శాస్త్ర-సాంకేతిక విజయాలు మరియు రక్షణ రంగాభివృద్ధి

భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO) ప్రధాన కార్యాలయం బెంగళూరులో ఉంది. 1969 ఆగస్టు 15న ఏర్పడింది; భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమ పితామహుడు డాక్టర్ విక్రమ్ సారాభాయ్.

• ఆర్యభట్ట (1975):
  1. భారత తొలి ఉపగ్రహం
  2. సోవియట్ రాకెట్ ద్వారా ప్రయోగం.
• రోహిణి, SLV-3 (1980): పూర్తిగా స్వదేశీ ప్రయోగ వాహనం ద్వారా ఉపగ్రహాన్ని కక్ష్యలోకి పంపిన మొదటి ప్రయోగం.
• రాకెట్ ప్రయోగ కేంద్రాలు: శ్రీహరికోట (సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్, ఆంధ్రప్రదేశ్), తుంబా (కేరళ, రాకెట్ లాంచింగ్ స్టేషన్).
• ప్రయోగ వాహనాలు: SLV, ASLV, PSLV, GSLV, GSLV Mk-III (LVM3).
• చంద్రయాన్-1 (2008 అక్టోబర్):
  1. భారత తొలి చంద్ర యాత్ర
  2. చంద్రునిపై నీటి ఆనవాళ్ల ఆవిష్కరణకు సహకారం
  3. మూన్ ఇంపాక్ట్ ప్రోబ్.
• మంగళయాన్ – మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (2013 నవంబర్ ప్రయోగం): 2014 సెప్టెంబర్ 24న అంగారక కక్ష్యలోకి ప్రవేశం.
• మొదటి ప్రయత్నంలోనే విజయం సాధించిన తొలి దేశం భారత్.
• అంగారక కక్ష్య చేరిన తొలి ఆసియా దేశం.
• PSLV-C37 (ఫిబ్రవరి 2017): ఒకే ప్రయోగంలో 104 ఉపగ్రహాలను కక్ష్యలోకి పంపి ప్రపంచ రికార్డు సృష్టించింది.
• నావిక్ (NavIC):
  1. భారత ప్రాంతీయ దిక్సూచి వ్యవస్థ (IRNSS)
  2. 7 ఉపగ్రహాలు.

గత కొన్నేళ్లలో ఇస్రో సాధించిన విజయాలు కరెంట్ అఫైర్స్ ప్రశ్నల్లో కీలకం. తేదీలు, ప్రత్యేకతలు గుర్తుంచుకోండి.

• చంద్రయాన్-2 (2019 జూలై):
  1. ఆర్బిటర్ విజయవంతంగా పనిచేసింది
  2. విక్రమ్ ల్యాండర్ మృదువుగా దిగలేకపోయింది.
• చంద్రయాన్-3 (ప్రయోగం 14 జూలై 2023):
  1. 2023 ఆగస్టు 23న చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతానికి సమీపంలో విజయవంతంగా సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్.
  2. చంద్రునిపై సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసిన నాలుగో దేశం భారత్ (అమెరికా, సోవియట్ యూనియన్, చైనా తర్వాత).
  3. దక్షిణ ధ్రువం దగ్గర దిగిన మొదటి దేశం.
  4. ల్యాండర్ 'విక్రమ్', రోవర్ 'ప్రజ్ఞాన్'; ల్యాండింగ్ ప్రదేశానికి 'శివశక్తి పాయింట్' అని పేరు పెట్టారు.
  5. ప్రతి సంవత్సరం ఆగస్టు 23ను 'జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం'గా జరుపుకుంటారు.
• ఆదిత్య-L1 (2 సెప్టెంబర్ 2023):
  1. సూర్యుని అధ్యయనానికి తొలి భారత అంతరిక్ష ఆధారిత మిషన్
  2. సూర్యుడు–భూమి వ్యవస్థలోని లాగ్రాంజ్ పాయింట్-1 (L1) వద్ద ఉంచారు
  3. 2024 జనవరిలో నిర్ణీత కక్ష్యకు చేరింది.
• ఎక్స్‌పోశాట్ (XPoSat) – 2024 జనవరి: ఎక్స్-రే ధ్రువణ (polarimetry) అధ్యయనానికి తొలి భారత ఉపగ్రహం.
• గగన్‌యాన్:
  1. భారత తొలి మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం
  2. వ్యోమగాములు సుమారు 400 కి.మీ. కక్ష్యలోకి వెళ్లి తిరిగి వస్తారు.
• స్పేడెక్స్ (SpaDeX):
  1. రెండు ఉపగ్రహాలను అంతరిక్షంలో అనుసంధానం చేసే ప్రయోగం
  2. 2025 జనవరిలో డాకింగ్ విజయవంతం.

