వరదలు (Floods)

వరద (Flood) అంటే సాధారణంగా పొడిగా ఉండే భూమి నీటితో నిండిపోవడం. నది ఒడ్డులు దాటి నీరు జనావాసాలు, పొలాల్లోకి చొచ్చుకుపోవడం వరదగా పిలుస్తాం. భారత్‌లో ఎక్కువగా వచ్చే విపత్తుల్లో ఇది ఒకటి.

• సహజ కారణాలు:
  1. భారీ వర్షాలు, నిరంతర వర్షపాతం
  2. నదులు ఉప్పొంగడం, ఒడ్డులు తెగడం
  3. తుఫానులు, తుఫాను అలల ఉప్పెన
  4. మంచు కరగడం (హిమాలయ నదులు)
  5. మేఘ విస్ఫోటనం (Cloudburst), హిమ సరస్సు తెగడం (GLOF)
• మానవ కారణాలు:
  1. అడవుల నరికివేత – నీరు ఇంకే శక్తి తగ్గడం
  2. నదీ గర్భంలో, వరద మైదానాల్లో నిర్మాణాలు
  3. పట్టణాల్లో కాలువల ఆక్రమణ, పూడిక, ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు
  4. డ్యాముల నుండి అకస్మాత్తుగా నీరు విడుదల చేయడం
  5. వరద కట్టల నిర్వహణ లోపం
• వరద మైదానం (Flood Plain): నది ఒడ్డులకు ఇరువైపులా వరద వచ్చినప్పుడు నీరు చేరే సమతల భూమి.
• వరద ప్రమాద కాలం:
  1. దక్షిణ–పశ్చిమ రుతుపవన కాలం (జూన్–సెప్టెంబర్) ప్రధానం
  2. తూర్పు తీరంలో అక్టోబర్–డిసెంబర్ కూడా.
• భారత దుర్బలత్వం: సుమారు 40 మిలియన్ హెక్టార్లు వరద ముప్పు గల భూమి అని జాతీయ వరద కమిషన్ (రాష్ట్రీయ బాఢ్ ఆయోగ్, 1980) అంచనా వేసింది.

వరదలు ఎలా, ఎంత వేగంగా వస్తాయనే దాన్ని బట్టి వేర్వేరు రకాలుగా ఉంటాయి. ప్రతి రకానికి నివారణ పద్ధతులు భిన్నంగా ఉంటాయి.

• ఆకస్మిక వరదలు (Flash Floods): చిన్న ప్రాంతంలో తక్కువ సమయంలో, ఎలాంటి హెచ్చరికా లేకుండా వచ్చే వరదలు. సాధారణంగా కొండ ప్రాంతాల్లో మేఘ విస్ఫోటనం వల్ల వస్తాయి.
• ఉదా: కేదార్‌నాథ్ వరదలు, ఉత్తరాఖండ్ (జూన్ 2013)
• నదీ వరదలు (Riverine Floods): ఎక్కువ రోజులు కురిసిన వర్షాలతో నదులు ఉప్పొంగి ఒడ్డులు దాటడం. ఇవి నెమ్మదిగా పెరుగుతాయి కాబట్టి హెచ్చరికలకు సమయం ఉంటుంది.
• పట్టణ వరదలు (Urban Floods): కాంక్రీట్ నిర్మాణాల వల్ల నీరు ఇంకకపోవడం, కాలువలు సరిపోకపోవడం.
• ఉదా: ముంబై వరదలు (26 జులై 2005), చెన్నై వరదలు (డిసెంబర్ 2015), హైదరాబాద్ వరదలు (అక్టోబర్ 2020)
• తీర వరదలు (Coastal Floods): తుఫానులు, సునామీ, తుఫాను ఉప్పెన వల్ల సముద్ర నీరు తీరాన్ని ముంచడం.
• సరస్సు తెగిన వరదలు (GLOF): హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సులు తెగడం వల్ల వచ్చే వరదలు.
• డ్యామ్ తెగిన వరదలు (Dam-break): ఆనకట్టలు తెగడం, వరద సమయంలో ఎక్కువ నీటి విడుదల.
• నీరు నిలిచే వరదలు (Waterlogging): డ్రైనేజీ లేక నీరు నిలవడం.

