భారత్ – పొరుగు దేశాల సంబంధాలు (India & Neighbours)

భారత్‌కు భూ సరిహద్దు ఉన్న దేశాలు 7. సముద్ర సరిహద్దు ఉన్న దేశాలు కొన్ని. సరిహద్దు పొడవులు, పొరుగు దేశాల పట్ల భారత విధానాలు పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన అంశాలు.

• భూ సరిహద్దు దేశాలు (7): పాకిస్తాన్, చైనా, నేపాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్, అఫ్గానిస్తాన్.
• సముద్ర సరిహద్దు దేశాలు: శ్రీలంక, మాల్దీవులు, ఇండొనేషియా, థాయ్‌లాండ్ (అండమాన్ నికోబార్ ద్వీపాల ద్వారా).
• సరిహద్దు పొడవులు (సుమారు):
  1. బంగ్లాదేశ్ – 4,096 కి.మీ (అన్నిటికంటే పొడవైనది)
  2. చైనా – 3,488 కి.మీ
  3. పాకిస్తాన్ – 3,323 కి.మీ
  4. నేపాల్ – 1,751 కి.మీ
  5. మయన్మార్ – 1,643 కి.మీ
  6. భూటాన్ – 699 కి.మీ
  7. అఫ్గానిస్తాన్ – 106 కి.మీ (అన్నిటికంటే చిన్నది)
• బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు రాష్ట్రాలు (5): పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం.
• పొరుగు దేశాల విధానాలు:
  1. 'పొరుగు మొదట' విధానం (Neighbourhood First) – 2014లో ప్రధాని ప్రమాణ స్వీకారానికి SAARC నేతలను ఆహ్వానించడంతో ప్రారంభం.
  2. గుజ్రాల్ సిద్ధాంతం (Gujral Doctrine, 1996) – చిన్న పొరుగు దేశాల నుండి పరస్పర ప్రతిఫలం ఆశించకుండా సహాయం చేయడం.
  3. తూర్పు వైపు చూడు విధానం (Look East, 1991 – పి.వి. నరసింహారావు) → తూర్పున కృషి (Act East, 2014).
  4. సాగర్ (SAGAR – Security and Growth for All in the Region) – 2015, హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతం కోసం.

1947 దేశ విభజన తర్వాత భారత్ – పాకిస్తాన్ సంబంధాలు ఉద్రిక్తంగా ఉన్నాయి. యుద్ధాలు, సంతకం చేసిన ఒప్పందాలు, వాటి పేర్లు, సంవత్సరాలు, నాయకులు పరీక్షల్లో ప్రధానం.

• యుద్ధాలు: 1947–48 (కశ్మీర్), 1965, 1971 (బంగ్లాదేశ్ ఏర్పడింది), 1999 కార్గిల్ యుద్ధం.
• సింధూ జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty) 1960: ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంతో నెహ్రూ, అయూబ్ ఖాన్ కరాచీలో సంతకం చేశారు.
• తూర్పు నదులు (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) – భారత్‌కు.
• పశ్చిమ నదులు (సింధు, జీలం, చీనాబ్) – పాకిస్తాన్‌కు (భారత్ నిర్దిష్ట పరిమితుల్లో వినియోగించవచ్చు).
• తాష్కెంట్ ఒప్పందం 1966: లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి – అయూబ్ ఖాన్ (1965 యుద్ధం తర్వాత, సోవియట్ మధ్యవర్తిత్వం). ఒప్పందం తర్వాత శాస్త్రి అక్కడే మరణించారు.
• సిమ్లా ఒప్పందం 1972:
  1. ఇందిరా గాంధీ – జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టో (1971 యుద్ధం తర్వాత). ఇరు దేశాల మధ్య సమస్యలు ద్వైపాక్షికంగా పరిష్కరించుకోవాలి
  2. కాల్పుల విరమణ రేఖ 'నియంత్రణ రేఖ (LoC)' అయింది.
• లాహోర్ ప్రకటన 1999:
  1. వాజ్‌పేయి – నవాజ్ షరీఫ్
  2. ఢిల్లీ – లాహోర్ బస్సు సేవ.
• రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ: 1947లో భారత్ – పాక్ సరిహద్దు రేఖ (సిరిల్ రాడ్‌క్లిఫ్).
• కర్తార్‌పూర్ కారిడార్: నవంబర్ 2019లో ప్రారంభమైంది. గురుదాస్‌పూర్ (పంజాబ్) నుండి పాకిస్తాన్‌లోని గురుద్వారా దర్బార్ సాహిబ్ వరకు వీసా లేని మార్గం.
• సమ్‌ఝౌతా ఎక్స్‌ప్రెస్: ఢిల్లీ – లాహోర్ రైలు (1976 నుండి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తాష్కెంట్ (1966) = శాస్త్రి; సిమ్లా (1972) = ఇందిరా; లాహోర్ (1999) = వాజ్‌పేయి.

