పు రోజులు పెరగడం. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, ఒడిశా వంటి రాష్ట్రాల్లో తీవ్ర వడగాడ్పులు సాధారణం.
• నీటి వనరులు: భూగర్భ జలాల తగ్గుదల, నదుల్లో ప్రవాహాల మార్పు.
• ఆరోగ్యం: మలేరియా, డెంగ్యూ వ్యాప్తి, వేడి సంబంధిత వ్యాధులు.
• జీవవైవిధ్యం: పశ్చిమ కనుమలు, హిమాలయాల వంటి హాట్‌స్పాట్లలో జాతులకు ముప్పు.
• బలహీన వర్గాలు: పేదలు, చిన్న రైతులు, మత్స్యకారులు ఎక్కువగా ప్రభావితమవుతారు.

వాతావరణ మార్పును ఎదుర్కోవడానికి భారత ప్రభుత్వం జూన్ 2008లో 'జాతీయ వాతావరణ మార్పు కార్యాచరణ ప్రణాళిక – NAPCC (National Action Plan on Climate Change)'ను ప్రకటించింది. అప్పటి ప్రధాని డా. మన్మోహన్ సింగ్.

• ప్రధాన సూత్రాలు:
  1. పేదల అభివృద్ధికి ఆటంకం కాకుండా వాతావరణ మార్పును ఎదుర్కోవడం
  2. సుస్థిర అభివృద్ధి
  3. ఇంధన సామర్థ్యం.
• ఎనిమిది జాతీయ మిషన్లు (8 National Missions):
  1. జాతీయ సౌర మిషన్ (National Solar Mission)
  2. మెరుగైన ఇంధన సామర్థ్య మిషన్ (Enhanced Energy Efficiency)
  3. సుస్థిర నివాస మిషన్ (Sustainable Habitat)
  4. జాతీయ జల మిషన్ (National Water Mission)
  5. హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిరక్షణ మిషన్ (Sustaining the Himalayan Ecosystem)
  6. గ్రీన్ ఇండియా మిషన్ (Green India Mission)
  7. సుస్థిర వ్యవసాయ మిషన్ (Sustainable Agriculture)
  8. వాతావరణ మార్పుపై వ్యూహాత్మక విజ్ఞాన మిషన్ (Strategic Knowledge for Climate Change)
• జాతీయ సౌర మిషన్: 2010లో 'జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ జాతీయ సౌర మిషన్ (JNNSM)'గా ప్రారంభమైంది. మొదట 2022 నాటికి 20,000 MW లక్ష్యం ఉండేది, తరువాత 100 GW (లక్ష MW)కి పెంచారు.
• PAT పథకం (Perform, Achieve and Trade): 2012 నుండి. ఇంధన సామర్థ్య మిషన్‌లో భాగం. పరిశ్రమలు ఇంధన పొదుపు లక్ష్యాలు సాధించి, ఎక్కువ పొదుపు చేస్తే 'ఎనర్జీ సేవింగ్ సర్టిఫికెట్లు' పొంది అమ్ముకోవచ్చు.
• బ్యూరో ఆఫ్ ఎనర్జీ ఎఫిషియన్సీ (BEE):
  1. 2002లో ఏర్పాటు
  2. ఇంధన సంరక్షణ చట్టం 2001 కింద. 'స్టార్ లేబులింగ్' కార్యక్రమం దీనిదే.
• రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికలు (SAPCC): NAPCC ఆధారంగా ప్రతి రాష్ట్రం తన వాతావరణ మార్పు కార్యాచరణ ప్రణాళిక రూపొందించుకోవాలి.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఎనిమిది మిషన్లలో 'సౌర, ఇంధనం, నివాసం, నీరు, హిమాలయ, హరిత, వ్యవసాయం, విజ్ఞానం' అనే క్రమంలో గుర్తుంచుకోండి.

పారిస్ ఒప్పందం కింద ప్రతి దేశం తన స్వచ్ఛంద ఉద్గార తగ్గింపు లక్ష్యాలను 'జాతీయంగా నిర్ణయించిన తోడ్పాటు' (Nationally Determined Contribution – NDC)గా ప్రకటించాలి. భారత్ కూడా తన లక్ష్యాలను ప్రకటించింది.