భారత్‌లో వరదలు ప్రధానంగా గంగా–బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్‌లో వస్తాయి. ఏ నది ఏ రాష్ట్ర దుఃఖానికి కారణమో, ఏ ప్రాంతాలు ఎక్కువగా ప్రభావితమవుతాయో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్:
  1. అస్సాం – ప్రతి సంవత్సరం వరదలు
  2. ఈశాన్య రాష్ట్రాలు.
• గంగా బేసిన్: ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్.
• కోసి నది – 'బిహార్ దుఃఖం (Sorrow of Bihar)': తరచూ గతి మార్చుకుని వరదలు కలిగించే నది. 2008లో కోసి కట్ట తెగి భారీ వరదలు వచ్చాయి.
• దామోదర్ నది – 'బెంగాల్ దుఃఖం':
  1. గతంలో వరదలకు ప్రసిద్ధి
  2. డ్యామ్ల నిర్మాణం (దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్) తర్వాత నియంత్రణ.
• తూర్పు తీర నదులు: మహానది, గోదావరి, కృష్ణా నదుల డెల్టా ప్రాంతాలు తుఫాను వర్షాలతో వరదలకు గురవుతాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ:
  1. గోదావరి వరదలు – భద్రాచలం, గోదావరి జిల్లాలు
  2. కృష్ణా వరదలు – అక్టోబర్ 2009లో కర్నూలు వరదలు ప్రసిద్ధం
• పశ్చిమ తీరం: కేరళ (ఆగస్టు 2018 భారీ వరదలు), మహారాష్ట్ర, గుజరాత్.
• జమ్మూ కశ్మీర్: సెప్టెంబర్ 2014లో జీలం నది వరదలు.
• వరద తీవ్రత: దేశంలో సుమారు 12% భూమి వరద ముప్పు కలిగి ఉంది.

నిర్మాణాత్మక చర్యలు అంటే వరద నీటిని నియంత్రించడానికి భౌతిక నిర్మాణాలు చేపట్టడం. వీటిని ఇంజినీరింగ్ చర్యలు అని కూడా అంటారు.

• రిజర్వాయర్లు, డ్యాములు (Dams and Reservoirs): వరద నీటిని నిల్వ చేసి నియంత్రితంగా విడుదల చేయడం.
• ఉదా: దామోదర్ వ్యాలీ ప్రాజెక్టు, హీరాకుడ్ (మహానది), శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్ (కృష్ణా)
• కట్టలు, గట్లు (Embankments/Levees): నది ఒడ్డున మట్టి లేదా కాంక్రీట్ గోడలు కట్టి నీరు పొంగకుండా ఆపడం.
• నదీ గర్భ మెరుగుదల (Channel Improvement): నది లోతు, వెడల్పు పెంచి పూడిక తీయడం, నీటి ప్రవాహ సామర్థ్యం పెంచడం.
• మళ్లింపు కాలువలు (Diversion Channels): అదనపు వరద నీటిని వేరే మార్గంలో మళ్లించడం.
• డ్రైనేజీ మెరుగుదల: పట్టణాల్లో మురుగు నీటి కాలువలు, తుఫాను నీటి కాలువలు (Storm Water Drains).
• వాటర్‌షెడ్ నిర్వహణ: పైప్రాంతాల్లో చెట్లు పెంచడం, చెక్ డ్యాములు, ఇంకుడు గుంతలు.
• తీర రక్షణ: సముద్ర గోడలు, తీర వనాలు.
• పరిమితులు: కట్టలు తెగే ప్రమాదం, భారీ ఖర్చు, డ్యాములతో పర్యావరణ, పునరావాస సమస్యలు. కాబట్టి నిర్మాణేతర చర్యలతో కలిపి వాడాలి.