భారత్ – చైనా సంబంధాల్లో స్నేహం, ఘర్షణ రెండూ ఉన్నాయి. పంచశీల ఒప్పందం, 1962 యుద్ధం, మెక్‌మోహన్ రేఖ, LAC వంటి పదాలు పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• దౌత్య సంబంధాలు: 1 ఏప్రిల్ 1950న. చైనా ప్రజా రిపబ్లిక్‌ను గుర్తించిన మొదటి సోషలిస్టేతర దేశం భారత్.
• పంచశీల ఒప్పందం 1954: నెహ్రూ – చౌ ఎన్‌లై. టిబెట్‌పై వాణిజ్య ఒప్పందంలో భాగంగా ఐదు సూత్రాలు: పరస్పర గౌరవం, దురాక్రమణ చేయకపోవడం, అంతర్గత విషయాల్లో జోక్యం లేకపోవడం, సమానత్వం, శాంతియుత సహజీవనం.
• 1962 యుద్ధం: అక్టోబర్ – నవంబర్ 1962. భారత్ ఓటమి చెందింది. అక్సాయ్ చిన్ ప్రాంతం చైనా అధీనంలో ఉంది.
• మెక్‌మోహన్ రేఖ (McMahon Line): 1914 సిమ్లా సమావేశంలో నిర్ణయించిన భారత్ – టిబెట్ సరిహద్దు (తూర్పు సెక్టార్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్). చైనా దీన్ని అంగీకరించదు.
• వాస్తవాధీన రేఖ (LAC): భారత్ – చైనా మధ్య వాస్తవ నియంత్రణ రేఖ. మూడు సెక్టార్లు:
• పశ్చిమ (లద్దాఖ్)
• మధ్య (హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్)
• తూర్పు (సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్)
• రాజీవ్ గాంధీ పర్యటన 1988: సంబంధాల మెరుగుదల ప్రారంభం.
• ఇటీవలి ఘర్షణలు: డోక్లాం (2017), గల్వాన్ లోయ (15 జూన్ 2020).
• నాథు లా: సిక్కింలో ఉన్న పాస్. 2006లో సరిహద్దు వాణిజ్యానికి తెరిచారు. కైలాస మానస సరోవర యాత్ర మార్గాల్లో ఒకటి (మరొకటి లిపులేఖ్).

