బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు & రామ్‌సర్ సైట్లు (Biosphere Reserves & Wetlands)

బయోస్ఫియర్ రిజర్వు అంటే సహజ జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడుతూనే, అక్కడి ప్రజల జీవనోపాధికీ చోటిచ్చే పెద్ద రక్షిత ప్రాంతం. ఇది కేవలం అడవి జంతువుల రక్షణే కాదు, మనిషి–ప్రకృతి సమతుల్యతకు ఉదాహరణ.

• MAB కార్యక్రమం (Man and Biosphere Programme): UNESCO 1971లో ప్రారంభించింది. బయోస్ఫియర్ రిజర్వులకు ఇదే ఆధారం.
• భారత్‌లో కార్యక్రమం: 1986లో బయోస్ఫియర్ రిజర్వు కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. మొదటి బయోస్ఫియర్ రిజర్వు – నీలగిరి (1986).
• ముఖ్యమైన మూడు మండలాలు (Zones):
  1. కోర్ జోన్ (Core Zone): పూర్తి రక్షణ, ఎలాంటి మానవ కార్యకలాపాలు ఉండవు. జాతీయ పార్కు లేదా అభయారణ్యం ఉంటుంది.
  2. బఫర్ జోన్ (Buffer Zone): కోర్ చుట్టూ; పరిశోధన, విద్య, పర్యావరణ పర్యాటకం వంటి నియంత్రిత కార్యక్రమాలు.
  3. ట్రాన్సిషన్ జోన్ (Transition Zone): బయటి మండలం; ప్రజలు నివసిస్తూ వ్యవసాయం, చేపల వేట వంటి పనులు చేస్తారు.
• ఏర్పాటు చేసే సంస్థ:
  1. భారత ప్రభుత్వం (పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ) రిజర్వులను ప్రకటిస్తుంది
  2. UNESCO ప్రపంచ నెట్‌వర్క్‌లో చేర్చడానికి గుర్తింపు ఇస్తుంది.
• కేంద్ర పథకం: బయోస్ఫియర్ రిజర్వుల అభివృద్ధికి కేంద్ర ప్రభుత్వ సహాయం అందుతుంది.

భారతదేశంలో 18 బయోస్ఫియర్ రిజర్వులు ఉన్నాయి. వీటి పేర్లు, రాష్ట్రాలు, ప్రత్యేకతలు జతలుగా ప్రశ్నల్లో వస్తాయి.

• నీలగిరి (Nilgiri): తమిళనాడు, కేరళ, కర్ణాటక – దేశంలో మొదటి రిజర్వు (1986). నీలగిరి తార్, సింహపు తోక కోతి వంటి జీవులు.
• గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్ (Gulf of Mannar):
  1. తమిళనాడు – దక్షిణాసియాలో మొదటి సముద్ర బయోస్ఫియర్ రిజర్వు
  2. పగడపు దిబ్బలు, డుగాంగ్ (సముద్ర ఆవు).
• సుందర్బన్స్ (Sundarbans): పశ్చిమ బెంగాల్ – మడ అడవులు, బెంగాల్ టైగర్.
• నందాదేవి (Nanda Devi): ఉత్తరాఖండ్ – హిమాలయ జీవవైవిధ్యం.
• సిమ్లిపాల్ (Simlipal): ఒడిశా.
• మానస్ (Manas): అస్సాం.
• డిబ్రూ–సైఖోవా (Dibru-Saikhowa): అస్సాం.
• నోక్రెక్ (Nokrek): మేఘాలయ.
• పచ్‌మఢి (Pachmarhi): మధ్యప్రదేశ్ – 'సాత్పురా రాణి'.
• పన్నా (Panna): మధ్యప్రదేశ్.
• అచానక్‌మార్–అమర్‌కంటక్ (Achanakmar-Amarkantak): మధ్యప్రదేశ్ & ఛత్తీస్‌గఢ్.
• గ్రేట్ నికోబార్ (Great Nicobar): అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
• అగస్త్యమల (Agasthyamalai): కేరళ & తమిళనాడు.
• ఖాంగ్‌చెండ్‌జోంగా (Khangchendzonga): సిక్కిం.
• రాన్ ఆఫ్ కచ్ఛ్ (Great Rann of Kutch): గుజరాత్ – విస్తీర్ణంలో పెద్దది.
• శేషాచలం కొండలు (Seshachalam Hills):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – 2010లో ప్రకటించారు
  2. చిత్తూరు, కడప జిల్లాల్లో
  3. ఎర్రచందనం (Red Sanders) కు ప్రసిద్ధి.
• కోల్డ్ డెజర్ట్ (Cold Desert): హిమాచల్ ప్రదేశ్.
• దిహాంగ్–దిబాంగ్ (Dihang-Dibang): అరుణాచల్ ప్రదేశ్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి రిజర్వు – నీలగిరి; మొదటి సముద్ర రిజర్వు – గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్; ఆంధ్రప్రదేశ్ రిజర్వు – శేషాచలం.

