ప్రతిష్టాత్మక జాతీయ ప్రాజెక్టులు మరియు మౌలిక సదుపాయాలు

రహదారులు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు రక్తనాళాల వంటివి. జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధికి కేంద్రం చేపట్టిన ప్రధాన కార్యక్రమాలు పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• NHAI (జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ):
  1. NHAI చట్టం 1988 ప్రకారం ఏర్పడింది
  2. 1995 నుండి పూర్తిస్థాయిలో పనిచేస్తోంది.
• జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు (NHDP): 1990ల చివర్లో వాజపేయి ప్రభుత్వ కాలంలో ప్రారంభం.
• స్వర్ణ చతుర్భుజి (Golden Quadrilateral): ఢిల్లీ – ముంబై – చెన్నై – కోల్‌కతా నగరాలను కలిపే 4/6 లేన్ల రహదారి.
• ఉత్తర-దక్షిణ, తూర్పు-పశ్చిమ కారిడార్లు:
  1. శ్రీనగర్ – కన్యాకుమారి
  2. సిల్చార్ – పోర్‌బందర్.
• భారత్‌మాల పరియోజన (2017): ఆర్థిక కారిడార్లు, సరిహద్దు రహదారులు, తీర రహదారులు, భక్తి ప్రదేశాలకు అనుసంధానం.
• ప్రధానమంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY) – 2000: గ్రామాలకు అన్ని కాలాల్లో ఉపయోగపడే రహదారులు.
• ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేలు: దేశంలో మొదటి ప్రవేశ నియంత్రిత (access-controlled) ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే ముంబై – పుణె ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే (2002).
• ఫాస్టాగ్ (FASTag): టోల్ ప్లాజాల వద్ద RFID ద్వారా ఎలక్ట్రానిక్ చెల్లింపు.
• రోడ్ల విభాగాలు: జాతీయ రహదారులు (కేంద్రం), రాష్ట్ర రహదారులు (రాష్ట్రం), జిల్లా రహదారులు, గ్రామీణ రహదారులు.

భారతీయ రైల్వేలు ఆసియాలోని అతిపెద్ద రైల్వే నెట్‌వర్క్‌లలో ఒకటి. ఆధునికీకరణలో భాగంగా ఇటీవల అనేక ప్రాజెక్టులు చేపట్టారు.

• మొదటి రైలు: 1853లో ముంబై (బోరీబందర్) – థానే మధ్య నడిచింది.
• రైల్వే బడ్జెట్: 2017 నుండి సాధారణ బడ్జెట్‌లో కలిపారు.
• ప్రత్యేక సరుకు రవాణా కారిడార్లు (Dedicated Freight Corridors – DFC):
  1. తూర్పు కారిడార్: లూధియానా (పంజాబ్) – దంకుని (పశ్చిమ బెంగాల్)
  2. పశ్చిమ కారిడార్: దాద్రీ (ఉత్తరప్రదేశ్) – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ (JNPT, ముంబై)
• వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్:
  1. స్వదేశీ సెమీ-హై-స్పీడ్ రైలు
  2. మొదటిది 2019 ఫిబ్రవరిలో ఢిల్లీ – వారణాసి మధ్య నడిచింది. దీన్ని చెన్నై ఇంటిగ్రల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (ICF) తయారు చేసింది
  3. మొదట 'ట్రైన్ 18' అనేవారు.
• ముంబై – అహ్మదాబాద్ బుల్లెట్ రైలు:
  1. జపాన్ సహకారం (JICA రుణం), షింకన్సెన్ సాంకేతికత
  2. నిర్వహణ సంస్థ నేషనల్ హై స్పీడ్ రైల్ కార్పొరేషన్ (NHSRCL).
• కవచ్ (Kavach): స్వదేశీ రైలు ఢీకొనకుండా నిరోధించే వ్యవస్థ (Automatic Train Protection).
• రైల్వే జోన్లు: 2019లో విశాఖపట్నం కేంద్రంగా 'సౌత్ కోస్ట్ రైల్వే' జోన్‌ను ప్రకటించారు – ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ముఖ్యమైన అంశం.
• చీనాబ్ వంతెన: జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ఉన్న ఈ రైలు వంతెన ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన రైల్వే వంతెనల్లో ఒకటి.