నేపాల్, భూటాన్ భారత్‌కు అత్యంత సన్నిహితమైన హిమాలయ పొరుగు దేశాలు. ఈ రెండు దేశాలతో ఉన్న ఒప్పందాలు, జల విద్యుత్ సహకారం, వివాదాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• నేపాల్ – శాంతి, స్నేహ ఒప్పందం 1950: ఇరు దేశాల మధ్య బహిరంగ సరిహద్దు (Open Border). పౌరులు వీసా, పాస్‌పోర్ట్ లేకుండా రాకపోకలు చేయవచ్చు.
• సుగౌలీ ఒప్పందం 1816:
  1. నేపాల్ – బ్రిటిష్ ఇండియా మధ్య
  2. ప్రస్తుత సరిహద్దుకు ఆధారం.
• నేపాల్ గురించి ఇతర విషయాలు:
  1. గూర్ఖా రెజిమెంట్లలో నేపాలీ సైనికులు భారత సైన్యంలో పనిచేస్తారు.
  2. 2008లో నేపాల్ రాచరికం రద్దయి గణతంత్ర దేశమైంది (28 మే 2008).
  3. మహాకాళి ఒప్పందం 1996 – నదీ జలాల సహకారం.
  4. కాలాపానీ, లిపులేఖ్ ప్రాంతాల సరిహద్దు వివాదం ఉంది.
  5. ప్రపంచంలో ఎత్తైన శిఖరం ఎవరెస్ట్ (నేపాల్లో 'సాగరమాథ' అంటారు).
• భూటాన్ – స్నేహ ఒప్పందం 1949: డార్జిలింగ్‌లో సంతకం. 2007లో సవరించారు.
• భూటాన్‌లో 'స్థూల జాతీయ సంతోషం (Gross National Happiness)' సూచిక ప్రసిద్ధి.
• భూటాన్‌లో భారత సహకారంతో నిర్మించిన జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టులు: చుఖా, తాలా, పునాత్సాంగ్చు. వీటి విద్యుత్తును భారత్ కొంటుంది.
• భూటాన్ 2008లో ఎన్నికైన ప్రభుత్వంతో రాజ్యాంగ రాచరికంగా మారింది.
• భూటాన్ భారత్‌కు అతి సన్నిహిత మిత్ర దేశం
• భారత్ భూటాన్‌కు అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి.

తూర్పు వైపు ఉన్న బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్ భారత 'తూర్పున కృషి' విధానంలో కీలకం. సరిహద్దు ఒప్పందాలు, నదీ జలాలు, రవాణా ప్రాజెక్టులు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• బంగ్లాదేశ్ ఏర్పాటు: 1971 విముక్తి యుద్ధంలో భారత్ సహాయంతో స్వాతంత్ర్యం (16 డిసెంబర్ 1971).
• స్నేహ, సహకార, శాంతి ఒప్పందం 1972: ఇందిరా గాంధీ – షేక్ ముజీబుర్ రెహ్మాన్.
• భూ సరిహద్దు ఒప్పందం (Land Boundary Agreement):
  1. 1974లో ఇందిరా – ముజీబ్ మధ్య మొదలైంది.
  2. 100వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2015 ద్వారా అమలైంది.
  3. 1 ఆగస్టు 2015న ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి: భారత్‌లోని 111 బంగ్లా ఎన్‌క్లేవ్‌లు బంగ్లాదేశ్‌కు, బంగ్లాదేశ్‌లోని 51 భారత ఎన్‌క్లేవ్‌లు భారత్‌కు.
• గంగా జలాల ఒప్పందం 1996: ఫరక్కా బ్యారేజీ వద్ద నీటి పంపకం. తీస్తా నది నీటి పంపకం ఇంకా పరిష్కారం కాని సమస్య.
• మైత్రి సేతు: ఫెనీ నదిపై త్రిపుర – బంగ్లాదేశ్ మధ్య వంతెన.
• మయన్మార్ (పూర్వ బర్మా): 1937లో బ్రిటిష్ ఇండియా నుండి వేరుపడింది. 1948లో స్వాతంత్ర్యం.
• కలదాన్ బహుళ రవాణా ప్రాజెక్టు (Kaladan Multi-Modal Transit Transport) – కోల్‌కతా – సిట్వే ఓడరేవు – మిజోరం.
• భారత్ – మయన్మార్ – థాయ్‌లాండ్ త్రిపక్ష రహదారి.
• ఇరు దేశాల మధ్య 'స్వేచ్ఛా రాకపోకల విధానం (Free Movement Regime)' – సరిహద్దు గిరిజనులకు.
• మయన్మార్ భారత 'ఈశాన్య రాష్ట్రాల' ద్వారం, ఆగ్నేయాసియాకు మార్గం.