• తొలి INDC (2015): పారిస్ సదస్సుకు ముందు (అక్టోబర్ 2015) భారత్ సమర్పించింది. ప్రధాన లక్ష్యాలు (2030 నాటికి):
• GDP ఉద్గార తీవ్రతను 2005 స్థాయి కంటే 33–35% తగ్గించడం
• విద్యుత్ సామర్థ్యంలో 40% శిలాజేతర ఇంధనాల వాటా
• అదనంగా 2.5 నుండి 3 బిలియన్ టన్నుల CO₂కు సమానమైన కార్బన్ సింక్ (అడవులు, చెట్ల ద్వారా) సృష్టి
• పంచామృతం (Panchamrit): 2021లో గ్లాస్గోలో జరిగిన COP26లో ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ప్రకటించిన ఐదు లక్ష్యాలు:
• 2030 నాటికి శిలాజేతర ఇంధన సామర్థ్యం 500 GWకు పెంచడం
• 2030 నాటికి ఇంధన అవసరాల్లో 50% పునరుత్పాదక వనరుల నుండి
• 2030 నాటికి ఉద్గారాలను 1 బిలియన్ టన్నులు తగ్గించడం
• 2030 నాటికి GDP ఉద్గార తీవ్రతను 45% తగ్గించడం (2005 స్థాయితో పోలిస్తే)
• 2070 నాటికి నెట్ జీరో ఉద్గారాల లక్ష్యం సాధించడం
• నవీకరించిన NDC (2022): ఆగస్టు 2022లో భారత్ NDCను నవీకరించింది. 2030 నాటికి ఉద్గార తీవ్రతను 45% తగ్గించడం, విద్యుత్ సామర్థ్యంలో 50% శిలాజేతర ఇంధనాల వాటా లక్ష్యాలు ఉన్నాయి.
• COP26: 26వ వాతావరణ సదస్సు, గ్లాస్గో (స్కాట్లాండ్, UK), 2021.
• ఉద్గార తీవ్రత (Emission Intensity): ఒక యూనిట్ GDP ఉత్పత్తికి విడుదలయ్యే ఉద్గారాలు. ఇది తగ్గడం అంటే ఆర్థిక వృద్ధి పెరుగుతున్నా ఉద్గారాల వృద్ధి తక్కువగా ఉండటం.
• దీర్ఘకాల తక్కువ ఉద్గార అభివృద్ధి వ్యూహం (LT-LEDS): నవంబర్ 2022లో భారత్ UNFCCCకి సమర్పించింది.

భారత్ దేశీయ చర్యలతో పాటు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో కూడా వాతావరణ చర్యలకు నాయకత్వం వహిస్తోంది. పరీక్షల్లో ఈ కార్యక్రమాల పేర్లు, సంవత్సరాలు, ప్రధాన కార్యాలయాలు అడుగుతారు.

• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (International Solar Alliance – ISA): 2015 నవంబర్‌లో పారిస్ COP21 సందర్భంగా భారత్, ఫ్రాన్స్ కలిసి ప్రారంభించాయి.
• ప్రధాన కార్యాలయం: గురుగ్రామ్ (హర్యానా), భారత్
• లక్ష్యం: కర్కాటక రేఖ, మకర రేఖల మధ్య ఉన్న సూర్యరశ్మి సమృద్ధిగా ఉన్న దేశాల మధ్య సౌర శక్తి సహకారం
• LiFE (Lifestyle for Environment):
  1. పర్యావరణ అనుకూల జీవనశైలి ఉద్యమం. COP26లో ప్రధాని ప్రతిపాదించారు
  2. 2022 అక్టోబర్‌లో గుజరాత్‌లోని కేవడియాలో ప్రారంభమైంది. 'వృథా చేయడం కాదు, ఆలోచనాత్మకంగా వాడటం' అనే సూత్రం.
• విపత్తు నిరోధక మౌలిక వసతుల కూటమి (CDRI): 2019లో న్యూయార్క్ UN వాతావరణ సదస్సులో భారత్ ప్రారంభించింది.
• జాతీయ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్: 2023 జనవరిలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదించింది. గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి, వినియోగం, ఎగుమతిని ప్రోత్సహించడం లక్ష్యం. పునరుత్పాదక విద్యుత్‌తో నీటిని విడగొట్టి (ఎలక్ట్రోలిసిస్) తయారు చేస్తారు.
• ఇంధన సంరక్షణ (సవరణ) చట్టం 2022: కార్బన్ క్రెడిట్ ట్రేడింగ్ పథకానికి చట్టబద్ధ ఆధారం ఏర్పాటు.
• ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల ప్రోత్సాహం: ఫేమ్ (FAME – Faster Adoption and Manufacturing of Electric Vehicles) పథకం.
• జాతీయ స్వచ్ఛ ఇంధన నిధి (National Clean Energy Fund):
  1. 2010లో ఏర్పాటు
  2. బొగ్గుపై సెస్ ద్వారా నిధులు సేకరణ.
• పునరుత్పాదక శక్తి: భారత్‌లో సౌర, పవన విద్యుత్ సామర్థ్యం వేగంగా పెరుగుతోంది. రాజస్థాన్, గుజరాత్, తమిళనాడు, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రధాన రాష్ట్రాలు.