భారతదేశానికి సుమారు 7,500 కి.మీ.కు పైగా తీరరేఖ ఉంది. ఓడరేవులు, జలమార్గాల అభివృద్ధి కోసం సాగరమాల, విమానయాన అనుసంధానానికి ఉడాన్ పథకాలు ప్రారంభమయ్యాయి.

• సాగరమాల (2015):
  1. ఓడరేవుల ఆధారిత అభివృద్ధి
  2. ఓడరేవుల ఆధునికీకరణ, తీర ఆర్థిక మండళ్లు, ఓడరేవులకు రహదారి-రైలు అనుసంధానం.
• జాతీయ జలమార్గాల చట్టం 2016: 111 జలమార్గాలను జాతీయ జలమార్గాలుగా ప్రకటించింది.
• NW-1: గంగ నది – హల్దియా నుండి ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్) వరకు
• NW-2: బ్రహ్మపుత్ర – ధుబ్రి నుండి సాదియా వరకు
• NW-3: పశ్చిమ తీర కాలువ (కేరళ) – కొట్టాపురం నుండి కొల్లం వరకు
• ప్రధాన ఓడరేవులు:
  1. కేంద్రం పరిధిలో ఉంటాయి
  2. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ (JNPT, ముంబై) అతిపెద్ద కంటైనర్ ఓడరేవు. విశాఖపట్నం, చెన్నై, కాండ్లా, పారాదీప్ మొదలైనవి ప్రధాన ఓడరేవులు.
• ఉడాన్ (UDAN) – 2016:
  1. 'ఉడే దేశ్ కా ఆమ్ నాగరిక్' – ప్రాంతీయ విమాన అనుసంధాన పథకం
  2. చిన్న నగరాలకు తక్కువ ధరకే విమాన ప్రయాణం.
• విమానాశ్రయాలు:
  1. హైదరాబాద్‌లోని రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (శంషాబాద్) – 2008లో ప్రారంభం
  2. పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్య పద్ధతిలో నిర్మాణం.
• ప్రైవేటీకరణ: ఢిల్లీ, ముంబై, హైదరాబాద్, బెంగళూరు విమానాశ్రయాలు PPP నమూనాలో.
• ఏపీ ఓడరేవులు:
  1. విశాఖపట్నం ప్రధాన ఓడరేవు
  2. కృష్ణపట్నం, కాకినాడ మొదలైనవి రాష్ట్ర పరిధిలోని ఓడరేవులు.

పట్టణ ప్రాంతాల జీవన ప్రమాణాల పెంపు కోసం కేంద్రం 2014 తర్వాత అనేక మిషన్లు ప్రారంభించింది. వాటి పేర్లు, ప్రారంభ సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (2 అక్టోబర్ 2014):
  1. బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత దేశం లక్ష్యం
  2. గాంధీ జయంతి రోజున ప్రారంభం. గ్రామీణ (SBM-G), పట్టణ (SBM-U) విభాగాలు.
• స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ (2015 జూన్): 100 స్మార్ట్ నగరాల అభివృద్ధి.
• అమృత్ (AMRUT) – 2015:
  1. అటల్ మిషన్ ఫర్ రెజువెనేషన్ అండ్ అర్బన్ ట్రాన్స్‌ఫర్మేషన్
  2. తాగునీరు, మురుగునీటి వ్యవస్థల కల్పన.
• హృదయ్ (HRIDAY) – 2015: వారసత్వ నగరాల అభివృద్ధి.
• ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన (PMAY) – 2015: 'అందరికీ ఇల్లు' (గ్రామీణ, పట్టణ).
• జల్ జీవన్ మిషన్ (2019): 'హర్ ఘర్ జల్' – ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి కుళాయి నీరు.
• మెట్రో రైళ్లు:
  1. దేశంలో మొదటి మెట్రో కోల్‌కతా (1984)
  2. ఢిల్లీ మెట్రో 2002. హైదరాబాద్ మెట్రో నవంబర్ 2017లో ప్రారంభమైంది (మొదటి మార్గం మియాపూర్–నాగోలు)
  3. అతిపెద్ద PPP మెట్రో ప్రాజెక్టుగా ప్రచారం.
• సెంట్రల్ విస్టా:
  1. ఢిల్లీలో పార్లమెంటు కొత్త భవనం (మే 2023 ప్రారంభం)
  2. రాజ్‌పథ్ పేరును 'కర్తవ్య పథ్' (2022)గా మార్చారు.

