జాతీయ నివేదికలు, సర్వేలు మరియు సూచీలు (Indices)

NITI ఆయోగ్ (నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్ ఫర్ ట్రాన్స్‌ఫార్మింగ్ ఇండియా) 1 జనవరి 2015న ప్లానింగ్ కమిషన్ స్థానంలో ఏర్పడింది. రాష్ట్రాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీ కోసం ఇది అనేక సూచీలు ప్రకటిస్తుంది.

• SDG ఇండియా ఇండెక్స్ (మొదటిసారి 2018): ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs)పై రాష్ట్రాల పురోగతి కొలత.
• జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచీ (National MPI) – 2021:
  1. ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం అనే మూడు అంశాల్లో కొలత
  2. మొదటి నివేదికకు ఆధారం NFHS-4 (2015-16). అంతర్జాతీయ MPIని UNDP, OPHI ప్రకటిస్తాయి.
• ఇండియా ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్:
  1. ఆవిష్కరణల్లో రాష్ట్రాల స్థానం (NITI + IFC)
  2. మొదటిసారి 2019.
• సమగ్ర నీటి యాజమాన్య సూచీ (CWMI) – 2018: నీటి నిర్వహణలో రాష్ట్రాల పనితీరు.
• ఆరోగ్య సూచీ (Healthy States, Progressive India) – 2018: రాష్ట్రాల ఆరోగ్య పనితీరు.
• స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్ క్వాలిటీ ఇండెక్స్ (SEQI) – 2019.
• ఎగుమతి సన్నద్ధత సూచీ (Export Preparedness Index) – 2020.
• ఆకాంక్షాత్మక జిల్లాల కార్యక్రమం (Aspirational Districts Programme) – 2018 జనవరి:
  1. వెనుకబడిన 112 జిల్లాల అభివృద్ధి
  2. ఆరోగ్యం, విద్య, వ్యవసాయం, ఆర్థిక సమ్మిళితం, మౌలిక సదుపాయాలు అంశాలపై ర్యాంకింగ్.
• నీతి ఆయోగ్ ఉపాధ్యక్షుడు, గవర్నింగ్ కౌన్సిల్:
  1. గవర్నింగ్ కౌన్సిల్‌కు ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు
  2. అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు సభ్యులు.

పరీక్షల్లో 'ఈ సూచీని ఏ సంస్థ ప్రచురిస్తుంది?' అనే ప్రశ్న ఇచ్చే మార్కులు సులభం. ర్యాంకులు ప్రతి సంవత్సరం మారుతాయి; కానీ ప్రచురించే సంస్థలు స్థిరంగా ఉంటాయి.

• మానవ అభివృద్ధి సూచీ (HDI): UNDP (ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం).
• ప్రపంచ ఆకలి సూచీ (Global Hunger Index): కన్సర్న్ వరల్డ్‌వైడ్, వెల్‌థుంగర్‌హిల్ఫే.
• గ్లోబల్ జెండర్ గ్యాప్ రిపోర్ట్: ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (WEF).
• గ్లోబల్ కాంపిటీటివ్‌నెస్, ట్రావెల్ & టూరిజం సూచీలు: WEF.
• ప్రపంచ సంతోష నివేదిక (World Happiness Report): UN సుస్థిర అభివృద్ధి పరిష్కార నెట్‌వర్క్ (SDSN).
• అవినీతి అవగాహన సూచీ (CPI): ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్ (బెర్లిన్).
• గ్లోబల్ ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్: ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ (WIPO).
• పర్యావరణ పనితీరు సూచీ (EPI): యేల్, కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయాలు.
• ప్రెస్ ఫ్రీడమ్ ఇండెక్స్: రిపోర్టర్స్ వితౌట్ బోర్డర్స్ (RSF).
• డెమోక్రసీ ఇండెక్స్: ది ఎకనామిస్ట్ ఇంటెలిజెన్స్ యూనిట్ (EIU).
• గ్లోబల్ పీస్ ఇండెక్స్: ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పీస్.
• లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ: ప్రపంచ బ్యాంకు.
• ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్: ప్రపంచ బ్యాంకు (2021లో నిలిపివేశారు).
• వరల్డ్ ఎకనామిక్ అవుట్‌లుక్: అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF).
• వరల్డ్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ రిపోర్ట్: UNCTAD.
• క్లైమేట్ చేంజ్ పెర్ఫార్మెన్స్ ఇండెక్స్: జర్మన్‌వాచ్.