రక్షణ పరిశోధన, అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO) 1958లో ఏర్పడింది. క్షిపణి అభివృద్ధికి 1983లో 'సమగ్ర గైడెడ్ క్షిపణి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (IGMDP)' ప్రారంభమైంది; దీనికి నేతృత్వం వహించింది ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం.

• IGMDP ఐదు క్షిపణులు: అగ్ని, పృథ్వి, ఆకాశ్, నాగ్, త్రిశూల్.
• అగ్ని శ్రేణి:
  1. భూమి నుండి భూమికి ప్రయోగించే బాలిస్టిక్ క్షిపణులు
  2. అగ్ని-I నుండి అగ్ని-V వరకు.
• అగ్ని-V: అంతఖండాంతర (ICBM) సామర్థ్యంతో 5,000 కి.మీ.కు పైగా పరిధి.
• 2024 మార్చిలో అగ్ని-V 'మిషన్ దివ్యాస్త్ర' పేరుతో MIRV సాంకేతికతతో పరీక్షించారు.
• పృథ్వి: స్వల్ప పరిధి భూమి-భూమి క్షిపణి.
• ఆకాశ్: భూమి నుండి గాలిలోకి ప్రయోగించే క్షిపణి.
• నాగ్: ట్యాంకు విధ్వంసక క్షిపణి.
• బ్రహ్మోస్ (BrahMos):
  1. భారత్–రష్యా సంయుక్త సూపర్‌సోనిక్ క్రూయిజ్ క్షిపణి
  2. పేరు బ్రహ్మపుత్ర, మాస్కోవా నదుల పేర్ల కలయిక
  3. నేల, సముద్రం, గాలి నుండి ప్రయోగించవచ్చు.
• అస్త్ర: గాలి నుండి గాలికి (BVR) స్వదేశీ క్షిపణి.
• K-సిరీస్: సబ్‌మెరైన్ నుండి ప్రయోగించే క్షిపణులు (SLBM).
• ప్రయోగ కేంద్రం: ఒడిశా తీరంలోని చాందీపూర్ (బాలాసోర్), అబ్దుల్ కలాం ద్వీపం (వీలర్ ఐలాండ్).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'అగ్ని, పృథ్వి, ఆకాశ్, నాగ్, త్రిశూల్' – 'అ-పృ-ఆ-నా-త్రి' అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

స్వదేశీ రక్షణ ఉత్పత్తి 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్'లో ముఖ్య భాగం. విమానాలు, నౌకలు, ట్యాంకుల పేర్లు, తయారీదారులు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• తేజస్ (LCA):
  1. స్వదేశీ తేలికపాటి యుద్ధ విమానం
  2. హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL), బెంగళూరు తయారు చేస్తుంది
  3. డిజైన్ ADA.
• అర్జున్: స్వదేశీ ప్రధాన యుద్ధ ట్యాంకు (MBT).
• INS విక్రాంత్:
  1. భారత తొలి స్వదేశీ విమానవాహక నౌక
  2. కొచ్చిన్ షిప్‌యార్డ్ నిర్మాణం
  3. 2022 సెప్టెంబర్ 2న నౌకాదళంలో చేరింది.
• INS విక్రమాదిత్య: రష్యా నుండి కొనుగోలు చేసిన విమానవాహక నౌక.
• INS అరిహంత్:
  1. స్వదేశీ అణు శక్తి జలాంతర్గామి (SSBN)
  2. 2016లో నౌకాదళంలో చేరింది.
• ప్రాజెక్ట్ 75 – కల్వరి తరగతి: ఫ్రెంచ్ సహకారంతో స్కార్పీన్ జలాంతర్గాములు.
• అణు పరీక్షలు:
  1. పోఖ్రాన్-I (18 మే 1974) – 'స్మైలింగ్ బుద్ధ'
  2. పోఖ్రాన్-II (మే 1998) – 'ఆపరేషన్ శక్తి'
• అణు విధానం: 'ముందుగా ప్రయోగించం (No First Use)' విధానం.
• రక్షణ కారిడార్లు: ఉత్తరప్రదేశ్, తమిళనాడులో (2018).
• హైదరాబాద్ రక్షణ కేంద్రాలు: DRDO ప్రయోగశాలలు, BDL (భారత్ డైనమిక్స్ లిమిటెడ్), మిధాని, DRDL వంటి సంస్థలు.

