అంతర్జాతీయ సంస్థలు & ప్రధాన కార్యాలయాలు (International Organisations)

ఐక్యరాజ్యసమితి (United Nations – UN) రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రపంచ శాంతిని కాపాడటానికి ఏర్పడిన అతి పెద్ద అంతర్జాతీయ సంస్థ. పరీక్షల్లో దీని అంగాలు, ప్రధాన కార్యాలయాలు, సభ్యదేశాల సంఖ్య తరచూ అడుగుతారు.

• స్థాపన: 24 అక్టోబర్ 1945న అమల్లోకి వచ్చింది. అందుకే ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్ 24న ఐరాస దినోత్సవం (UN Day) జరుపుతారు.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూయార్క్ (అమెరికా).
• సభ్యదేశాలు: 193. చివరిగా చేరిన దేశం దక్షిణ సూడాన్ (2011).
• భారత్: ఐరాస వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం (1945).
• ఆరు ప్రధాన అంగాలు:
  1. సర్వసభ్య సభ (General Assembly) – అన్ని సభ్యదేశాలకు ఒక్కో ఓటు.
  2. భద్రతా మండలి (Security Council) – శాంతి భద్రతల బాధ్యత.
  3. ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC) – ఆర్థిక, సామాజిక అంశాలు.
  4. ధర్మకర్త మండలి (Trusteeship Council) – 1994 నుండి కార్యకలాపాలు నిలిపివేసింది.
  5. అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ) – ప్రధాన కార్యాలయం హేగ్ (నెదర్లాండ్స్). ఇదొక్కటే న్యూయార్క్ వెలుపల ఉన్న ప్రధాన అంగం.
  6. సచివాలయం (Secretariat) – అధిపతి ప్రధాన కార్యదర్శి (Secretary-General). మొదటి ప్రధాన కార్యదర్శి ట్రిగ్వేలీ (నార్వే).
• భద్రతా మండలి: 15 సభ్యులు. వీటో అధికారం ఉన్న 5 శాశ్వత సభ్యులు – అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా. మిగిలిన 10 మంది రెండేళ్ల కాలానికి ఎన్నికయ్యే తాత్కాలిక సభ్యులు.

ఐరాస అనుబంధ సంస్థలు, ప్రత్యేక సంస్థలు ప్రపంచంలోని వేర్వేరు నగరాల్లో ఉన్నాయి. 'ఏ సంస్థ ఏ నగరంలో ఉంది?' అనే ప్రశ్న ప్రతి పోటీ పరీక్షలో వస్తుంది కాబట్టి ఈ జాబితాను జతలుగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• జెనీవా (స్విట్జర్లాండ్):
  1. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO)
  2. అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO)
  3. ప్రపంచ వాతావరణ సంస్థ (WMO)
  4. అంతర్జాతీయ టెలికమ్యూనికేషన్ల సంఘం (ITU)
  5. ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ (WIPO)
  6. శరణార్థుల హైకమిషనర్ (UNHCR), UNCTAD
• రోమ్ (ఇటలీ): ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ (FAO), ప్రపంచ ఆహార కార్యక్రమం (WFP), అంతర్జాతీయ వ్యవసాయ అభివృద్ధి నిధి (IFAD).
• వియన్నా (ఆస్ట్రియా): అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ (IAEA), UNIDO.
• న్యూయార్క్ (అమెరికా): UNICEF, UNDP, UNFPA, UN Women.
• పారిస్ (ఫ్రాన్స్): యునెస్కో (UNESCO).
• వాషింగ్టన్ DC (అమెరికా): అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF), ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank).
• నైరోబీ (కెన్యా): ఐరాస పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP), UN-Habitat.
• మాంట్రియల్ (కెనడా): అంతర్జాతీయ పౌర విమానయాన సంస్థ (ICAO).
• లండన్ (బ్రిటన్): అంతర్జాతీయ సముద్ర సంస్థ (IMO).
• బెర్న్ (స్విట్జర్లాండ్): విశ్వ తపాలా సంఘం (UPU).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఆరోగ్యం, కార్మికులు, వాతావరణం – అన్నీ జెనీవా'. 'ఆహారం – రోమ్'. 'అణుశక్తి – వియన్నా'. 'విద్య, సంస్కృతి – పారిస్'. 'పర్యావరణం – నైరోబీ'.

ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించే ముఖ్య సంస్థలు చాలావరకు రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఏర్పడ్డాయి. వీటి స్థాపన సంవత్సరం, ప్రధాన కార్యాలయం, ఉద్దేశం పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సంస్థలు: 1944లో అమెరికాలోని బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సమావేశంలో IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు (IBRD) ఏర్పాటుకు నిర్ణయించారు. రెండింటి ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్ DC. ఇవి 1945లో ఏర్పడగా IMF కార్యకలాపాలు 1947 నుండి మొదలయ్యాయి.
• IMF ఉద్దేశం: విదేశీ మారకం స్థిరత్వం, చెల్లింపుల సమతుల్యత సమస్య ఉన్న దేశాలకు సహాయం.
• ప్రపంచ బ్యాంకు ఉద్దేశం: పునర్నిర్మాణం, అభివృద్ధి కోసం దీర్ఘకాలిక రుణాలు.
• WTO (ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ): 1 జనవరి 1995న ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. ముందున్న GATT (1947) స్థానంలో వచ్చింది.
• ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు (ADB): 1966, ప్రధాన కార్యాలయం మనీలా (ఫిలిప్పీన్స్).
• ఆసియా మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడి బ్యాంకు (AIIB): ప్రధాన కార్యాలయం బీజింగ్ (చైనా). ఒప్పందం 2015, కార్యకలాపాలు 2016లో మొదలయ్యాయి.
• కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు (NDB): BRICS దేశాల బ్యాంకు, ప్రధాన కార్యాలయం షాంఘై.
• OPEC (పెట్రోలియం ఎగుమతి దేశాల సంస్థ): 1960లో బాగ్దాద్‌లో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం వియన్నా.
• OECD: 1961, ప్రధాన కార్యాలయం పారిస్.
• BIS (Bank for International Settlements): ప్రధాన కార్యాలయం బాసెల్ (స్విట్జర్లాండ్) – 'కేంద్ర బ్యాంకుల బ్యాంకు'.

ప్రపంచంలోని వేర్వేరు ప్రాంతాల్లోని దేశాలు తమ భద్రత, వాణిజ్యం, అభివృద్ధి కోసం ప్రాంతీయ సంస్థలుగా ఏర్పడ్డాయి. సంస్థల స్థాపన తేదీలు, సభ్యదేశాల సంఖ్య, కార్యాలయ నగరం ముఖ్యం.

• ASEAN (ఆగ్నేయాసియా దేశాల సంఘం): 8 ఆగస్టు 1967న బ్యాంకాక్ ప్రకటనతో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం జకార్తా (ఇండొనేషియా). మొదట 5 దేశాలు – ఇండొనేషియా, మలేషియా, ఫిలిప్పీన్స్, సింగపూర్, థాయ్‌లాండ్.
• SAARC (దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ సహకార సంఘం): 8 డిసెంబర్ 1985, ఢాకాలో ఏర్పడింది. సచివాలయం కఠ్మండు (నేపాల్). 8 సభ్య దేశాలు – భారత్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, శ్రీలంక, నేపాల్, భూటాన్, మాల్దీవులు, అఫ్గానిస్తాన్ (2007లో చేరింది).
• యూరోపియన్ యూనియన్ (EU): మాస్ట్రిక్ట్ ఒప్పందం (1992 సంతకం, 1993 నుండి అమలు) ద్వారా ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం బ్రస్సెల్స్ (బెల్జియం).
• NATO: 4 ఏప్రిల్ 1949, వాషింగ్టన్ ఒప్పందం. ప్రధాన కార్యాలయం బ్రస్సెల్స్. ఇది సైనిక కూటమి.
• ఆఫ్రికా యూనియన్ (AU): 2002లో OAU (1963) స్థానంలో వచ్చింది. ప్రధాన కార్యాలయం అడిస్ అబాబా (ఇథియోపియా).
• ఇతరాలు:
  1. అరబ్ లీగ్ – కైరో
  2. OIC (ఇస్లామిక్ సహకార సంస్థ) – జెడ్డా
  3. కామన్వెల్త్ – లండన్ (సచివాలయం)
  4. BIMSTEC – ఢాకా
  5. APEC – సింగపూర్
  6. SCO – బీజింగ్
  7. అమెరికా రాష్ట్రాల సంస్థ (OAS) – వాషింగ్టన్ DC

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ASEAN – జకార్తా', 'SAARC – కఠ్మండు'. ఈ రెండింటిని తరచూ తప్పుగా కలిపేస్తారు.

ఐరాసతో నేరుగా సంబంధం లేని కానీ ప్రపంచవ్యాప్తంగా పేరున్న అనేక సంస్థలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వీటి కార్యాలయ నగరాలు, ఏర్పడిన సంవత్సరాలు అడుగుతారు.

• అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ కోర్టు (ICC): హేగ్ (నెదర్లాండ్స్). రోమ్ శాసనం (1998) ఆధారంగా 2002లో అమల్లోకి వచ్చింది. యుద్ధ నేరాలు, మానవాళికి వ్యతిరేక నేరాలపై విచారణ చేస్తుంది. భారత్ ICC సభ్యదేశం కాదు.
• అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ): హేగ్. ఇది దేశాల మధ్య వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది (ICC వ్యక్తులను విచారిస్తుంది). 15 మంది న్యాయమూర్తులు, పదవీకాలం 9 సంవత్సరాలు.
• ఇంటర్‌పోల్ (Interpol): లియాన్ (ఫ్రాన్స్). అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార సంస్థ.
• అంతర్జాతీయ రెడ్‌క్రాస్ కమిటీ (ICRC): జెనీవా.
• ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్: లండన్.
• WWF, IUCN, రామ్‌సర్ కన్వెన్షన్ సచివాలయం: గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• గ్రీన్‌పీస్: ఆమ్‌స్టర్‌డామ్.
• అంతర్జాతీయ ఒలింపిక్ కమిటీ (IOC): లొసానే (స్విట్జర్లాండ్). FIFA: జ్యూరిచ్.
• ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (WEF): జెనీవా సమీపంలోని కొలోనీ. దావోస్ సదస్సులు దీని వార్షిక సమావేశాలు.
• IPCC: జెనీవా. UNFCCC సచివాలయం: బాన్ (జర్మనీ).
• ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్: బెర్లిన్.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA): గురుగ్రామ్ (భారత్). 2015 పారిస్ COP21లో భారత్, ఫ్రాన్స్ కలిసి ప్రారంభించాయి.