వాతావరణ మార్పును ఎదుర్కోవడానికి రెండు రకాల చర్యలు ఉంటాయి – ఉద్గారాల తగ్గింపు, మార్పులకు అనుగుణంగా మారడం. వీటితో పాటు అంతర్జాతీయ వాతావరణ నిధులు, సూత్రాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• శమనం (Mitigation): GHG ఉద్గారాలను తగ్గించే లేదా కార్బన్‌ను పీల్చుకునే చర్యలు. ఉదా: సౌర విద్యుత్, అడవుల పెంపకం, విద్యుత్ వాహనాలు.
• అనుసరణ (Adaptation): మార్పుల ప్రభావాలను తట్టుకునేలా సిద్ధమవడం. ఉదా: వడగాడ్పు హెచ్చరికలు, కరువును తట్టుకునే విత్తనాలు, తుఫాను షెల్టర్లు.
• గ్రీన్ ఇండియా మిషన్: అడవుల విస్తీర్ణం పెంచడం, నాణ్యత మెరుగుపరచడం.
• పర్యావరణ రక్షణ ప్రణాళిక: పరిశ్రమలకు ఇంధన సామర్థ్య ప్రమాణాలు, భవనాలకు ఎనర్జీ కన్జర్వేషన్ బిల్డింగ్ కోడ్ (ECBC).
• గ్రీన్ క్లైమేట్ ఫండ్ (GCF):
  1. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు వాతావరణ చర్యలలో ఆర్థిక సాయం చేసే UNFCCC ఆధారిత నిధి
  2. ప్రధాన కార్యాలయం సాంగ్డో (దక్షిణ కొరియా).
• సమాన కానీ భిన్న బాధ్యతలు (CBDR): అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకు చారిత్రక ఉద్గారాల వల్ల ఎక్కువ బాధ్యత ఉందనే సూత్రం. భారత్ దీన్ని ఎప్పుడూ బలంగా సమర్థిస్తుంది.
• సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDG 13): వాతావరణ చర్య (Climate Action).
• కార్బన్ మార్కెట్: ఉద్గార తగ్గింపులను క్రెడిట్ల రూపంలో కొనడం, అమ్మడం.
• వాతావరణ మార్పు రాష్ట్ర కార్యక్రమాలు: తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ కూడా తమ రాష్ట్ర వాతావరణ మార్పు కార్యాచరణ ప్రణాళికలు రూపొందించాయి. వడగాడ్పులు, తుఫానులు, కరువు నిర్వహణకు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు ఏర్పాటు చేశారు.

UNFCCC కింద ప్రతి సంవత్సరం జరిగే పార్టీల సదస్సును COP (Conference of the Parties) అంటారు. కొన్ని ముఖ్య సదస్సులు, వాటి ఫలితాలు పరీక్షలకు ముఖ్యమైనవి.

• UNFCCC:
  1. 1992 రియో ఎర్త్ సమ్మిట్‌లో ఆమోదం
  2. 1994 మార్చిలో అమలు. ప్రధాన కార్యాలయం బాన్ (జర్మనీ).
• COP1: 1995, బెర్లిన్.
• COP3 – క్యోటో (1997):
  1. క్యోటో ప్రోటోకాల్ ఆమోదం
  2. 2005లో అమలు. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకు బంధన ఉద్గార తగ్గింపు లక్ష్యాలు.
• COP13 – బాలి (2007): బాలి రోడ్ మ్యాప్.
• COP15 – కోపెన్‌హాగన్ (2009):
  1. కోపెన్‌హాగన్ ఒప్పందం
  2. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు 100 బిలియన్ డాలర్ల వార్షిక వాతావరణ నిధి హామీ.
• COP16 – కాన్‌కున్ (2010): గ్రీన్ క్లైమేట్ ఫండ్ ఏర్పాటు నిర్ణయం.
• COP21 – పారిస్ (2015): పారిస్ ఒప్పందం.
• 12 డిసెంబర్ 2015న ఆమోదం
• 4 నవంబర్ 2016 నుండి అమలు.
• లక్ష్యం: ప్రపంచ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను పారిశ్రామిక పూర్వ స్థాయి కంటే 2°C కంటే తక్కువకు పరిమితం చేయడం, 1.5°C కోసం ప్రయత్నించడం.
• భారత్ అక్టోబర్ 2016లో ఆమోదించింది (2 అక్టోబర్ 2016).
• COP26 – గ్లాస్గో (2021): భారత్ పంచామృతం ప్రకటన.
• COP27 – షర్మ్ ఎల్-షేక్ (ఈజిప్ట్, 2022): 'నష్టం & హాని నిధి (Loss and Damage Fund)' ఏర్పాటుకు అంగీకారం.
• COP28 – దుబాయ్ (UAE, 2023).
• COP కాలం: ప్రతి ఏడాది నవంబర్–డిసెంబర్‌లో.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా క్యోటో (97) – బంధన లక్ష్యాలు; పారిస్ (2015) – అందరూ స్వచ్ఛంద NDCలు. ఈ తేడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.