చిత్తడి నేలలు (Wetlands) అంటే నీరు ఎక్కువకాలం నిలిచే నేలలు – చెరువులు, సరస్సులు, మడ అడవులు, చిత్తడి ప్రాంతాలు. వీటి రక్షణకు రామ్‌సర్ ఒప్పందం ప్రపంచస్థాయిలో ఏర్పడింది.

• రామ్‌సర్ ఒప్పందం (Ramsar Convention): 1971 ఫిబ్రవరి 2న ఇరాన్‌లోని రామ్‌సర్ నగరంలో సంతకాలు జరిగాయి. 1975లో అమలులోకి వచ్చింది.
• ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినోత్సవం: ఫిబ్రవరి 2.
• భారత్ చేరిక: 1982 ఫిబ్రవరి 1న భారత్ ఒప్పందంలో భాగమైంది.
• మొదటి భారత రామ్‌సర్ ప్రదేశాలు: ఒడిశాలోని చిలికా సరస్సు, రాజస్థాన్‌లోని కేవలాదేవ్ నేషనల్ పార్కు (1981లో ప్రకటించారు).
• మాంట్రో రికార్డ్ (Montreux Record): పర్యావరణ మార్పులతో ముప్పు ఎదుర్కొంటున్న రామ్‌సర్ ప్రదేశాల జాబితా. భారత్ నుండి కేవలాదేవ్ (రాజస్థాన్), లోక్‌టాక్ సరస్సు (మణిపూర్) ఇందులో ఉన్నాయి.
• చిత్తడి నేలల ప్రయోజనాలు: వరద నియంత్రణ, భూగర్భ జలాల రీఛార్జ్, నీటి శుద్ధి, వలస పక్షుల నివాసం, చేపల పెంపకం.
• భారత చట్టం: చిత్తడి నేలల (పరిరక్షణ & నిర్వహణ) నియమాలు, 2017.
• జాతీయ చిత్తడి నేలల కార్యక్రమం: 1985–86లో ప్రారంభమైంది.

భారతదేశంలో రామ్‌సర్ సైట్ల సంఖ్య వేగంగా పెరుగుతోంది (2024 నాటికి 80కి పైగా). అన్నింటిలో పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే ప్రదేశాలను గుర్తుంచుకుంటే సరిపోతుంది.

• చిలికా సరస్సు (Chilika) – ఒడిశా:
  1. ఆసియాలో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి లగూన్ (Brackish Water Lagoon)
  2. భారతదేశ మొదటి రామ్‌సర్ సైట్లలో ఒకటి.
• ఇర్రావడీ డాల్ఫిన్లకు ప్రసిద్ధి.
• కేవలాదేవ్ (Keoladeo) – రాజస్థాన్: భరత్‌పూర్ పక్షి కేంద్రం.
• లోక్‌టాక్ సరస్సు (Loktak) – మణిపూర్:
  1. ఈశాన్య భారతంలో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు
  2. తేలియాడే 'ఫుమ్డి'లు.
• వూలర్ సరస్సు (Wular) – జమ్మూ కశ్మీర్: భారతదేశపు అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు.
• సాంభార్ సరస్సు (Sambhar) – రాజస్థాన్: భారతదేశంలో అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పునీటి సరస్సు.
• హరికె (Harike) – పంజాబ్: బియాస్, సట్లెజ్ నదుల సంగమం.
• సుందర్బన్స్ – పశ్చిమ బెంగాల్: విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద రామ్‌సర్ సైట్‌గా పేరు.
• వెంబనాడ్ (Vembanad) – కేరళ: అష్టముడి, శాస్తంకోట్ట కూడా కేరళ సైట్లు.
• పాయింట్ కాలిమెర్ (Point Calimere) – తమిళనాడు: ఫ్లెమింగోలకు ప్రసిద్ధి.
• భితర్కనిక (Bhitarkanika) – ఒడిశా: మడ అడవులు, ఉప్పునీటి మొసళ్లు.
• కొల్లేరు సరస్సు (Kolleru) – ఆంధ్రప్రదేశ్: 2002లో ప్రకటించారు.
• ఈస్ట్ కోల్‌కతా చిత్తడి నేలలు – పశ్చిమ బెంగాల్ (2002): నగర మురుగు నీటిని శుద్ధి చేసే ప్రత్యేక వ్యవస్థ.
• త్సో మొరిరి (Tso Moriri) – లడఖ్: ఎత్తైన ప్రదేశంలోని చిత్తడి నేల.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు – వూలర్; అతిపెద్ద ఉప్పునీటి లగూన్ – చిలికా; అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పునీటి సరస్సు – సాంభార్.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కొల్లేరు సరస్సు రాష్ట్ర పరీక్షల్లో తప్పక అడిగే అంశం. ఇది గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాల మధ్య ఉన్న సహజ మంచినీటి సరస్సు.

