జాతీయ క్రీడా పురస్కారాలు – ఖేల్ రత్న, అర్జున (National Sports Awards)

భారత ప్రభుత్వం యువజన వ్యవహారాలు, క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా క్రీడాకారులకు, కోచ్‌లకు జాతీయ క్రీడా పురస్కారాలు ఇస్తుంది. ఏ అవార్డు ఎవరికి ఇస్తారనేది పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ప్రధాన పురస్కారాలు:
  1. మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ ఖేల్ రత్న – అత్యున్నత క్రీడా పురస్కారం
  2. అర్జున అవార్డు – క్రీడాకారులకు
  3. ద్రోణాచార్య అవార్డు – కోచ్‌లకు
  4. ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు – జీవితకాల సాధన
  5. తెన్జింగ్ నార్గే జాతీయ సాహస పురస్కారం – సాహస క్రీడలకు
  6. రాష్ట్రీయ ఖేల్ ప్రోత్సాహన్ పురస్కారం
  7. మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ (MAKA) ట్రోఫీ – ఉత్తమ ప్రదర్శన చేసిన విశ్వవిద్యాలయానికి
• ప్రదానం: ఏటా ఆగస్టు 29న (జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం) రాష్ట్రపతి భవన్‌లో రాష్ట్రపతి అందజేస్తారు.
• జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం: హాకీ మాంత్రికుడు ధ్యాన్‌చంద్ పుట్టిన రోజు (29 ఆగస్టు 1905).
• పురస్కారం రూపం: ప్రతిమ/పతకం, ధ్రువపత్రం, నగదు బహుమతి.
• ఎంపిక: ప్రతి పురస్కారానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసే కమిటీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• క్రీడలు మరియు యువజన శాఖ: కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ పథకాలు – ఖేలో ఇండియా, TOPS (టార్గెట్ ఒలింపిక్ పోడియం స్కీమ్) కూడా ఇదే చూస్తుంది.

ఖేల్ రత్న భారతదేశ అత్యున్నత క్రీడా పురస్కారం. ఇది గత నాలుగేళ్లలో అత్యుత్తమ ప్రదర్శన చేసిన క్రీడాకారులకు ఇస్తారు.

• ఏర్పాటు: 1991-92లో 'రాజీవ్ గాంధీ ఖేల్ రత్న' గా ప్రారంభమైంది.
• పేరు మార్పు: 2021 ఆగస్టులో 'మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ ఖేల్ రత్న' గా మార్చారు.
• తొలి గ్రహీత: విశ్వనాథన్ ఆనంద్ (చెస్) – 1991-92.
• తొలి మహిళా గ్రహీత: కర్ణం మల్లేశ్వరి (వెయిట్‌లిఫ్టింగ్) – 1994-95.
• ఎంపిక ప్రాతిపదిక: గత నాలుగేళ్లలో ఒలింపిక్స్, ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్, ఆసియా క్రీడలు, కామన్వెల్త్ క్రీడల్లో అత్యుత్తమ ప్రదర్శన.
• పురస్కారం: పతకం, ధ్రువపత్రం, నగదు బహుమతి (₹25 లక్షలు).
• ప్రముఖ గ్రహీతలు:
  1. సచిన్ టెండూల్కర్ (1997-98), లియాండర్ పేస్ (1996-97)
  2. అభినవ్ బింద్రా (2001), మేరీ కోమ్ (2009), సైనా నెహ్వాల్ (2009-10)
  3. సానియా మిర్జా (2015), పి.వి. సింధు (2016), సాక్షి మాలిక్ (2016)
  4. విరాట్ కోహ్లీ (2018), మీరాబాయి చాను (2018)
  5. రోహిత్ శర్మ (2020), మిథాలీ రాజ్ (2021), నీరజ్ చోప్రా (2021), సునీల్ ఛెత్రి (2021)
  6. గుకేశ్ డి., హర్మన్‌ప్రీత్ సింగ్, ప్రవీణ్ కుమార్, మను భాకర్ (2024 సంవత్సరానికి)
• ఒక్కసారి మాత్రమే: ఒక క్రీడాకారుడు జీవితంలో ఒక్కసారే ఈ అవార్డు అందుకోగలరు.