నీరు, విద్యుత్ ప్రాజెక్టులు రాష్ట్రాల అభివృద్ధికి కీలకం. పరీక్షల్లో ప్రాజెక్టు ఏ నదిపై, ఏ రాష్ట్రంలో ఉందో అడుగుతారు.

• భాక్రా నంగల్ (సట్లెజ్ నది): ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన నేరు గ్రావిటీ ఆనకట్టల్లో ఒకటి.
• హీరాకుడ్ (ఒడిశా, మహానది): ప్రపంచంలోని అత్యంత పొడవైన మట్టి ఆనకట్టల్లో ఒకటి.
• తెహ్రీ ఆనకట్ట (ఉత్తరాఖండ్, భాగీరథి): దేశంలో ఎత్తైన ఆనకట్ట.
• సర్దార్ సరోవర్ (గుజరాత్, నర్మదా): నర్మదా బచావో ఆందోళన దీనితో ముడిపడి ఉంది.
• నాగార్జున సాగర్ (కృష్ణా నది):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్–తెలంగాణ సరిహద్దులో
  2. 1955లో నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేశారు.
• నమామి గంగే (2014): గంగ నది శుద్ధి కార్యక్రమం.
• ప్రధానమంత్రి కృషి సించాయి యోజన (PMKSY) – 2015: 'హర్ ఖేత్ కో పానీ'.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA):
  1. 2015లో ప్యారిస్ COP-21 సమయంలో భారత్, ఫ్రాన్స్ ప్రారంభించాయి
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గురుగ్రామ్ (హరియాణా).
• జాతీయ సౌర మిషన్ (2010):
  1. సౌర విద్యుత్ ప్రోత్సాహం
  2. రాజస్థాన్ భాద్లా సోలార్ పార్క్ అతిపెద్ద వాటిలో ఒకటి.
• ఉజ్జ్వల (2016):
  1. పేద కుటుంబాలకు LPG
  2. సౌభాగ్య (2017): అందరికీ విద్యుత్ కనెక్షన్.
• జాతీయ హరిత హైడ్రోజన్ మిషన్ (2023): హరిత హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి లక్ష్యం.

భౌతిక మౌలిక సదుపాయాలతో పాటు డిజిటల్ సదుపాయాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన సమన్వయ వేదికలు కూడా ఇటీవల ప్రాధాన్యం పొందాయి.

• డిజిటల్ ఇండియా (జూలై 2015):
  1. ప్రభుత్వ సేవలను ఆన్‌లైన్‌లో అందించడం
  2. డిజిటల్ అక్షరాస్యత
  3. భారత్‌నెట్ (గ్రామ పంచాయతీలకు ఆప్టికల్ ఫైబర్).
• ఆధార్:
  1. UIDAI 2009లో ఏర్పడింది
  2. ఆధార్ చట్టం 2016.
• JAM త్రిమూర్తులు: జన్‌ధన్ (PMJDY, 2014), ఆధార్, మొబైల్ – నేరుగా నగదు బదిలీ (DBT) కి ఆధారం.
• UPI (2016): నేషనల్ పేమెంట్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (NPCI) అభివృద్ధి చేసిన తక్షణ చెల్లింపు వ్యవస్థ.
• జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల పైప్‌లైన్ (NIP) – 2019: ఐదేళ్లలో మౌలిక ప్రాజెక్టులపై భారీ పెట్టుబడి ప్రణాళిక.
• జాతీయ ద్రవ్యీకరణ పైప్‌లైన్ (NMP) – 2021: ప్రభుత్వ ఆస్తులను లీజుకు ఇచ్చి నిధులు సమీకరించడం.
• పిఎం గతిశక్తి (13 అక్టోబర్ 2021): రైల్వే, రోడ్లు, ఓడరేవులు, విమానయానం వంటి 16 మంత్రిత్వ శాఖల ప్రాజెక్టుల సమన్వయం కోసం డిజిటల్ మాస్టర్ ప్లాన్.
• ONDC (2021): డిజిటల్ వాణిజ్య నెట్‌వర్క్.
• ఒకే దేశం – ఒకే గ్యాస్ గ్రిడ్: గ్యాస్ పైప్‌లైన్ నెట్‌వర్క్ విస్తరణ.
• డిజిలాకర్ (2015): పత్రాలను డిజిటల్ రూపంలో భద్రపరిచే ప్రభుత్వ సదుపాయం.

