NDRF & SDRF (Response Forces)

దేశంలో విపత్తులు వచ్చినప్పుడు అత్యంత ప్రత్యేక శిక్షణ పొందిన, సామగ్రి కలిగిన సహాయ దళం కావాలనే ఆలోచనతో NDRF ఏర్పాటైంది. ఇది ప్రపంచంలోనే ప్రత్యేకమైన విపత్తు ప్రతిస్పందన దళంగా పేరుపొందింది.

• ఏర్పాటు:
  1. విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005 లోని సెక్షన్ 44 ప్రకారం ఏర్పాటైంది. 2006లో మొదట 8 బెటాలియన్లతో ప్రారంభమైంది
  2. తర్వాత బెటాలియన్ల సంఖ్యను పెంచారు.
• మూల దళాలు: కేంద్ర సాయుధ పోలీసు దళాల (CAPF) నుండి బెటాలియన్లను తీసుకున్నారు – BSF, CRPF, CISF, ITBP, SSB.
• నిర్వహణ:
  1. ఇది కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది. దీనికి డైరెక్టర్ జనరల్ (DG) నాయకత్వం వహిస్తారు
  2. కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
• నాయకత్వం, నియంత్రణ: సెక్షన్ 44 ప్రకారం దీనిపై పర్యవేక్షణ, నియంత్రణ NDMA చేతిలో ఉంటుంది.
• నినాదం (Motto): 'ఆపదా సేవా సదైవ్' (Aapda Seva Sadaiv) – 'విపత్తులో ఎల్లప్పుడూ సేవ'.
• NDRF రైజింగ్ డే: ప్రతి సంవత్సరం 19 జనవరి.
• బృందాల నిర్మాణం:
  1. ప్రతి బెటాలియన్‌లో శోధన, రక్షణ (Search & Rescue) బృందాలు ఉంటాయి
  2. ఒక్కో బృందంలో సుమారు 45 మంది సిబ్బంది ఉంటారు.
• ప్రాంతీయ ప్రతిస్పందన కేంద్రాలు (RRC): వివిధ ప్రదేశాల్లో ఏర్పాటు చేసి, విపత్తు ప్రాంతానికి త్వరగా చేరేలా చూస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా NDRF = సెక్షన్ 44 = 2006 = 'ఆపదా సేవా సదైవ్'.

NDRF కేవలం సహాయం అందించే దళం మాత్రమే కాదు – సంసిద్ధత, శిక్షణ, అవగాహన కార్యక్రమాల్లో కూడా కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.

• ప్రధాన విధులు:
  1. విపత్తు ప్రాంతంలో శోధన, రక్షణ (Search & Rescue)
  2. గాయపడినవారికి ప్రథమ చికిత్స, వైద్య సహాయం
  3. శిథిలాల తొలగింపు, వరద నీటిలో చిక్కుకున్న వారిని తరలించడం
  4. ముందస్తు మోహరింపు (Pre-positioning) – తుపాను, వరద హెచ్చరిక సమయంలో ముందే ప్రమాద ప్రాంతాలకు చేరడం
• ప్రత్యేక శిక్షణ:
  1. CBRN విపత్తులు – రసాయన (Chemical), జీవ (Biological), రేడియోలాజికల్ (Radiological), అణు (Nuclear)
  2. వరద, నీటిలో రక్షణ (Flood rescue, scuba diving)
  3. భూకంపాల్లో కూలిన భవనాల నుండి రక్షణ (Collapsed structure search & rescue)
  4. కొండచరియలు, మెడికల్ ఫస్ట్ రెస్పాండర్ శిక్షణ
• సామర్థ్య నిర్మాణం: రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన దళాలకు, పోలీసులకు, పాఠశాలలు, సమాజాలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, మాక్ డ్రిల్స్ నిర్వహించడం.
• అంతర్జాతీయ సేవలు: విదేశాల్లో విపత్తు వచ్చినప్పుడు సహాయం కోసం NDRF బృందాలను పంపిన సందర్భాలు ఉన్నాయి.
• ఇతర సహాయక దళాలు: భారత సైన్యం, నౌకాదళం, వైమానిక దళం విపత్తుల్లో సహాయం చేస్తాయి.

