1. సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ – పరిచయం (Sendai Framework for DRR 2015–2030)
విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపుపై (Disaster Risk Reduction – DRR) ప్రపంచ దేశాలు కలిసి ఒప్పుకున్న 15 సంవత్సరాల ప్రణాళికే సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్.
ముఖ్య విషయాలు
- పూర్తి పేరు: సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఫర్ డిజాస్టర్ రిస్క్ రిడక్షన్ 2015–2030 (Sendai Framework for Disaster Risk Reduction).
- ఆమోదించిన సమావేశం: విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపుపై మూడో ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రపంచ సమావేశం (Third UN World Conference on DRR).
- ప్రదేశం: సెండాయ్ నగరం, జపాన్.
- తేదీలు: 14 నుండి 18 మార్చి 2015 – ఇదే సమావేశంలో ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఆమోదం పొందింది.
- కాల పరిమితి: 2015 నుండి 2030 (15 సంవత్సరాలు).
- స్వభావం: స్వచ్ఛంద (Voluntary), చట్టబద్ధంగా బంధించనిది (Non-binding).
- ఐక్యరాజ్యసమితి ఆమోదం: ఐరాస సాధారణ సభ 2015 జూన్‌లో ఆమోదించింది.
- పర్యవేక్షణ సంస్థ:
- ఐరాస విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపు కార్యాలయం – UNDRR (గతంలో UNISDR)
- ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా, స్విట్జర్లాండ్.
- ముఖ్య మార్పు: 'విపత్తు నిర్వహణ' నుండి 'విపత్తు ప్రమాద నిర్వహణ' (Disaster Risk Management) వైపు దృష్టి మళ్లడం.
- అనుసంధానం: ఇది సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDGs), పారిస్ వాతావరణ ఒప్పందంతో కలిసి పనిచేసే ఫ్రేమ్‌వర్క్.
- అంతర్జాతీయ విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపు దినోత్సవం: ప్రతి ఏటా 13 అక్టోబర్.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా సెండాయ్ = జపాన్ = 2015 = 15 ఏళ్లు (2015–2030) = స్వచ్ఛంద.
2. సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ – 4 ప్రాధాన్యతలు (Four Priorities for Action)
ఫ్రేమ్‌వర్క్‌లో నాలుగు చర్యా ప్రాధాన్యతలు ఉన్నాయి. వీటిని క్రమం తప్పకుండా గుర్తుంచుకోవాలి, ఎందుకంటే పరీక్షల్లో 'ప్రాధాన్యత సంఖ్య – అంశం' జతలు అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రాధాన్యత 1 – విపత్తు ప్రమాదాన్ని అర్థం చేసుకోవడం (Understanding disaster risk): ప్రమాదాలు, బలహీనత, సామర్థ్యం, ప్రభావం గురించి సమాచారం సేకరించడం, పరిశోధన చేయడం.
- ప్రాధాన్యత 2 – విపత్తు ప్రమాద పాలనను బలోపేతం చేయడం (Strengthening disaster risk governance): జాతీయ, ప్రాంతీయ, ప్రపంచ స్థాయిల్లో విధానాలు, చట్టాలు, సంస్థల బలోపేతం.
- ప్రాధాన్యత 3 – స్థితిస్థాపకత కోసం DRRలో పెట్టుబడి (Investing in DRR for resilience): ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు పెట్టుబడులు నిర్మాణ, నిర్మాణేతర చర్యలకు.
- ప్రాధాన్యత 4 – సమర్థ ప్రతిస్పందన కోసం సంసిద్ధత పెంచడం, పునరుద్ధరణలో 'మెరుగ్గా పునర్నిర్మించడం' (Enhancing preparedness and Build Back Better).
- 'బిల్డ్ బ్యాక్ బెటర్' – విపత్తు తర్వాత పునర్నిర్మాణం గతం కంటే సురక్షితంగా, బలంగా ఉండేలా చేయడం
- మార్గదర్శక సూత్రాలు:
- ప్రతి దేశానికి ప్రాథమిక బాధ్యత ఉంటుంది, కానీ అంతర్జాతీయ సహకారం అవసరం
- అన్ని వర్గాల భాగస్వామ్యం (మహిళలు, పిల్లలు, వృద్ధులు, దివ్యాంగులు).
- ప్రమాదం అంటే ఏమిటి: హాజార్డ్ (ప్రమాదం), ఎక్స్‌పోజర్ (బహిర్గతం), వల్నరబిలిటీ (బలహీనత), కెపాసిటీ (సామర్థ్యం) – వీటి కలయికతో రిస్క్ నిర్ణయమవుతుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా అర్థం చేసుకో (1) → పాలన (2) → పెట్టుబడి (3) → సంసిద్ధత, మెరుగైన పునర్నిర్మాణం (4).
3. సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ – 7 ప్రపంచ లక్ష్యాలు (Seven Global Targets)
ఫ్రేమ్‌వర్క్ 2030 నాటికి సాధించాల్సిన ఏడు ప్రపంచ లక్ష్యాలను (A నుండి G వరకు) నిర్దేశించింది. 2020–2030 దశాబ్దంతో 2005–2015 దశాబ్దాన్ని పోల్చి చూస్తారు.
ముఖ్య విషయాలు
- లక్ష్యం A: ప్రపంచవ్యాప్తంగా విపత్తు మరణాలను గణనీయంగా తగ్గించడం.
- లక్ష్యం B: విపత్తు ప్రభావిత ప్రజల సంఖ్యను గణనీయంగా తగ్గించడం.
- లక్ష్యం C: GDPకి సంబంధించి ప్రత్యక్ష విపత్తు ఆర్థిక నష్టాన్ని తగ్గించడం.
- లక్ష్యం D: కీలక మౌలిక సదుపాయాలకు నష్టం, ప్రాథమిక సేవల అంతరాయాన్ని (ఆరోగ్యం, విద్య సంస్థలతో సహా) తగ్గించడం.
- లక్ష్యం E: 2020 నాటికి జాతీయ, స్థానిక విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపు వ్యూహాలు గల దేశాల సంఖ్యను పెంచడం.
- లక్ష్యం F: అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని గణనీయంగా పెంచడం.
- లక్ష్యం G: 2030 నాటికి బహుళ-ప్రమాద ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు (Multi-hazard Early Warning Systems), విపత్తు ప్రమాద సమాచార లభ్యతను పెంచడం.
- లక్ష్యాల స్వభావం:
- A–D లక్ష్యాలు ఫలితాలను (తగ్గింపు) కొలుస్తాయి
- E–G లక్ష్యాలు విధానాలు, సహకారం, హెచ్చరికలను పెంచడం.
- పోలిక కాలం: 2020–2030 సగటును 2005–2015 సగటుతో పోల్చి సాధనను అంచనా వేస్తారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా A మరణాలు, B ప్రభావితులు, C ఆర్థిక నష్టం, D మౌలిక సదుపాయాలు, E వ్యూహాలు, F సహకారం, G హెచ్చరికలు.
4. యోకోహామా – హ్యోగో – సెండాయ్ క్రమం (Yokohama, Hyogo & Sendai)
విపత్తు తగ్గింపుపై ప్రపంచ ఒప్పందాలు దశలవారీగా అభివృద్ధి చెందాయి. సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ హ్యోగో ఫ్రేమ్‌వర్క్‌కు కొనసాగింపు. ఈ మూడు ఒప్పందాల క్రమం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- IDNDR (1990–1999): అంతర్జాతీయ ప్రకృతి విపత్తు తగ్గింపు దశాబ్దం (International Decade for Natural Disaster Reduction) – ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రకటించింది.
- యోకోహామా వ్యూహం (Yokohama Strategy) – 1994: ప్రకృతి విపత్తు తగ్గింపుపై మొదటి ప్రపంచ సమావేశం (యోకోహామా, జపాన్). 'సురక్షిత ప్రపంచం కోసం యోకోహామా వ్యూహం' ఆమోదించింది.
- హ్యోగో ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఫర్ యాక్షన్ (Hyogo Framework for Action) – 2005–2015:
- జనవరి 2005లో జపాన్‌లోని కోబె (హ్యోగో ప్రాంతం)లో జరిగిన రెండో ప్రపంచ సమావేశంలో ఆమోదించారు. 10 ఏళ్ల ప్రణాళిక
- లక్ష్యం – దేశాలు, సమాజాల విపత్తు స్థితిస్థాపకత (Resilience) పెంచడం.
- సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ – 2015–2030: మూడో ప్రపంచ సమావేశం, సెండాయ్ (జపాన్), మార్చి 2015.
- తేడా: హ్యోగోలో 5 ప్రాధాన్యతా చర్యలు, సెండాయ్‌లో 4 ప్రాధాన్యతలు + 7 లక్ష్యాలు.
- ముఖ్య గమనిక: మూడు సమావేశాలూ జపాన్‌లోనే జరిగాయి.
- ప్రపంచ సునామీ అవగాహన దినోత్సవం: 5 నవంబర్.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా యోకోహామా 1994 → హ్యోగో 2005 → సెండాయ్ 2015 (ప్రతి 10 ఏళ్లకు ఒకటి); మూడు జపాన్‌లో.
5. భారతదేశం – సెండాయ్ అమలు (India & the Sendai Framework)
భారతదేశం సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను స్వీకరించి, జాతీయ ప్రణాళికలను దానికి అనుగుణంగా రూపొందించింది. అంతర్జాతీయ వేదికలపై విపత్తు స్థితిస్థాపకతలో నాయకత్వం వహించింది.
