1. G20 – ఏర్పాటు, సభ్యులు & భారత అధ్యక్షత (G20 Group of Twenty)
G20 ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థల కూటమి. ఇది ప్రపంచ ఆర్థిక విధానాలపై చర్చించే ప్రధాన వేదిక. భారత్ 2023లో దీనికి అధ్యక్షత వహించడంతో ఈ అంశం పరీక్షల్లో తరచూ వస్తోంది.
ముఖ్య విషయాలు
- ఏర్పాటు: 1999లో ఆసియా ఆర్థిక సంక్షోభం తర్వాత ఆర్థిక మంత్రులు, కేంద్ర బ్యాంకు గవర్నర్ల వేదికగా మొదలైంది. 2008లో వాషింగ్టన్‌లో నాయకుల స్థాయి సదస్సు ప్రారంభమైంది.
- సభ్యులు: 19 దేశాలు + యూరోపియన్ యూనియన్ + ఆఫ్రికా యూనియన్ (2023లో శాశ్వత సభ్యత్వం).
- 19 దేశాలు: అర్జెంటీనా, ఆస్ట్రేలియా, బ్రెజిల్, కెనడా, చైనా, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, భారత్, ఇండొనేషియా, ఇటలీ, జపాన్, మెక్సికో, రష్యా, సౌదీ అరేబియా, దక్షిణాఫ్రికా, దక్షిణ కొరియా, టర్కీ, బ్రిటన్, అమెరికా.
- ప్రాముఖ్యత: ప్రపంచ GDPలో సుమారు 85%, వాణిజ్యంలో 75%కి పైగా, జనాభాలో మూడింట రెండొంతులు.
- ప్రత్యేకత: శాశ్వత సచివాలయం లేదు. అధ్యక్ష దేశం ప్రతి ఏడాది మారుతుంది. అధ్యక్ష త్రయం (Troika) – గత, ప్రస్తుత, రాబోయే అధ్యక్ష దేశాలు కలిసి పనిచేస్తాయి.
- భారత అధ్యక్షత: 1 డిసెంబర్ 2022 నుండి 30 నవంబర్ 2023 వరకు.
- ఇతివృత్తం: 'ఒక భూమి, ఒక కుటుంబం, ఒక భవిష్యత్తు' (వసుధైవ కుటుంబకం).
- న్యూఢిల్లీ నాయకుల సదస్సు: 9–10 సెప్టెంబర్ 2023.
- ఆఫ్రికా యూనియన్‌కు శాశ్వత సభ్యత్వం ఈ సదస్సులో ఇచ్చారు.
- భారత్ – మధ్యప్రాచ్యం – ఐరోపా ఆర్థిక కారిడార్ (IMEC) ప్రకటన ఈ సదస్సులోనే.
- తర్వాత సదస్సు: 2024లో బ్రెజిల్ (రియో డి జనేరో).
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక కాలనీలో పెద్ద వ్యాపారులందరూ నెలకోసారి కలిసి 'మార్కెట్ ధరలు ఎలా ఉండాలి?' అని చర్చించడం లాంటిదే G20.
2. G7, G77 సమూహాలు (G7 & G77 Groups)
G7 ధనిక పారిశ్రామిక దేశాల సమూహం కాగా, G77 అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సమూహం. ఈ రెండింటి మధ్య తేడా పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- G7 సభ్యులు (7): అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, ఇటలీ, జపాన్, కెనడా. యూరోపియన్ యూనియన్ సభ్యుడు కాకపోయినా సదస్సుల్లో పాల్గొంటుంది.
- 1975లో ఫ్రాన్స్‌లోని రాంబూయే సదస్సుతో G6గా మొదలైంది
- 1976లో కెనడా చేరి G7 అయింది.
- 1997లో రష్యా చేరడంతో G8 అయింది. 2014లో క్రిమియా విలీనం తర్వాత రష్యాను సస్పెండ్ చేశారు – మళ్లీ G7గా కొనసాగుతోంది.
- భారత్ G7 సభ్యదేశం కాదు
- అనేక సార్లు అతిథి దేశంగా ఆహ్వానం అందుకుంది.