SDRF అనే పదానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి – రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (State Disaster Response Fund), రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన దళం (State Disaster Response Force). పరీక్షల్లో ఈ రెండింటినీ కలిపి అడుగుతారు, కాబట్టి తేడా తెలుసుకోవాలి.

• SDRF – నిధి: DM చట్టం సెక్షన్ 48 ప్రకారం ప్రతి రాష్ట్రంలో ఏర్పాటైన నిధి.
• విపత్తు బాధితులకు తక్షణ సహాయం కోసం వాడతారు (ఆహారం, ఆశ్రయం, వైద్యం, పరిహారం)
• కేంద్ర, రాష్ట్ర వాటా:
  1. సాధారణ రాష్ట్రాలకు 75:25
  2. ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10 (కేంద్రం : రాష్ట్రం)
• ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల ఆధారంగా నిధి కేటాయింపు
• SDRF – దళం: రాష్ట్ర స్థాయిలో విపత్తు సమయాల్లో శోధన, రక్షణ చేసే రాష్ట్ర పోలీసు ఆధారిత ప్రత్యేక దళాలు. వీటికి NDRF తరహా శిక్షణ ఇస్తారు.
• ODRAF: ఒడిశా విపత్తు రాపిడ్ యాక్షన్ ఫోర్స్ – 1999 సూపర్ సైక్లోన్ తర్వాత ఏర్పాటైన మొదటి రాష్ట్ర స్థాయి దళం.
• సహాయం తీవ్ర విపత్తు అయితే: రాష్ట్ర నిధి సరిపోకపోతే కేంద్ర ప్రభుత్వం జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (NDRF-Fund) నుండి అదనపు సహాయం ఇస్తుంది. ఈ నిధికి ఏర్పాటు ఉన్న సెక్షన్ 46.
• ఎస్‌డీఆర్‌ఎఫ్ దళం పనులు: వరదలు, భవనాలు కూలడం, రహదారి ప్రమాదాలు వంటి సందర్భాల్లో జిల్లా యంత్రాంగంతో కలిసి సహాయం చేయడం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నిధి → సెక్షన్ 48 (రాష్ట్రం); దళం → రాష్ట్ర పోలీసు ఆధారిత. NDRF దళం సెక్షన్ 44; NDRF-Fund సెక్షన్ 46.

రెండు పేర్లూ ఒకేలా ఉండటం వల్ల పరీక్షల్లో గందరగోళం ఎక్కువ. ఈ నోట్స్ ద్వారా వాటి తేడాలను స్పష్టంగా గుర్తుంచుకోండి.

• పూర్తి పేరు:
  1. NDRF – National Disaster Response Force (దళం)
  2. SDRF – State Disaster Response Force (దళం) / State Disaster Response Fund (నిధి)
• స్థాయి:
  1. NDRF – జాతీయ స్థాయి; కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధి
  2. SDRF – రాష్ట్ర స్థాయి; రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధి
• చట్టపరమైన ఆధారం:
  1. NDRF దళం – సెక్షన్ 44; జాతీయ నిధి – సెక్షన్ 46
  2. SDRF నిధి – సెక్షన్ 48
• సిబ్బంది:
  1. NDRF – కేంద్ర సాయుధ పోలీసు దళాల నుండి డిప్యూటేషన్ మీద
  2. SDRF – రాష్ట్ర పోలీసు నుండి.
• పనిచేసే ప్రాంతం:
  1. NDRF – దేశమంతా, అవసరమైతే విదేశాల్లో కూడా
  2. SDRF – ఆ రాష్ట్రంలో.
• ప్రత్యేకత:
  1. NDRF – CBRN వంటి ప్రత్యేక విపత్తులకు శిక్షణ
  2. SDRF – రాష్ట్ర స్థాయి సాధారణ విపత్తులకు.
• పౌర రక్షణ (Civil Defence), హోమ్ గార్డ్స్: విపత్తులో సహాయం చేసే ఇతర దళాలు. ఇవి స్వచ్ఛంద సేవా దళాలు.
• ఇతర సంస్థలు: ఆపద మిత్ర (Aapda Mitra) పథకం – సమాజ స్థాయిలో స్వచ్ఛంద సేవకులకు శిక్షణ ఇచ్చే పథకం.