• ప్రదేశం:
  1. పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా జిల్లాల పరిధిలో
  2. కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాల మధ్య.
• స్వభావం: ఇది దేశంలోని అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సులలో ఒకటి.
• నదుల అనుసంధానం: బుడమేరు, తమ్మిలేరు వంటి కాలువలు, ఏలూరు కాలువ ద్వారా నీరు చేరుతుంది. ఉప్పుటేరు ద్వారా బంగాళాఖాతానికి కలుస్తుంది.
• రామ్‌సర్ గుర్తింపు: 2002లో రామ్‌సర్ సైట్‌గా ప్రకటించారు.
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యం: కొల్లేరు వన్యప్రాణి అభయారణ్యం పేరుతో రక్షిత ప్రాంతం.
• పక్షులు: పెలికాన్ (Pelican), సైబీరియన్ కొంగలు వంటి వలస పక్షులు వస్తాయి. స్థానికంగా 'పెలికాన్లు' ప్రసిద్ధి.
• ముప్పులు: చేపల చెరువుల (ఆక్వాకల్చర్) ఆక్రమణలు, కాలుష్యం, వ్యర్థ జలాలు.
• తెలంగాణలో చిత్తడి నేలలు: పాకాల, రామప్ప, లక్నవరం వంటి సరస్సులు ప్రముఖ నీటి వనరులు.

చిత్తడి నేలలు, మడ అడవులు, పగడపు దిబ్బల గురించి ప్రాథమిక పదాలు, ఉదాహరణలు పరీక్షల్లో వస్తాయి. వీటిని సులభ భాషలో నేర్చుకుందాం.

• మడ అడవులు (Mangroves): తీరప్రాంతాల్లో ఉప్పునీటిలో పెరిగే చెట్లు.
• ప్రత్యేక వేర్లు: శ్వాసమూలాలు (Pneumatophores) – గాలి పీల్చడానికి నేల పైకి వచ్చే వేర్లు.
• ప్రయోజనాలు:
  1. తుపాన్లు, సునామీ నుండి తీరాన్ని కాపాడతాయి
  2. చేపలకు పెంపక కేంద్రం.
• భారతదేశంలో ముఖ్య మడ అడవులు: సుందర్బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్), భితర్కనిక (ఒడిశా), గోదావరి–కృష్ణా డెల్టా (కోరింగ అభయారణ్యం, ఆంధ్రప్రదేశ్).
• కోరింగ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం – తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో
• మడ అడవులకు ప్రసిద్ధి.
• పగడపు దిబ్బలు (Coral Reefs): సముద్ర జీవవైవిధ్యానికి కేంద్రాలు. భారతదేశంలో ప్రధాన ప్రాంతాలు: గల్ఫ్ ఆఫ్ కచ్ఛ్, గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్, లక్షద్వీప్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు.
• లగూన్ (Lagoon): సముద్రం నుండి ఇసుక దిబ్బతో వేరుపడిన ఉప్పునీటి సరస్సు (ఉదా: చిలికా, పులికాట్).
• ఉప్పునీటి చేపల పెంపకం (Aquaculture): చిత్తడి నేలలకు ముప్పు కలిగించే ప్రధాన కారకాల్లో ఒకటి.