- G7కి శాశ్వత కార్యాలయం లేదు.
- G77 (Group of 77): 1964లో జెనీవాలో జరిగిన మొదటి UNCTAD సమావేశంలో 77 అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలతో ఏర్పడింది.
- ఇప్పుడు 130కి పైగా సభ్య దేశాలు ఉన్నా పేరు 'G77' గానే ఉంది.
- కార్యాలయం న్యూయార్క్ (ఐరాస ప్రధాన కార్యాలయంలో).
- భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం.
- BASIC: బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికా, భారత్, చైనా – వాతావరణ మార్పు చర్చల్లో ఏర్పడిన గ్రూప్ (2009 కోపెన్‌హాగెన్).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా G7 = ధనిక దేశాలు (ఉత్తరం); G77 = అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు (దక్షిణం, 'గ్లోబల్ సౌత్').
3. BRICS & కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు (BRICS and New Development Bank)
BRICS ఐదు పెద్ద వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థల కూటమి. ఈ పేరు ఆర్థికవేత్త సృష్టించిన పదం నుండి వచ్చింది. పేరు పుట్టుక, సభ్య దేశాలు, NDB వివరాలు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- పేరు పుట్టుక: 2001లో గోల్డ్‌మన్ శాక్స్ ఆర్థికవేత్త జిమ్ ఓ'నీల్ 'BRIC' అనే పదం వాడారు.
- మొదటి సదస్సు: 2009, యెకటెరిన్‌బర్గ్ (రష్యా). అప్పుడు BRIC (బ్రెజిల్, రష్యా, భారత్, చైనా).
- దక్షిణాఫ్రికా చేరిక: 2010లో చేరింది, అప్పటి నుండి BRICS.
- విస్తరణ: 2023 జోహన్నెస్‌బర్గ్ సదస్సులో కొత్త సభ్యులను ఆహ్వానించారు. 1 జనవరి 2024 నుండి ఈజిప్ట్, ఇథియోపియా, ఇరాన్, యూఏఈ చేరాయి. 2025లో ఇండొనేషియా చేరింది. 2024 సదస్సు రష్యాలోని కజాన్‌లో జరిగింది.
- కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు (NDB):
- 2014లో బ్రెజిల్ ఫోర్టలేజా సదస్సులో ప్రకటించారు; 2015లో కార్యకలాపాలు మొదలయ్యాయి.
- ప్రధాన కార్యాలయం షాంఘై (చైనా).
- మొదటి అధ్యక్షుడు: కె.వి. కామత్ (భారత్).
- ఆకస్మిక నిల్వ ఏర్పాటు (Contingent Reserve Arrangement – CRA): సభ్యదేశాలకు చెల్లింపుల సమతుల్య సమస్య వస్తే సహాయం చేసే నిధి.
- భారత్ అధ్యక్షత:
- 2016లో గోవా సదస్సు
- 2021లో వర్చువల్ సదస్సు.
- సచివాలయం: BRICSకు శాశ్వత సచివాలయం లేదు.
సులభమైన ఉదాహరణ
BRICS అంటే వర్ధమాన దేశాల స్నేహ సంఘం; వీరే సొంత బ్యాంకు (NDB) పెట్టుకుని ప్రపంచ బ్యాంకుపై ఆధారపడటం తగ్గించుకున్నారు.
4. షాంఘై సహకార సంస్థ – SCO (Shanghai Cooperation Organisation)
SCO ఆసియా భద్రత, ఉగ్రవాద నిరోధం, ఆర్థిక సహకారం కోసం ఏర్పడిన ప్రాంతీయ సంస్థ. భారత్ 2017లో పూర్తి సభ్యత్వం పొందింది. ఇది పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వచ్చే అంశం.
ముఖ్య విషయాలు
- పూర్వరంగం: 1996లో 'షాంఘై ఫైవ్' – చైనా, రష్యా, కజకిస్తాన్, కిర్గిజిస్తాన్, తజికిస్తాన్.
- ఏర్పాటు: 15 జూన్ 2001న ఉజ్బెకిస్తాన్ చేరికతో SCO అయింది.