విపత్తు నిర్వహణ ఒక్క దళంతో సాధ్యం కాదు. అనేక సంస్థలు, శాఖలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలు కలిసి పనిచేస్తాయి.

• సాయుధ దళాలు: భారత సైన్యం, నౌకాదళం, వైమానిక దళం – పెద్ద విపత్తుల్లో రక్షణ, తరలింపు, హెలికాప్టర్ సహాయం అందిస్తాయి. ఇవి 'చివరి ఆశ్రయం' (Last resort) సహాయ దళాలు.
• పౌర రక్షణ (Civil Defence): స్వచ్ఛంద సేవకులతో కూడిన వ్యవస్థ – ఆపద సమయంలో ప్రజలకు సహాయం, శిక్షణ.
• హోమ్ గార్డ్స్: పోలీసులకు సహాయంగా విపత్తు, శాంతి భద్రతల సేవలు.
• అగ్నిమాపక దళం: అగ్ని ప్రమాదాలు, భవన పతనాలు, రక్షణ చర్యల్లో కీలకం.
• ఆరోగ్య శాఖ, అంబులెన్స్ సేవలు: గాయపడినవారికి వైద్య సహాయం.
• స్వచ్ఛంద సంస్థలు (NGOs), రెడ్ క్రాస్: ఆహారం, దుస్తులు, ఆశ్రయ శిబిరాలు.
• నెహ్రూ యువ కేంద్ర సంఘటన్ (NYKS), NSS, NCC: యువతను విపత్తు సహాయంలో భాగం చేస్తాయి.
• సమన్వయ సూత్రం: ఘటన కమాండ్ వ్యవస్థ (Incident Response System – IRS) – విపత్తు స్థలంలో బాధ్యతలు ముందే నిర్ణయించి, గందరగోళం లేకుండా పని చేసే విధానం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి స్పందన: స్థానిక ప్రజలు, పోలీసు, అగ్నిమాపక; తర్వాత SDRF; అవసరమైతే NDRF; అత్యవసరమైతే సైన్యం.

విపత్తు జరిగిన మొదటి గంటను 'గోల్డెన్ అవర్' అంటారు. ఈ సమయంలో సరైన రక్షణ చర్యలు తీసుకుంటే ఎన్నో ప్రాణాలు కాపాడవచ్చు.

• శోధన, రక్షణ (Search & Rescue): శిథిలాల కింద, నీటిలో చిక్కుకున్న వారిని వెతికి బయటికి తీసుకురావడం. శిక్షణ పొందిన బృందాలు, జాగిలాలు (Sniffer dogs) సహాయం చేస్తాయి.
• ట్రయేజ్ (Triage): గాయపడినవారిలో ఎవరికి ముందుగా చికిత్స చేయాలో నిర్ణయించే పద్ధతి. అత్యంత ప్రమాద పరిస్థితిలో ఉన్నవారికి మొదటి ప్రాధాన్యం.
• ప్రథమ చికిత్స (First Aid):
  1. రక్తస్రావం ఆపడం
  2. శ్వాస సరిగా లేకపోతే కృత్రిమ శ్వాస (CPR)
  3. విరిగిన ఎముకలను కదలకుండా కట్టు వేయడం
  4. గాయపడినవారిని అనవసరంగా కదిలించకుండా ఉండటం
• తరలింపు (Evacuation): ప్రమాద ప్రాంతం నుండి ప్రజలను సురక్షిత ప్రదేశాలు – శిబిరాలు, పాఠశాలలు, తుపాను ఆశ్రయాలకు తరలించడం. వృద్ధులు, పిల్లలు, మహిళలు, దివ్యాంగులకు ప్రాధాన్యం.
• సహాయ శిబిరాలు: ఆహారం, తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం, వైద్యం ఉండేలా చూడాలి.
• సమాచార వ్యవస్థ: రేడియో, టీవీ, SMS, సైరన్ల ద్వారా హెచ్చరికలు.