ముఖ్య విషయాలు
- జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక (NDMP) 2016:
- సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ ప్రాధాన్యతలకు అనుగుణంగా రూపొందించిన మొదటి జాతీయ ప్రణాళిక
- భారత విపత్తు సంసిద్ధతకు మార్గనిర్దేశనం.
- ప్రధానమంత్రి 10-పాయింట్ అజెండా: నవంబర్ 2016లో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన ఆసియా మంత్రుల విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపు సదస్సు (Asian Ministerial Conference on DRR)లో ప్రధానమంత్రి ప్రకటించారు.
- అన్ని అభివృద్ధి రంగాల్లో విపత్తు ప్రమాద నిర్వహణ చేర్చడం
- అన్ని వర్గాల భాగస్వామ్యం, ముఖ్యంగా మహిళల నాయకత్వం
- ప్రమాద నిర్వహణ కవరేజీ పెంచడం
- విపత్తు ప్రమాద సమాచారం, శాస్త్ర సాంకేతిక వినియోగం
- 'బిల్డ్ బ్యాక్ బెటర్' సిద్ధాంతం
- విపత్తు నిరోధక మౌలిక సదుపాయాల కూటమి – CDRI (Coalition for Disaster Resilient Infrastructure): 2019 సెప్టెంబర్‌లో ఐక్యరాజ్యసమితి వాతావరణ కార్యాచరణ సదస్సులో ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు. దీని సచివాలయం న్యూఢిల్లీలో ఉంది.
- ఇతర భారత చర్యలు: ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థల విస్తరణ, సమాజ ఆధారిత విపత్తు నిర్వహణ (CBDM), ఆపద మిత్ర కార్యక్రమం.
- బాధ్యత: ఫ్రేమ్‌వర్క్ అమలుకు నోడల్ సంస్థ NDMA, హోం మంత్రిత్వ శాఖ.
సులభమైన ఉదాహరణ
వంతెనలు, విద్యుత్ లైన్లు, పాఠశాలలు వంటివి భూకంపం, తుపాను తట్టుకునేలా కట్టడమే CDRI లక్ష్యం – ఎందుకంటే విపత్తులో మౌలిక సదుపాయాలు నష్టపోతే సమాజం ఎక్కువ కాలం బాధపడుతుంది.
6. విపత్తు ప్రమాద తగ్గింపు – ముఖ్య పదాలు (Key DRR Terms)
సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్, విపత్తు నిర్వహణ పరీక్షల్లో కొన్ని పదాల అర్థాలు తరచూ అడుగుతారు. వాటిని సరళంగా తెలుసుకుందాం.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రమాదం (Hazard): ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం కలిగించగల సహజ లేదా మానవ కారణ ఘటన – భూకంపం, వరద, రసాయన లీక్ వంటివి.
- బహిర్గతం (Exposure): ప్రమాద ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రజలు, ఆస్తులు, మౌలిక సదుపాయాలు.
- బలహీనత (Vulnerability): ప్రమాదం వల్ల నష్టపోయే అవకాశం – పేదరికం, బలహీన ఇళ్లు, అవగాహన లేమి దీనిని పెంచుతాయి.
- సామర్థ్యం (Capacity): ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొనడానికి సమాజంలో ఉన్న వనరులు, నైపుణ్యాలు.
- ప్రమాద అంచనా (Risk):
- హాజార్డ్, ఎక్స్‌పోజర్, వల్నరబిలిటీ కలిసి నష్ట సంభావ్యత
- సామర్థ్యం ఎక్కువైతే రిస్క్ తగ్గుతుంది.
- స్థితిస్థాపకత (Resilience): విపత్తును తట్టుకుని, త్వరగా కోలుకునే సామర్థ్యం.
- తగ్గింపు (Mitigation): విపత్తు ప్రభావాన్ని తగ్గించే చర్యలు – నిర్మాణ (గట్లు, బలమైన భవనాలు), నిర్మాణేతర (చట్టాలు, అవగాహన).
- సంసిద్ధత (Preparedness): విపత్తుకు ముందే ప్రణాళికలు, శిక్షణ, హెచ్చరిక వ్యవస్థలు.
- ప్రతిస్పందన, పునరుద్ధరణ (Response & Recovery): విపత్తు సమయంలో, తర్వాత చేసే చర్యలు.
సులభమైన ఉదాహరణ
తీర ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక గ్రామం (ఎక్స్‌పోజర్) పక్కా ఇళ్లు లేకపోతే (బలహీనత) తుపాను (ప్రమాదం) వల్ల ఎక్కువ నష్టపోతుంది. తుపాను షెల్టర్లు, హెచ్చరికలు (సామర్థ్యం) ఉంటే రిస్క్ తగ్గుతుంది.