అంతరించిపోతున్న జాతులు & IUCN రెడ్ లిస్ట్ (Endangered Species)

అంతర్జాతీయ ప్రకృతి పరిరక్షణ సంఘం (IUCN) జాతులు ఎంత ప్రమాదంలో ఉన్నాయో వర్గీకరించి 'రెడ్ లిస్ట్' ప్రచురిస్తుంది. పరీక్షల్లో ఈ వర్గాల క్రమం, ఉదాహరణలు తరచూ వస్తాయి.

• IUCN:
  1. International Union for Conservation of Nature – 1948లో ఏర్పాటైంది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గ్లాండ్ (Gland), స్విట్జర్లాండ్.
• రెడ్ డేటా బుక్ (Red Data Book):
  1. అంతరించే జాతుల వివరాలతో కూడిన పుస్తకం
  2. ప్రస్తుత పేరు IUCN Red List of Threatened Species (మొదటి రెడ్ డేటా బుక్ 1964లో).
• రెడ్ లిస్ట్ వర్గాలు (ప్రమాదం ఎక్కువ నుండి తక్కువకు):
  1. అంతరించినవి (Extinct – EX)
  2. అడవిలో అంతరించినవి (Extinct in the Wild – EW)
  3. అత్యంత ప్రమాదంలో (Critically Endangered – CR)
  4. ప్రమాదంలో (Endangered – EN)
  5. బలహీనమైనవి (Vulnerable – VU)
  6. ముప్పు సమీపంలో (Near Threatened – NT)
  7. తక్కువ ఆందోళన (Least Concern – LC)
  8. సమాచార లోపం (Data Deficient – DD)
  9. మూల్యాంకనం కానివి (Not Evaluated – NE)
• ముప్పులో ఉన్నవి (Threatened): CR, EN, VU మూడూ కలిపి.
• రెడ్ లిస్ట్ ఉద్దేశం: ఏ జాతికి ఎంత రక్షణ అవసరమో శాస్త్రీయంగా చూపించడం.
• గుర్తుంచుకునే చిట్కా: 'CR – EN – VU' (అత్యంత ప్రమాదం → ప్రమాదం → బలహీనం) క్రమాన్ని గుర్తుపెట్టుకోండి.

భారత్‌లో అనేక జంతువులు, పక్షులు అత్యంత ప్రమాదంలో (Critically Endangered – CR) ఉన్నాయి. వాటి పేర్లు, నివాస ప్రాంతాలు పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ (Great Indian Bustard – గోడావన్):
  1. అత్యంత ప్రమాదంలో (CR). ప్రధానంగా రాజస్థాన్ (థార్), గుజరాత్‌లలో
  2. AP లో కర్నూలు జిల్లా రోళ్లపాడు అభయారణ్యంలో ఉండేది.
• గంగా ఘరియాల్ (Gharial): CR – మొసళ్ళ జాతి, చేపలు తినే పొడవైన ముక్కు.
• పిగ్మీ హాగ్ (Pygmy Hog): CR – అస్సాం (మానస్).
• జెర్డన్స్ కోర్సర్ (Jerdon's Courser): CR – పొడవాటి కాళ్ళ పక్షి. 1986లో కడప జిల్లా శ్రీ లంకమల్లేశ్వర (శ్రీ పెనుశిల నరసింహ) అభయారణ్యంలో మళ్ళీ కనిపించింది – AP కి సంబంధించిన ముఖ్యాంశం.
• రాబందులు (Vultures): వైట్-రంప్డ్, లాంగ్-బిల్డ్, స్లెండర్-బిల్డ్ రాబందులు CR. కారణం – పశువులకు ఇచ్చే డైక్లోఫెనాక్ (Diclofenac) మందు.
• హంగుల్ (Kashmir Stag):
  1. కశ్మీర్ ఎర్ర జింక
  2. దచిగామ్ నేషనల్ పార్క్‌లో.
• సైబీరియన్ క్రేన్ (Siberian Crane): CR – వలస పక్షి.
• ఇతర ఉదాహరణలు: నమ్‌దఫా ఎగిరే ఉడుత, ఫారెస్ట్ ఔలెట్.
• ప్రమాదంలో (Endangered): బెంగాల్ పులి, ఆసియా సింహం, ఆసియా ఏనుగు, ఎర్ర పాండా, సింహపు తోక కోతి, నీలగిరి తార్, సంగై జింక (మణిపూర్ – లోక్తక్ సరస్సు, కైబుల్ లామ్‌జావో).
• బలహీన (Vulnerable): మంచు చిరుత (Snow Leopard), ఒంటి కొమ్ము ఖడ్గమృగం, ఆలివ్ రిడ్లే తాబేలు.