- ప్రధాన కార్యాలయం: బీజింగ్ (చైనా).
- ప్రాంతీయ ఉగ్రవాద నిరోధక నిర్మాణం (RATS): తాష్కెంట్ (ఉజ్బెకిస్తాన్).
- అధికారిక భాషలు: చైనీస్, రష్యన్.
- భారత్ పాత్ర:
- 2005 నుండి పరిశీలక దేశం.
- 2017లో అస్తానా సదస్సులో భారత్, పాకిస్తాన్ పూర్తి సభ్యులయ్యాయి.
- 2023లో భారత్ అధ్యక్షత వహించింది; సదస్సు వర్చువల్‌గా జరిగింది (జూలై 2023).
- ఇతర సభ్యులు: ఇరాన్ 2023లో, బెలారస్ 2024లో పూర్తి సభ్యులయ్యాయి. 2024 నాటికి 10 సభ్య దేశాలు.
- ఉద్దేశం: సీమాంతర ఉగ్రవాదం, వేర్పాటువాదం, తీవ్రవాదం అనే 'మూడు చెడులు'పై పోరాటం, భద్రత, వాణిజ్యం, శక్తి సహకారం.
సులభమైన ఉదాహరణ
గ్రామాల మధ్య 'సరిహద్దు దొంగలను' ఎదుర్కోవడానికి గ్రామ పెద్దలు ఒక ఉమ్మడి కమిటీ పెట్టుకున్నట్టు, SCO ప్రాంతీయ భద్రతా కమిటీ లాంటిది.
5. క్వాడ్ – చతుర్భుజ భద్రతా చర్చ (QUAD Quadrilateral Security Dialogue)
క్వాడ్ భారత్, అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా దేశాల అనధికారిక వ్యూహాత్మక వేదిక. ఇండో – పసిఫిక్ ప్రాంతంలో స్వేచ్ఛాయుత నౌకాయానం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- సభ్య దేశాలు (4): భారత్, అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియా.
2004 హిందూ మహాసముద్ర సునామీ సహాయక చర్యల్లో ఈ నాలుగు దేశాలు కలిసి పనిచేశాయి. 2007లో జపాన్ ప్రధాని షింజో అబే ఈ ఆలోచనను ముందుకు తెచ్చారు.
- పునరుద్ధరణ: 2017లో మనీలాలో అధికారుల స్థాయిలో మళ్లీ ప్రారంభమైంది.
- నాయకుల సదస్సులు:
- మొదటి వర్చువల్ సదస్సు: మార్చి 2021.
- మొదటి ప్రత్యక్ష సదస్సు: సెప్టెంబర్ 2021, వాషింగ్టన్ DC.
- 2023: హిరోషిమా (జపాన్); 2024: విల్మింగ్టన్ (అమెరికా).
- కార్యక్రమాలు: టీకా కార్యక్రమం (Quad Vaccine Initiative), సముద్ర భద్రత, సముద్ర అంతర్గత కేబుల్స్, కీలక సాంకేతికతలు, వాతావరణ మార్పు.
- మలబార్ నౌకాదళ విన్యాసాలు: భారత్, అమెరికా, జపాన్‌తో ప్రారంభమై 2020లో ఆస్ట్రేలియా చేరింది.
- సైనిక కూటమి కాదు:
- NATO లాంటి సైనిక ఒప్పందం కాదు
- ఇది చర్చా వేదిక మాత్రమే.
- ఇతర కూటములు:
- AUKUS (ఆస్ట్రేలియా, బ్రిటన్, అమెరికా – 2021) వేరు
- భారత్ దానిలో సభ్యదేశం కాదు.
సులభమైన ఉదాహరణ
నలుగురు స్నేహితులు కలిసి కాలనీ రోడ్డు భద్రతపై చర్చించుకునే వాట్సాప్ గ్రూప్ లాంటిది క్వాడ్ – ఒప్పందం లేదు, సహకారం ఉంది.