ఇటీవల ప్రారంభమైన ప్రముఖ నిర్మాణాల పేర్లు, ఉన్న ప్రదేశాలు, ప్రత్యేకతలు కరెంట్ అఫైర్స్ ప్రశ్నల్లో తరచూ వస్తాయి.

• స్టాట్యూ ఆఫ్ యూనిటీ:
  1. సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ విగ్రహం
  2. ఎత్తు 182 మీటర్లు
  3. కేవడియా (గుజరాత్), నర్మదా నది ఒడ్డున
  4. 31 అక్టోబర్ 2018న ఆవిష్కరణ.
• స్టాట్యూ ఆఫ్ ఈక్వాలిటీ:
  1. రామానుజాచార్యుల 216 అడుగుల విగ్రహం
  2. హైదరాబాద్ సమీపంలోని ముచ్చింతల్
  3. 2022 ఫిబ్రవరి.
• అటల్ టన్నెల్ (రోహ్తాంగ్):
  1. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో మనాలి–లేహ్ మార్గంలో
  2. దాదాపు 9 కి.మీ. పొడవైన హైవే సొరంగం
  3. 2020 అక్టోబర్‌లో ప్రారంభం.
• భూపేన్ హజారికా సేతు (ధోలా–సాదియా): అస్సాంలో లోహిత్ నదిపై వంతెన (2017).
• బోగీబీల్ వంతెన: అస్సాంలో బ్రహ్మపుత్రపై రైలు-రోడ్డు వంతెన (2018).
• అటల్ సేతు (ముంబై ట్రాన్స్ హార్బర్ లింక్):
  1. ముంబై – నవీ ముంబై మధ్య సముద్రంపై వంతెన
  2. దేశంలోనే అత్యంత పొడవైన సముద్ర వంతెనగా ప్రచారం
  3. 2024 జనవరి.
• సుదర్శన్ సేతు: గుజరాత్‌లో ఓఖా–బేట్ ద్వారక మధ్య కేబుల్ ఆధారిత వంతెన (2024).
• కర్తవ్య పథ్ (2022):
  1. రాజ్‌పథ్ పేరు మార్పు
  2. ఇండియా గేట్ వద్ద నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ విగ్రహం.
• జాతీయ యుద్ధ స్మారకం (2019):
  1. ఇండియా గేట్ సమీపంలో
  2. అమర సైనికుల స్మారకం.
• కొత్త పార్లమెంటు భవనం:
  1. 28 మే 2023న ప్రారంభం
  2. త్రిభుజాకారం.

రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రాజెక్టులు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ప్రత్యేకంగా అడుగుతారు. వాటి నది, జిల్లా, ఉద్దేశం గుర్తుంచుకోవాలి.

• పోలవరం ప్రాజెక్టు (ఆంధ్రప్రదేశ్):
  1. గోదావరి నదిపై
  2. ఏలూరు/పశ్చిమ గోదావరి ప్రాంతంలో
  3. బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 (సెక్షన్ 90) ప్రకారం 'జాతీయ ప్రాజెక్టు' హోదా.
• కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (తెలంగాణ):
  1. గోదావరిపై
  2. మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల బ్యారేజీలు
  3. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద బహుళ దశల లిఫ్ట్ ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటిగా ప్రచారం.
• మిషన్ భగీరథ (తెలంగాణ, 2016): ప్రతి ఇంటికి శుద్ధి చేసిన తాగునీరు.
• మిషన్ కాకతీయ: చెరువుల పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం.
• నాగార్జున సాగర్:
  1. కృష్ణా నది
  2. తెలంగాణ (నల్గొండ), ఆంధ్రప్రదేశ్ (పల్నాడు) సరిహద్దు.
• శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు:
  1. కృష్ణా నది
  2. నంద్యాల (ఆంధ్రప్రదేశ్), నాగర్‌కర్నూల్ (తెలంగాణ) సరిహద్దు.
• అమరావతి:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని
  2. 2015 అక్టోబర్‌లో శంకుస్థాపన.
• హైదరాబాద్ ఔటర్ రింగ్ రోడ్ (ORR): సుమారు 158 కి.మీ. పొడవైన రింగ్ రోడ్.
• విశాఖపట్నం ఓడరేవు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రధాన ఓడరేవు
  2. కృష్ణపట్నం, కాకినాడ రాష్ట్ర ఓడరేవులు.
• కృష్ణా-గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డులు (KRMB, GRMB): విభజన చట్టం కింద ఏర్పాటయ్యాయి.