వన్యప్రాణుల అక్రమ వ్యాపారాన్ని ఆపడానికి అనేక అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు ఉన్నాయి. వీటి సంవత్సరాలు, ఉద్దేశాలు పరీక్షల్లో జత చేసి అడుగుతారు.

• CITES:
  1. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora – 1973లో వాషింగ్టన్‌లో ఆమోదం
  2. 1975 నుండి అమలు. భారత్ 1976లో సభ్యదేశమైంది.
• ఉద్దేశం: అంతరించే జాతుల అంతర్జాతీయ వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడం.
• అనుబంధాలు (Appendices):
  1. Appendix I: అంతరించే ప్రమాదం ఉన్న జాతులు – వాణిజ్యం దాదాపు నిషేధం (పులి, ఖడ్గమృగం).
  2. Appendix II: ఇప్పుడు ప్రమాదం లేకపోయినా వాణిజ్యం నియంత్రించకపోతే ముప్పు వచ్చే జాతులు.
  3. Appendix III: ఒక దేశం తన జాతుల రక్షణ కోసం ఇతర దేశాల సహకారం కోరేవి.
• CMS (Bonn Convention): వలస జాతుల పరిరక్షణ సమావేశం – 1979లో బాన్ (జర్మనీ)లో ఆమోదం.
• రామ్‌సర్ సమావేశం: 1971 – చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ (ఇరాన్‌లోని రామ్‌సర్ పట్టణం).
• TRAFFIC: వన్యప్రాణి వ్యాపార పర్యవేక్షణ సంస్థ (WWF, IUCN కలిసి).
• WWF:
  1. ప్రపంచ ప్రకృతి నిధి – 1961లో స్థాపన
  2. చిహ్నం జెయింట్ పాండా.
• భారత వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం, 1972:
  1. పులి, చిరుత వంటి జాతులకు అత్యున్నత రక్షణ ఇస్తుంది
  2. వేటను నిషేధిస్తుంది.

కొన్ని జాతులు పూర్తిగా భూమిపై నుండి అదృశ్యమయ్యాయి. వీటి ఉదాహరణలు, ఏ ప్రాంతానికి చెందినవో తెలుసుకోవడం పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• డోడో (Dodo):
  1. మారిషస్ దీవిలో ఎగరలేని పక్షి
  2. 17వ శతాబ్దంలో అంతరించింది.
• ప్యాసింజర్ పావురం (Passenger Pigeon):
  1. ఉత్తర అమెరికా
  2. చివరి పక్షి 'మార్తా' 1914లో చనిపోయింది.
• థైలాసిన్ (Tasmanian Tiger):
  1. ఆస్ట్రేలియా/టాస్మానియా
  2. చివరిది 1936లో మరణించింది.
• క్వాగా (Quagga): దక్షిణాఫ్రికా జీబ్రా జాతి.
• స్టెల్లర్ సముద్ర ఆవు (Steller's Sea Cow): 18వ శతాబ్దంలో అంతరించింది.
• భారత్‌లో: ఆసియా చీతా (Asiatic Cheetah) 1952లో భారత్‌లో అంతరించిందని ప్రకటించారు. చివరి చీతాలను 1947లో కొరియా (ఛత్తీస్‌గఢ్) మహారాజు వేటాడాడని చెబుతారు.
• ప్రాజెక్ట్ చీతా (Project Cheetah): నమీబియా నుండి చీతాలను తెచ్చి 2022 సెప్టెంబర్ 17న మధ్యప్రదేశ్‌లోని కునో నేషనల్ పార్క్‌లో విడుదల చేశారు.
• పింక్-హెడెడ్ డక్ (Pink-headed Duck): భారత్‌లో అంతరించినట్లు భావించే బాతు జాతి.
• అంతరించడానికి కారణాలు: అతి వేట, ఆవాస నష్టం, ఆక్రమణ జాతులు.
• అడవిలో అంతరించిన (EW): అడవిలో లేక జంతు ప్రదర్శనశాలల్లో మాత్రమే ఉన్న జాతులు.