6. NAM, IBSA, ASEAN+, RCEP, IPEF ఇతర కూటములు (Other Global Groupings)
భారత్ భాగమైన ఇతర ముఖ్యమైన కూటములు, ఒప్పందాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. సభ్యదేశాలు, సంవత్సరాలు, భారత్ స్థానం ముఖ్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- నాన్-అలైన్డ్ ఉద్యమం (NAM): 1961, బెల్‌గ్రేడ్. 1955 బాండుంగ్ సమావేశం దీనికి పునాది.
- IBSA: భారత్, బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికా – 2003 బ్రెసీలియా ప్రకటన.
- తూర్పు ఆసియా సదస్సు (East Asia Summit):
- 2005 నుండి
- భారత్ మొదటి నుండే సభ్యదేశం. ASEAN + 8 దేశాలు (భారత్, చైనా, జపాన్, దక్షిణ కొరియా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, అమెరికా, రష్యా).
- RCEP (ప్రాంతీయ సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్యం):
- భారత్ నవంబర్ 2019లో చర్చల నుండి తప్పుకుంది. నవంబర్ 2020లో 15 దేశాలు సంతకం చేశాయి
- 1 జనవరి 2022 నుండి అమలు.
- IPEF (Indo-Pacific Economic Framework):
- మే 2022లో టోక్యోలో అమెరికా ప్రారంభించింది
- భారత్ చేరింది.
- I2U2: భారత్, ఇజ్రాయెల్, యూఏఈ, అమెరికా – 2022లో ఏర్పడింది.
- ప్రపంచ దక్షిణ గళం సదస్సు (Voice of Global South Summit): భారత్ 2023 జనవరిలో వర్చువల్‌గా నిర్వహించింది.
- కామన్వెల్త్:
- బ్రిటన్ మాజీ కాలనీల సంఘం
- భారత్ సభ్యదేశం. కార్యాలయం లండన్.
- మరో ముఖ్య విషయం: భారత్ 'అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA)' స్థాపనలో ముఖ్య పాత్ర వహించింది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా NAM 1961; IBSA 2003; EAS 2005; RCEP అమలు 2022; IPEF 2022; I2U2 2022.
7. కూటములు – త్వరిత పునశ్చరణ: ఏర్పాటు, ప్రధాన కార్యాలయం (Quick Revision)
పరీక్షకు ముందు చివరి రివిజన్ కోసం ముఖ్య కూటముల వివరాలను ఒకే చోట చూద్దాం. సంవత్సరాలు, సభ్యుల సంఖ్య, కార్యాలయాలను జతలుగా గుర్తుంచుకోండి.
ముఖ్య విషయాలు
- G20:
- 1999 (నాయకుల సదస్సు 2008)
- 19 దేశాలు + EU + AU
- సచివాలయం లేదు.
- G7:
- 1975 (G6) → 1976 (G7)
- 7 ధనిక దేశాలు
- కార్యాలయం లేదు.
- BRICS:
- 2009 మొదటి సదస్సు
- 2010లో దక్షిణాఫ్రికా చేరిక
- NDB – షాంఘై.
- SCO:
- 2001
- ప్రధాన కార్యాలయం బీజింగ్
- భారత్ పూర్తి సభ్యత్వం 2017.
- QUAD:
- 2004 సునామీ సహాయం
- 2021లో మొదటి నాయకుల సదస్సు.
- SAARC:
- 1985
- కఠ్మండు
- 8 సభ్య దేశాలు.
- ASEAN:
- 1967
- జకార్తా.
- BIMSTEC:
- 1997
- ఢాకా
- 7 సభ్య దేశాలు.
- NAM:
- 1961
- బెల్‌గ్రేడ్.
- ముఖ్య వ్యక్తులు:
- NAM స్థాపకులు: నెహ్రూ (భారత్), టిటో (యుగోస్లావియా), నాసర్ (ఈజిప్ట్), సుకర్ణో (ఇండొనేషియా), న్‌క్రుమా (ఘనా).
- BRIC పదం: జిమ్ ఓ'నీల్.
- క్వాడ్ ఆలోచన: షింజో అబే.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'G20 = ఆర్థిక వేదిక, SCO = భద్రతా వేదిక, QUAD = ఇండో-పసిఫిక్ వ్యూహ వేదిక, BRICS = వర్ధమాన ఆర్థిక వ్యవస్థల వేదిక'.