అంతర్జాతీయ సంస్థల్లో భారత్ పాత్ర, సభ్యత్వం, ఆతిథ్యం ఇచ్చిన సదస్సులు పరీక్షల్లో వస్తున్న ముఖ్య అంశాలు. భారత్ ఏ సంస్థల్లో ఉంది, ఏవి కాదు అనేది స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి.

• ఐరాస: వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం (1945). భద్రతా మండలిలో శాశ్వత సభ్యత్వం కోసం భారత్ ప్రయత్నిస్తోంది. ఇందుకు G4 దేశాలు (భారత్, బ్రెజిల్, జర్మనీ, జపాన్) కలిసి పనిచేస్తున్నాయి.
• భద్రతా మండలి తాత్కాలిక సభ్యత్వం: భారత్ ఇప్పటివరకు 8 సార్లు తాత్కాలిక సభ్యురాలిగా ఎన్నికైంది. ఎనిమిదో సారి 2021–22.
• IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు, GATT/WTO: భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం. WTOలో 1995 నుండి సభ్యత్వం.
• నాన్-అలైన్డ్ ఉద్యమం (NAM): 1961లో బెల్‌గ్రేడ్‌లో ఏర్పడింది. నెహ్రూ, టిటో (యుగోస్లావియా), నాసర్ (ఈజిప్ట్), సుకర్ణో (ఇండొనేషియా), క్వామే న్‌క్రుమా (ఘనా) ముఖ్య నాయకులు.
• సభ్యదేశం కానివి: అణు నిరోధక ఒప్పందం (NPT), ICC, ఆస్ట్రేలియా గ్రూప్ (భారత్ 2018లో చేరింది), NSG (భారత్ సభ్యత్వం కోసం ప్రయత్నిస్తోంది – ఇంకా చేరలేదు).
• సభ్యదేశంగా ఉన్నవి: BRICS, SCO (2017 నుండి పూర్తి సభ్యత్వం), SAARC, BIMSTEC, కామన్వెల్త్, ఈస్ట్ ఆసియా సమ్మిట్, G20.
• G20 అధ్యక్షత: భారత్ 1 డిసెంబర్ 2022 నుండి 30 నవంబర్ 2023 వరకు. న్యూఢిల్లీ సదస్సు 9–10 సెప్టెంబర్ 2023. ఇతివృత్తం 'ఒక భూమి, ఒక కుటుంబం, ఒక భవిష్యత్తు'.

కొన్ని సంస్థలు పేరు మారాయి లేదా కొత్త సంస్థలుగా మారాయి. 'దీని ముందు పేరు ఏమిటి?' అనే జతల ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• నానాజాతి సమితి (League of Nations): మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత 1920లో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా. 1946లో రద్దయి, ఐరాసగా మారింది.
• అమెరికా ఎప్పుడూ ఇందులో సభ్యదేశం కాలేదు.
• ఏర్పాటుకు మూలం: వెర్సైల్స్ ఒప్పందం (1919).
• GATT → WTO: GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) 1947లో ఏర్పడింది. దాని స్థానంలో 1 జనవరి 1995న WTO వచ్చింది.
• OAU → AU: ఆఫ్రికా ఐక్యతా సంస్థ (1963, అడిస్ అబాబా) 2002లో ఆఫ్రికా యూనియన్ అయింది.
• OEEC → OECD: ఐరోపా ఆర్థిక సహకార సంస్థ స్థానంలో 1961లో OECD వచ్చింది.
• EEC → EU: ఐరోపా ఆర్థిక సంఘం (1957, రోమ్ ఒప్పందం) తర్వాత మాస్ట్రిక్ట్ ఒప్పందంతో యూరోపియన్ యూనియన్ అయింది.
• వార్సా ఒప్పందం (Warsaw Pact): 1955లో సోవియట్ యూనియన్ నాయకత్వంలో NATOకు ప్రతిగా ఏర్పడింది. 1991లో రద్దయింది.
• UNCTAD: 1964లో ఏర్పడింది, జెనీవా కేంద్రం.
• ధర్మకర్త మండలి: ఐరాస ధర్మకర్త మండలి 1994లో పలావు స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కార్యకలాపాలు నిలిపివేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పాతదాని నుండి కొత్తదానికి: GATT→WTO, OAU→AU, League of Nations→UN, EEC→EU. పేరు మారిన సంవత్సరాలు: 1995, 2002, 1946, 1993.