సైనిక దళాల మధ్య సమన్వయం, యువతకు సైనిక సేవ, ఆధునిక ఆవిష్కరణల ప్రోత్సాహం లక్ష్యంగా కేంద్రం కొన్ని సంస్కరణలు తెచ్చింది.

• చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ స్టాఫ్ (CDS):
  1. పదవి 2019 డిసెంబర్‌లో ఏర్పడింది
  2. మొదటి CDS జనరల్ బిపిన్ రావత్. సైనిక వ్యవహారాల శాఖ (Department of Military Affairs) కూడా ఏర్పడింది.
• అగ్నిపథ్ పథకం (2022 జూన్):
  1. త్రివిధ దళాల్లో నాలుగేళ్ల కాలపరిమితి నియామకాలు
  2. ఎంపికైన వారిని 'అగ్నివీర్' అంటారు.
• iDEX (2018): రక్షణ రంగంలో ఆవిష్కరణలు, స్టార్టప్‌లకు ప్రోత్సాహం.
• సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితా: కొన్ని రక్షణ ఉపకరణాల దిగుమతిపై నిషేధం, స్వదేశీ తయారీకి ప్రోత్సాహం.
• అండమాన్ & నికోబార్ కమాండ్ (2001): భారత తొలి త్రివిధ దళాల కమాండ్ (Tri-service Command).
• దినోత్సవాలు:
  1. ఆర్మీ డే – జనవరి 15
  2. ఎయిర్ ఫోర్స్ డే – అక్టోబర్ 8
  3. నేవీ డే – డిసెంబర్ 4
  4. కార్గిల్ విజయ్ దివస్ – జూలై 26.
• సంయుక్త సైనిక విన్యాసాలు: మలబార్ (అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా భాగస్వామ్యంతో నౌకా విన్యాసం), యుద్ధ్ అభ్యాస్ (భారత్–అమెరికా), శక్తి (భారత్–ఫ్రాన్స్), గరుడ (ఫ్రాన్స్ వైమానిక విన్యాసం).
• త్రివిధ దళాధిపతి: రాష్ట్రపతి భారత సాయుధ దళాల సుప్రీం కమాండర్ (ఆర్టికల్ 53).

భారత అణుశక్తి కార్యక్రమ పితామహుడు డాక్టర్ హోమీ జె. భాభా. అణుశక్తి సంఘం (AEC) 1948లో, అణుశక్తి విభాగం (DAE) 1954లో ఏర్పడ్డాయి.

• భాభా అణు పరిశోధన కేంద్రం (BARC): ట్రాంబే, ముంబై.
• మూడు దశల అణు కార్యక్రమం:
  1. మొదటి దశ: సహజ యురేనియంతో భార జల రియాక్టర్లు (PHWR)
  2. రెండవ దశ: ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లు (ప్లూటోనియం వినియోగం)
  3. మూడవ దశ: థోరియం ఆధారిత రియాక్టర్లు (భారత్‌లో థోరియం నిల్వలు అధికం)
• తారాపూర్ (మహారాష్ట్ర): దేశంలో తొలి అణు విద్యుత్ కేంద్రం (1969).
• ఇతర కేంద్రాలు: కూడంకుళం (తమిళనాడు, రష్యా సహకారం), కైగా (కర్ణాటక), నరోరా (ఉత్తరప్రదేశ్), కక్రాపార్ (గుజరాత్), రావత్‌భాటా (రాజస్థాన్), కల్పాక్కం (తమిళనాడు).
• కల్పాక్కం:
  1. ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ ప్రోటోటైప్ (PFBR)
  2. భావిని (BHAVINI) సంస్థ నిర్మిస్తోంది.
• భారత్–అమెరికా పౌర అణు ఒప్పందం (2008):
  1. '123 ఒప్పందం'
  2. న్యూక్లియర్ సప్లయర్స్ గ్రూప్ (NSG) నుండి మినహాయింపు పొందింది.
• హరిత హైడ్రోజన్: జాతీయ హరిత హైడ్రోజన్ మిషన్ (2023).
• జాతీయ సాంకేతిక దినోత్సవం: మే 11 (1998 పోఖ్రాన్ పరీక్షలకు గుర్తుగా).