అర్జున అవార్డు క్రీడాకారులకు ఇచ్చే రెండవ అత్యున్నత జాతీయ క్రీడా పురస్కారం. ఇది ఖేల్ రత్న తర్వాతి స్థాయి.

• ఏర్పాటు: 1961లో ప్రారంభమైంది.
• ఎవరికి: గత నాలుగేళ్లలో నిలకడగా అద్భుత ప్రదర్శన చేసిన క్రీడాకారులకు ఇస్తారు. క్రీడాకారుల్లో నాయకత్వం, క్రీడాస్ఫూర్తి, క్రమశిక్షణ కూడా చూస్తారు.
• పురస్కారం: అర్జునుడి కాంస్య ప్రతిమ, ధ్రువపత్రం, నగదు బహుమతి (₹15 లక్షలు).
• అర్జున అవార్డు – జీవితకాల సాధన విభాగం: క్రీడల నుండి విరమించిన వారికి కూడా ఇస్తారు.
• ఎంపిక కమిటీ: క్రీడా మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసే కమిటీ సిఫార్సు చేస్తుంది.
• ఒక్కసారి మాత్రమే: ఒకే క్రీడాకారుడికి అర్జున అవార్డు ఒక్కసారే ఇస్తారు.
• తెలుగు గ్రహీతలు: పుల్లెల గోపీచంద్ (1999), కొనేరు హంపి (2003) వంటి తెలుగు క్రీడాకారులు అర్జున అవార్డు పొందారు.

• తేడా గుర్తుంచుకోండి:
  1. ఖేల్ రత్న ఒక్కసారే ఇస్తారు
  2. అర్జున అవార్డు క్రీడాకారులకు, ద్రోణాచార్య అవార్డు కోచ్‌లకు ఇస్తారు. రెండింటికీ నగదు బహుమతి, ప్రతిమ ఉంటాయి.

కోచ్‌లకు ఇచ్చే ద్రోణాచార్య అవార్డు, జీవితకాల సాధనకు ఇచ్చే ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• ద్రోణాచార్య అవార్డు (Dronacharya Award):
  1. 1985లో ప్రారంభమైంది.
  2. ఎవరికి: క్రీడాకారులకు శిక్షణ ఇచ్చే కోచ్‌లకు.
  3. పురస్కారం: ద్రోణాచార్యుని కాంస్య ప్రతిమ, ధ్రువపత్రం, నగదు (₹15 లక్షలు).
  4. రెగ్యులర్ కేటగిరీ, జీవితకాల సాధన కేటగిరీ ఉంటాయి.
  5. తెలుగు కోచ్: పుల్లెల గోపీచంద్ – 2009లో ద్రోణాచార్య (బ్యాడ్మింటన్, హైదరాబాద్).
• ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు (Dhyan Chand Award for Lifetime Achievement):
  1. 2002లో ప్రారంభం.
  2. ఎవరికి: క్రీడల నుండి విరమించినా క్రీడాభివృద్ధికి కృషి చేసిన క్రీడాకారులకు.
  3. ఖేల్ రత్న పేరు ధ్యాన్‌చంద్ గా మార్చిన తర్వాత కూడా ఇది కొనసాగుతోంది.
• తెన్జింగ్ నార్గే జాతీయ సాహస పురస్కారం:
  1. భూమి, నీరు, గాలి సాహస క్రీడల్లో సాధనకు
  2. 1993-94లో ప్రారంభం, 2001లో పేరు మార్చారు. ఎవరెస్ట్ తొలి అధిరోహకుడు తెన్జింగ్ నార్గే పేరు.
• రాష్ట్రీయ ఖేల్ ప్రోత్సాహన్ పురస్కారం: క్రీడలను ప్రోత్సహించే సంస్థలు, కార్పొరేట్లు, వ్యక్తులకు.
• మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ (MAKA) ట్రోఫీ: అంతర్ విశ్వవిద్యాలయ క్రీడల్లో ఉత్తమ ప్రదర్శన చేసిన విశ్వవిద్యాలయానికి.