హిందూ మహాసముద్రంలో శ్రీలంక, మాల్దీవులు భారత్‌కు వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన దేశాలు. అఫ్గానిస్తాన్‌తో సహకార ప్రాజెక్టులు కూడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• శ్రీలంక:
  1. పాక్ జలసంధి (Palk Strait) భారత్ – శ్రీలంక మధ్య ఉంది.
  2. కచ్చతీవు దీవి: 1974, 1976 ఒప్పందాల ద్వారా (ఇందిరా గాంధీ – సిరిమావో బండారనాయకే) శ్రీలంకకు ఇచ్చారు.
  3. భారత్ – శ్రీలంక ఒప్పందం 1987: రాజీవ్ గాంధీ – జె.ఆర్. జయవర్ధనే. తమిళుల సమస్య పరిష్కారానికి; భారత శాంతి పరిరక్షణ దళం (IPKF) 1987–90 మధ్య శ్రీలంకలో ఉంది. శ్రీలంక రాజ్యాంగంలో 13వ సవరణ ఈ ఒప్పందంతో సంబంధం ఉన్నది.
  4. ఆడమ్స్ బ్రిడ్జ్ (రామసేతు): భారత్ – శ్రీలంక మధ్య సున్నపురాయి దిబ్బల వరుస.
• మాల్దీవులు:
  1. 1965లో బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం.
  2. ఆపరేషన్ కాక్టస్ (నవంబర్ 1988): మాల్దీవుల ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటును అణచడానికి భారత సైన్యం సహాయం చేసింది (అధ్యక్షుడు గయూమ్ అభ్యర్థనపై).
  3. ఆపరేషన్ నీర్ (2014): మాలేలో తాగునీటి కొరత సమయంలో భారత్ నీటిని పంపింది.
• అఫ్గానిస్తాన్:
  1. భారత్ సరిహద్దు 106 కి.మీ (పాక్ ఆక్రమిత కశ్మీర్ ద్వారా, వఖాన్ కారిడార్).
  2. భారత్ నిర్మించిన సల్మా ఆనకట్ట (భారత – అఫ్గాన్ స్నేహ ఆనకట్ట, హెరాత్), జరంజ్ – డెలారామ్ రహదారి, అఫ్గాన్ పార్లమెంటు భవనం.
  3. ఇరాన్‌లోని చాబహార్ ఓడరేవు ద్వారా అఫ్గాన్‌కు, మధ్య ఆసియాకు మార్గం.

పొరుగు దేశాలతో బహుపాక్షిక సహకారానికి భారత్ SAARC, BIMSTEC వంటి వేదికలను ఉపయోగిస్తోంది. వీటి సభ్య దేశాలు, ఏర్పాటు సంవత్సరం, కార్యాలయాలు ముఖ్యం.

• SAARC: 8 డిసెంబర్ 1985, ఢాకా. సచివాలయం కఠ్మండు.
• 8 సభ్య దేశాలు: భారత్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, శ్రీలంక, నేపాల్, భూటాన్, మాల్దీవులు, అఫ్గానిస్తాన్ (2007).
• ఆలోచన ఇచ్చింది బంగ్లాదేశ్ అధ్యక్షుడు జియావుర్ రెహ్మాన్.
• SAARC దినోత్సవం డిసెంబర్ 8.
• సార్క్ సమావేశాల్లో ద్వైపాక్షిక, వివాదాస్పద అంశాలు చర్చించరు.
• BIMSTEC: 1997, బ్యాంకాక్ ప్రకటన. సచివాలయం ఢాకా.
• 7 సభ్య దేశాలు: బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, భారత్, మయన్మార్, నేపాల్, శ్రీలంక, థాయ్‌లాండ్.
• SAARCలో లేని మయన్మార్, థాయ్‌లాండ్‌లను దక్షిణాసియాతో కలుపుతుంది
• పాకిస్తాన్ ఇందులో సభ్యదేశం కాదు.
• BBIN (బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, భారత్, నేపాల్): మోటారు వాహన ఒప్పందం – సరిహద్దులు దాటి వాహన రవాణా కోసం.
• మేకాంగ్ – గంగా సహకారం (MGC): భారత్, కంబోడియా, లావోస్, మయన్మార్, థాయ్‌లాండ్, వియత్నాం.
• హిందూ మహాసముద్ర రిమ్ సంఘం (IORA): మారిషస్‌లో సచివాలయం.