అంతరించే జాతులను కాపాడడానికి భారత ప్రభుత్వం అనేక ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు ప్రారంభించింది. వాటి ప్రారంభ సంవత్సరాలు, జాతులు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger):
  1. 1973లో ప్రారంభం
  2. మొదట జిమ్ కార్బెట్ నేషనల్ పార్క్ (ఉత్తరాఖండ్)లో. జాతీయ పులుల సంరక్షణ అథారిటీ (NTCA) ఇప్పుడు పర్యవేక్షిస్తుంది.
• ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్ (Project Elephant): 1992లో ప్రారంభం.
• మొసళ్ల పరిరక్షణ ప్రాజెక్ట్ (Crocodile Conservation Project): 1975లో ఒడిశాలోని భితర్కనిక వద్ద ప్రారంభం.
• గిర్ సింహం: ఆసియా సింహానికి ఏకైక సహజ నివాసం – గిర్ అడవి, గుజరాత్.
• ప్రాజెక్ట్ స్నో లెపర్డ్ (2009): హిమాలయాల్లో మంచు చిరుత రక్షణ.
• ఇతర ప్రయత్నాలు: గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ రికవరీ ప్రోగ్రాం, రాబందుల పరిరక్షణ ప్రణాళిక.
• వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం, 1972: వేటను నిషేధిస్తుంది, నేషనల్ పార్కులు, అభయారణ్యాలను ప్రకటించే అధికారం ఇస్తుంది.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో టైగర్ రిజర్వ్‌లు:
  1. నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం (నల్లమల
  2. AP + తెలంగాణ), అమ్రాబాద్ (తెలంగాణ), కవ్వాల్ (తెలంగాణ).
• జంతు ప్రదర్శనశాలలు:
  1. శ్రీ వేంకటేశ్వర జూలాజికల్ పార్క్ (తిరుపతి) విస్తీర్ణంలో భారత్‌లో అతిపెద్దదిగా చెబుతారు
  2. నెహ్రూ జూలాజికల్ పార్క్ (హైదరాబాద్), ఇందిరా గాంధీ జూ పార్క్ (విశాఖపట్నం).

పరిరక్షణ ప్రణాళికల్లో కొన్ని ప్రత్యేక జాతులను ఎంచుకుని రక్షిస్తే మొత్తం పర్యావరణ వ్యవస్థకు లాభం కలుగుతుంది. ఈ పదాలను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవాలి.

• ఫ్లాగ్‌షిప్ జాతి (Flagship Species): ప్రజల సానుభూతి, నిధులు పొందేందుకు చిహ్నంగా ఉపయోగించే ఆకర్షణీయ జాతి – పులి, జెయింట్ పాండా, ఏనుగు.
• కీస్టోన్ జాతి (Keystone Species): సంఖ్య తక్కువైనా పర్యావరణ వ్యవస్థను నిలబెట్టే జాతి – పులి (వేటగాడిగా సమతుల్యం), అంజూర చెట్లు (పండ్లతో అనేక జీవులకు ఆహారం), సముద్ర ఒటర్.
• అంబ్రెల్లా జాతి (Umbrella Species): ఈ జాతిని రక్షిస్తే అదే ఆవాసంలోని అనేక ఇతర జాతులు కూడా రక్షణ పొందుతాయి – పులి, ఏనుగు.
• ఇండికేటర్ జాతి (Indicator Species): పర్యావరణ ఆరోగ్యాన్ని సూచించేవి.
• లైకెన్లు గాలి కాలుష్యానికి సూచికలు (SO₂ ఉన్న చోట పెరగవు).
• కప్పలు (ఉభయచరాలు) నీటి కాలుష్యానికి సూచికలు.
• పగడాలు సముద్ర ఉష్ణోగ్రతకు.
• ఎండెమిక్ జాతి (Endemic Species): ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంలో మాత్రమే ఉండే జాతి – ఎర్రచందనం (శేషాచలం), సింహపు తోక కోతి (పశ్చిమ కనుమలు).
• ఆక్రమణ జాతి (Invasive Species): ఇతర ప్రాంతాల నుండి వచ్చి స్థానిక జాతులను దెబ్బతీసేది.
• స్థానిక జాతి (Native): ఆ ప్రాంతానికి సహజంగా చెందినది.