నిర్మాణేతర చర్యలు అంటే నిర్మాణాలు లేకుండా, ప్రణాళికలు, చట్టాలు, హెచ్చరికల ద్వారా వరద నష్టం తగ్గించడం. ఇవి తక్కువ ఖర్చుతో ఎక్కువ ఫలితం ఇస్తాయి.

• వరద అంచనా & హెచ్చరిక (Flood Forecasting and Warning): కేంద్ర జల సంఘం (CWC) నదీ నీటి మట్టాలను పర్యవేక్షించి హెచ్చరికలు ఇస్తుంది. CWC 1945లో ఏర్పడింది.
• వరద మైదాన మండలీకరణ (Flood Plain Zoning): వరద ప్రమాద ప్రాంతాల్లో నిర్మాణాలను నియంత్రించడం.
• వరద ప్రమాద పటాలు (Flood Hazard Maps): ముంపు ప్రాంతాలను గుర్తించడం.
• వరద బీమా (Flood Insurance): ఆర్థిక రక్షణ.
• సంసిద్ధత: ప్రజల తరలింపు ప్రణాళికలు, వరద షెల్టర్లు, రక్షణ దళాలు (NDRF, SDRF) సన్నద్ధం.
• డ్యామ్ నిర్వహణ ప్రణాళికలు: రిజర్వాయర్ నీటి విడుదలకు ముందస్తు సమాచారం.
• అవగాహన: ప్రజలకు, పాఠశాలలకు శిక్షణ.
• వరద నిర్వహణ కార్యక్రమం: కేంద్ర ప్రభుత్వ వరద నిర్వహణ, సరిహద్దు ప్రాంతాల కార్యక్రమం (FMBAP) – జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యం.
• ఇతర సంస్థలు:
  1. గంగా వరద నియంత్రణ కమిషన్ (1972)
  2. బ్రహ్మపుత్ర బోర్డు
  3. రాష్ట్ర నీటిపారుదల శాఖలు

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'నిర్మాణం' ఉంటే (డ్యామ్, కట్ట) అది నిర్మాణాత్మకం. 'ప్రణాళిక, హెచ్చరిక, చట్టం' ఉంటే నిర్మాణేతరం.

వరదల్లో ఎక్కువ ప్రాణ నష్టం అజాగ్రత్త వల్లే జరుగుతుంది. ప్రాథమిక జాగ్రత్తలు తెలిసి ఉండటం, ముఖ్య వరదల వివరాలు తెలుసుకోవడం పరీక్షలకు ఉపయోగం.

• వరదకు ముందు: ఎమర్జెన్సీ కిట్ సిద్ధం, ముఖ్య పత్రాలను జలనిరోధక సంచిలో ఉంచడం, సురక్షిత మార్గం తెలుసుకోవడం.
• వరద సమయంలో:
  1. ఎత్తైన ప్రదేశానికి వెళ్లడం
  2. వరద నీటిలో నడవకూడదు, వాహనం నడపకూడదు
  3. విద్యుత్ ఉపకరణాలు, ప్రధాన స్విచ్ ఆపడం
  4. కాచి చల్లార్చిన నీరు తాగడం
• వరద తర్వాత: అంటువ్యాధులు (కలరా, టైఫాయిడ్, డయేరియా) రాకుండా పరిశుభ్రత, క్లోరినేషన్.
• ముఖ్య వరదలు:
  1. బిహార్ కోసి వరదలు – ఆగస్టు 2008
  2. ఉత్తరాఖండ్ (కేదార్‌నాథ్) వరదలు – జూన్ 2013
  3. జమ్మూ కశ్మీర్ వరదలు – సెప్టెంబర్ 2014
  4. చెన్నై వరదలు – డిసెంబర్ 2015
  5. కేరళ వరదలు – ఆగస్టు 2018
  6. కర్నూలు వరదలు – అక్టోబర్ 2009
• ముంబై వరదలు – 26 జులై 2005: ఒకే రోజు అత్యంత భారీ వర్షం కురిసి నగరాన్ని ముంచెత్తింది.
• అంటువ్యాధులు: వరద తర్వాత నీటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల ముప్పు ఎక్కువ.