ప్రభుత్వ విధానాల రూపకల్పనకు ఆధారమైన సర్వేలు, వాటిని నిర్వహించే సంస్థలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS):
  1. కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ ఆధ్వర్యంలో
  2. నోడల్ సంస్థ ఇంటర్నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ పాపులేషన్ సైన్సెస్ (IIPS), ముంబై.
• NFHS-1:
  1. 1992-93
  2. NFHS-2: 1998-99
  3. NFHS-3: 2005-06
  4. NFHS-4: 2015-16
  5. NFHS-5: 2019-21.
• NFHS-5లో దేశ మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) 2.0 – ప్రతిక్షేపణ స్థాయి (2.1) కంటే తక్కువ.
• జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO):
  1. గణాంకాలు, కార్యక్రమ అమలు శాఖ (MoSPI) కింద
  2. జాతీయ నమూనా సర్వే కార్యాలయం (NSSO) ఇందులో విలీనమైంది (2019).
• ఆవర్తన కార్మిక శక్తి సర్వే (PLFS):
  1. 2017 ఏప్రిల్ నుండి
  2. నిరుద్యోగం, కార్మిక భాగస్వామ్యం కొలత.
• ఏఎస్ఈఆర్ (ASER): ప్రథమ్ స్వచ్ఛంద సంస్థ ప్రచురించే గ్రామీణ విద్యా స్థితి నివేదిక.
• UDISE+: పాఠశాల విద్యా సమగ్ర సమాచార వ్యవస్థ (విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ).
• అఖిల భారత ఉన్నత విద్యా సర్వే (AISHE).
• నేషనల్ క్రైమ్ రికార్డ్స్ బ్యూరో (NCRB):
  1. 1986లో ఏర్పాటు
  2. హోం మంత్రిత్వ శాఖ
  3. 'క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా' నివేదిక.
• వ్యవసాయ గణన:
  1. ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి (10వ గణన 2015-16)
  2. పశుగణన: ప్రతి ఐదేళ్లకు (20వ పశుగణన 2019).
• నమూనా నమోదు వ్యవస్థ (SRS):
  1. రిజిస్ట్రార్ జనరల్
  2. శిశు మరణాల రేటు, జనన రేటు కొలత.

జనగణన (Census) ప్రతి పదేళ్లకు ఒకసారి నిర్వహిస్తారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఇది 7వ, మొత్తంగా 15వ జనగణన. 2011 గణాంకాలు పరీక్షల్లో ఇప్పటికీ అత్యంత ముఖ్యం.

• ప్రారంభ చరిత్ర:
  1. మొదటి జనగణన 1872 (లార్డ్ మేయో)
  2. క్రమబద్ధమైన మొదటి జనగణన 1881 (లార్డ్ రిప్పన్).
• నిర్వహణ:
  1. రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్ (హోం మంత్రిత్వ శాఖ)
  2. జనగణన చట్టం 1948.
• మొత్తం జనాభా: సుమారు 121.08 కోట్లు (పురుషులు 62.37 కోట్లు, మహిళలు 58.65 కోట్లు సుమారు).
• దశాబ్ద వృద్ధి రేటు (2001–11): 17.64%.
• లింగ నిష్పత్తి: 1000 మంది పురుషులకు 943 మంది స్త్రీలు.
• అక్షరాస్యత: 74.04% (పురుషులు 82.14%, స్త్రీలు 65.46%).
• జనసాంద్రత: చ.కి.మీ.కు 382.
• అత్యధిక జనాభా రాష్ట్రం:
  1. ఉత్తరప్రదేశ్
  2. అత్యల్ప: సిక్కిం.
• అత్యధిక లింగ నిష్పత్తి:
  1. కేరళ (1084)
  2. అత్యల్పం: హరియాణా (879). కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో అత్యధికం పుదుచ్చేరి (1037).
• అత్యధిక అక్షరాస్యత:
  1. కేరళ (93.91%)
  2. అత్యల్పం: బీహార్ (63.82%).
• అత్యధిక జనసాంద్రత:
  1. రాష్ట్రాల్లో బీహార్ (1106)
  2. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ఢిల్లీ (11,297). అత్యల్పం: అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (17).
• సెన్సస్ 2021:
  1. నిర్వహించలేదు
  2. 2011 గణాంకాలే ఇటీవలి పూర్తి జనగణన గణాంకాలు (2025 నాటికి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 943 – లింగ నిష్పత్తి, 74.04 – అక్షరాస్యత, 382 – సాంద్రత. ఈ మూడు సంఖ్యలు తప్పకుండా గుర్తుపెట్టుకోండి.