కృత్రిమ మేధ, సెమీకండక్టర్లు, క్వాంటం, వ్యాక్సిన్ రంగాల్లో భారత్ సాధించిన పురోగతి ఇటీవలి పరీక్షల్లో పెరుగుతోంది.

• 5G: 2022 అక్టోబర్‌లో భారత్‌లో 5G సేవలు ప్రారంభమయ్యాయి (ఇండియా మొబైల్ కాంగ్రెస్).
• జాతీయ సూపర్ కంప్యూటింగ్ మిషన్ (2015): 'పరం' సూపర్ కంప్యూటర్ సిరీస్.
• ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్ (2021 డిసెంబర్): చిప్ తయారీ ప్రోత్సాహం.
• జాతీయ క్వాంటం మిషన్ (2023): క్వాంటం సాంకేతిక పరిశోధనకు.
• ఇండియా AI మిషన్ (2024): కృత్రిమ మేధ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి.
• అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF) చట్టం 2023: పరిశోధనకు నిధుల సమన్వయం.
• స్టార్టప్ ఇండియా (జనవరి 2016): స్టార్టప్‌లకు ప్రోత్సాహం.
• కోవిడ్-19 వ్యాక్సిన్లు:
  1. కోవాక్సిన్: భారత్ బయోటెక్ (హైదరాబాద్), ICMR, NIV పుణె సహకారంతో
  2. కోవిషీల్డ్: సీరమ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా (పుణె), ఆక్స్‌ఫర్డ్-ఆస్ట్రాజెనెకా సాంకేతికతతో
  3. కార్బెవాక్స్: బయోలాజికల్ ఇ (హైదరాబాద్)
• జీనోమ్ వ్యాలీ (హైదరాబాద్): దేశంలో బయోటెక్ పరిశోధనా కేంద్రం – తెలంగాణకు గర్వకారణం.
• ఆయుష్మాన్ భారత్ – PM-JAY (23 సెప్టెంబర్ 2018):
  1. రాంచీలో ప్రారంభం
  2. పేద కుటుంబాలకు ఏటా రూ. 5 లక్షల ఆరోగ్య బీమా.
• కో-విన్ (CoWIN): వ్యాక్సిన్ నమోదు డిజిటల్ వేదిక.

శాస్త్ర విజ్ఞాన సంస్థలు, ముఖ్య దినోత్సవాలు, వాటి ఏర్పాటు సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో సులభంగా మార్కులు తెచ్చే అంశాలు.

• జాతీయ విజ్ఞాన దినోత్సవం:
  1. ఫిబ్రవరి 28 – సి.వి. రామన్ 'రామన్ ఎఫెక్ట్' ఆవిష్కరణకు గుర్తుగా (1928)
  2. రామన్‌కు 1930లో భౌతిక శాస్త్ర నోబెల్ బహుమతి.
• జాతీయ సాంకేతిక దినోత్సవం: మే 11.
• జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం: ఆగస్టు 23.
• CSIR (1942): శాస్త్ర, పారిశ్రామిక పరిశోధనా మండలి.
• DRDO (1958), ISRO (1969), ICMR (1911, భారత వైద్య పరిశోధనా మండలి).
• భారత విజ్ఞాన శాస్త్ర కాంగ్రెస్ (ISC): 1914 నుండి ప్రతి ఏడాది జనవరిలో.
• NITI ఆయోగ్‌లో అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్: పాఠశాలల్లో 'అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్'.
• నోబెల్ బహుమతి పొందిన భారతీయులు: రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ (సాహిత్యం, 1913), సి.వి. రామన్ (భౌతిక శాస్త్రం, 1930), హరగోవింద్ ఖొరానా (వైద్యం, 1968), మదర్ థెరిసా (శాంతి, 1979), అమర్త్యసేన్ (ఆర్థికశాస్త్రం, 1998), కైలాష్ సత్యార్థి (శాంతి, 2014).
• శాంతి స్వరూప్ భట్నాగర్ బహుమతి: CSIR అందించే ప్రముఖ శాస్త్ర పురస్కారం.
• ప్రముఖ పరిశోధనా సంస్థలు:
  1. భారతీయ విజ్ఞాన సంస్థ (IISc), బెంగళూరు – 1909 (జంషెడ్జీ టాటా చొరవ)
  2. టాటా ప్రాథమిక పరిశోధనా సంస్థ (TIFR) – 1945 (హోమీ భాభా)
  3. మొదటి ఐఐటీ ఖరగ్‌పూర్ – 1951.