హాకీ మాంత్రికుడు మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ గౌరవార్థం క్రీడా పురస్కారాలను మరియు జాతీయ క్రీడా దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. ఆయన గురించిన ప్రశ్నలు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• జననం: 29 ఆగస్టు 1905, ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్), ఉత్తరప్రదేశ్.
• ఒలింపిక్ స్వర్ణాలు: 1928 ఆమ్‌స్టర్‌డామ్, 1932 లాస్ ఏంజెలిస్, 1936 బెర్లిన్ – మూడు స్వర్ణాలు.
• బిరుదు: 'హాకీ మాంత్రికుడు (The Wizard)'.
• పురస్కారం: 1956లో పద్మభూషణ్.
• జాతీయ క్రీడా దినోత్సవం: ప్రతి ఏటా 29 ఆగస్టు.
• స్టేడియం: న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ స్టేడియం 'మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ నేషనల్ స్టేడియం' గా పిలుస్తారు.
• ఖేల్ రత్న: ఆయన పేరు 2021లో పెట్టారు.
• క్రీడా దినోత్సవ కార్యక్రమాలు: 'ఫిట్ ఇండియా మూవ్‌మెంట్' (2019, ఆగస్టు 29న ప్రారంభం) కూడా ఈ రోజే మొదలైంది.
• ఖేలో ఇండియా: యువ క్రీడాకారులను ప్రోత్సహించే పథకం (2018 నుండి ఖేలో ఇండియా క్రీడలు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆగస్టు 29 = ధ్యాన్‌చంద్ = క్రీడా దినోత్సవం = అవార్డుల ప్రదానం – ఈ నాలుగు ఒకే రోజుకు సంబంధించినవి.

• మేజర్ ధ్యాన్‌చంద్ గురించి:
  1. ఆయన ఆత్మకథ పేరు 'గోల్'
  2. భారత సైన్యంలో సేవ చేశారు. 1956లో పద్మభూషణ్ అందుకున్నారు.

అన్ని క్రీడా పురస్కారాల ముఖ్యాంశాలను ఒకే చోట చూసి పరీక్షకు ముందు వేగంగా పునశ్చరణ చేసుకోండి.

• ఖేల్ రత్న:
  1. 1991-92
  2. అత్యున్నత
  3. తొలి గ్రహీత విశ్వనాథన్ ఆనంద్.
• అర్జున:
  1. 1961
  2. క్రీడాకారులు
  3. నాలుగేళ్ల ప్రదర్శన.
• ద్రోణాచార్య:
  1. 1985
  2. కోచ్‌లు.
• ధ్యాన్‌చంద్ అవార్డు:
  1. 2002
  2. జీవితకాల సాధన.
• తెన్జింగ్ నార్గే: సాహస క్రీడలు.
• MAKA ట్రోఫీ: అంతర్ విశ్వవిద్యాలయ క్రీడల్లో అగ్రస్థానం.
• ఇతర పురస్కారాలు:
  1. పద్మ పురస్కారాలు, భారతరత్న – క్రీడాకారులకు కూడా ఇస్తారు.
  2. భారతరత్న పొందిన తొలి క్రీడాకారుడు సచిన్ టెండూల్కర్ (2014).
• అంతర్జాతీయ పురస్కారాలు:
  1. లారియస్ వరల్డ్ స్పోర్ట్స్ అవార్డ్స్ (క్రీడల ఆస్కార్)
  2. సచిన్ టెండూల్కర్ 'లారియస్ స్పోర్టింగ్ మూమెంట్' (2011 ప్రపంచ కప్ విజయం) అందుకున్నారు.
• విజ్డన్ క్రికెటర్ ఆఫ్ ది ఇయర్: విజ్డన్ ప్రకటిస్తుంది.
• ICC హాల్ ఆఫ్ ఫేమ్: క్రికెట్‌లో ఉత్తమ ఆటగాళ్లకు ICC ఇచ్చే గౌరవం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అర్జున = ఆటగాడు, ద్రోణ = ద్రోణాచార్య = శిక్షకుడు, ధ్యాన్‌చంద్ = విరమణ తర్వాత గుర్తింపు.

• గమనిక:
  1. పురస్కారాల నగదు మొత్తాలు కాలానుగుణంగా పెరుగుతాయి
  2. పరీక్షకు ముందు తాజా మొత్తాన్ని ఒకసారి చూసుకోండి.