రాష్ట్ర విభజన (2014) తర్వాత 2011 జనగణన గణాంకాలను రెండు రాష్ట్రాలకు విభజించి ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇవి APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ప్రధానంగా అడుగుతారు.

• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా (2011):
  1. సుమారు 8.46 కోట్లు
  2. దేశంలో 5వ స్థానం (ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, బీహార్, పశ్చిమ బెంగాల్ తర్వాత).
• తెలంగాణ జనాభా (2011): 3,50,03,674 (సుమారు 3.50 కోట్లు).
• లింగ నిష్పత్తి: 988
• అత్యధిక జనాభా జిల్లా (అప్పటి 10 జిల్లాల్లో):
  1. రంగారెడ్డి
  2. హైదరాబాద్ జనసాంద్రత అత్యధికం
• ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా (2011): 4,95,77,103 (సుమారు 4.96 కోట్లు).
• లింగ నిష్పత్తి: 993
• తెలంగాణలో జిల్లాలు:
  1. విభజన సమయంలో 10
  2. 2016లో 31 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరణ (తర్వాత మరిన్ని పెరిగి 33 జిల్లాలు).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు:
  1. విభజన సమయంలో 13
  2. 2022 ఏప్రిల్‌లో 26 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరణ.
• గమనిక: 2011 తర్వాత కొత్త జనగణన జరగనందున గణాంకాల్లో ఇవే అధికారిక పోలికకు ఉపయోగిస్తారు.

కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు రాష్ట్రాలు, నగరాలు, సంస్థల పనితీరును కొలిచే ర్యాంకింగ్‌లు ప్రకటిస్తాయి. వాటిని ఏ శాఖ నిర్వహిస్తుందో తెలుసుకోవాలి.

• వ్యాపార సంస్కరణల కార్యాచరణ ప్రణాళిక (BRAP):
  1. పరిశ్రమల అభివృద్ధి, అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక విభాగం (DPIIT) రాష్ట్రాల వ్యాపార సులభతరం ర్యాంకులు ఇస్తుంది
  2. 2015 నుండి.
• 2016 మదింపులో ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండూ అగ్రస్థానం పంచుకున్నాయి.
• సుపరిపాలన సూచీ (Good Governance Index): పరిపాలన సంస్కరణల శాఖ (DARPG) – 2019 డిసెంబర్ 25 సుపరిపాలన దినోత్సవం (వాజపేయి జయంతి) సందర్భంగా మొదటిసారి.
• స్వచ్ఛ సర్వేక్షణ్:
  1. గృహ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
  2. పట్టణాల పరిశుభ్రత ర్యాంకులు
  3. 2016 నుండి.
• జాతీయ సంస్థాగత ర్యాంకింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (NIRF):
  1. విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
  2. 2015లో ప్రారంభం, మొదటి ర్యాంకులు 2016. విశ్వవిద్యాలయాలు, ఇంజినీరింగ్, వైద్యం, ఫార్మసీ, న్యాయ కళాశాలలు మొదలైన వర్గాలు.
• పనితీరు గ్రేడింగ్ సూచీ (PGI):
  1. పాఠశాల విద్య, విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
  2. 2019 నుండి.
• లాజిస్టిక్స్ ఈజ్ అక్రాస్ డిఫరెంట్ స్టేట్స్ (LEADS): వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ.
• ఈజ్ ఆఫ్ లివింగ్ ఇండెక్స్: పట్టణ అభివృద్ధి శాఖ.
• రాష్ట్ర ఇంధన సామర్థ్య సూచీ: ఇంధన సామర్థ్య సంస్థ (BEE), NITI ఆయోగ్.

ఆర్థిక వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవడానికి వార్షిక నివేదికలు కీలకం. పరీక్షల్లో నివేదిక పేరు – సంస్థ, ఎప్పుడు ప్రచురిస్తారు అనేవి అడుగుతారు.

• ఆర్థిక సర్వే (Economic Survey):
  1. కేంద్ర బడ్జెట్‌కు ముందు రోజు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెడతారు
  2. ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ, ముఖ్య ఆర్థిక సలహాదారు (CEA) నేతృత్వంలో తయారవుతుంది
  3. మొదటిది 1950-51.
• కేంద్ర బడ్జెట్:
  1. ఆర్టికల్ 112 – వార్షిక ఆర్థిక వివరణ
  2. 2017 నుండి ఫిబ్రవరి 1న ప్రవేశపెడుతున్నారు.
• RBI నివేదికలు:
  1. ద్రవ్య విధాన నివేదిక (Monetary Policy Report) – ఏటా రెండుసార్లు (ఏప్రిల్, అక్టోబర్)
  2. ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Financial Stability Report) – జూన్, డిసెంబర్
  3. కరెన్సీ, ఫైనాన్స్ నివేదిక
• ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC):
  1. 6 మంది సభ్యులు (RBI నుండి 3, కేంద్రం నియమించే 3)
  2. కనీసం ఏడాదికి 4 సార్లు సమావేశం
  3. ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం 4% (±2%), CPI ఆధారం.
• పేదరికం అంచనాలు:
  1. లక్డావాలా (1993)
  2. సురేశ్ టెండూల్కర్ కమిటీ (2009); 2011-12 లో పేదరికం 21.9%
  3. రంగరాజన్ కమిటీ (2014): 2011-12 లో 29.5%
• జాతీయ గణాంక దినోత్సవం: జూన్ 29 (ప్రొఫెసర్ పి.సి. మహలనోబిస్ జయంతి).
• బహుమితీయ పేదరికం:
  1. అంతర్జాతీయ MPIలో 10 సూచికలు
  2. జాతీయ MPIలో 12 సూచికలు.

అనేక సంస్థలు ప్రతి సంవత్సరం లేదా ద్వైవార్షికంగా నివేదికలు ప్రచురిస్తాయి. వాటి ప్రచురణ సంస్థ, విరామం పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (ISFR):
  1. భారత అటవీ సర్వే సంస్థ (FSI), డెహ్రాడూన్
  2. ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి.
• స్టేట్ ఆఫ్ ఇండియాస్ ఎన్విరాన్‌మెంట్:
  1. సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ (CSE), ఢిల్లీ
  2. 'డౌన్ టు ఎర్త్' పత్రిక.
• క్రైమ్ ఇన్ ఇండియా: NCRB (హోం మంత్రిత్వ శాఖ).
• మహిళలు, పురుషులు ఇండియా (Women and Men in India): MoSPI.
• భారత ఉపాధి నివేదిక: అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO), ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ హ్యూమన్ డెవలప్‌మెంట్ (IHD).
• ఇండియా జస్టిస్ రిపోర్ట్:
  1. టాటా ట్రస్ట్స్ నేతృత్వంలో
  2. న్యాయ వ్యవస్థ, పోలీసు, జైళ్లపై రాష్ట్రాల పనితీరు.
• వరల్డ్ ఇన్‌ఈక్వాలిటీ రిపోర్ట్: పారిస్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ (వరల్డ్ ఇన్‌ఈక్వాలిటీ ల్యాబ్).
• గ్లోబల్ వెల్త్ రిపోర్ట్:
  1. దేశాల సంపద పంపిణీపై
  2. UBS (గతంలో క్రెడిట్ సూయిస్) ప్రచురణ.
• బ్లూ ఫ్లాగ్ సర్టిఫికేషన్ (పర్యావరణ):
  1. డెన్మార్క్‌కు చెందిన ఫౌండేషన్ ఫర్ ఎన్విరాన్‌మెంటల్ ఎడ్యుకేషన్ ఇచ్చే బీచ్ గుర్తింపు
  2. భారత్‌లో 2020లో 8 బీచ్‌లకు మొదటిసారి ఈ గుర్తింపు వచ్చింది
  3. వాటిలో విశాఖపట్నం రుషికొండ (ఆంధ్రప్రదేశ్), పూరి గోల్డెన్ బీచ్ (ఒడిశా) ఉన్నాయి.