కొత్త రామ్‌సర్ సైట్లు & టైగర్ రిజర్వులు (New Ramsar Sites & Tiger Reserves)

చిత్తడి నేలలు (Wetlands) అంటే చెరువులు, సరస్సులు, మడ అడవులు, నదీ ముఖద్వారాలు వంటి నీరు నిలిచే ప్రాంతాలు. వీటిని కాపాడటానికి చేసిన అంతర్జాతీయ ఒప్పందమే రామ్‌సర్ ఒప్పందం.

• ఒప్పందం:
  1. 2 ఫిబ్రవరి 1971న ఇరాన్‌లోని రామ్‌సర్ నగరంలో సంతకం
  2. 1975లో అమల్లోకి. అందుకే ఫిబ్రవరి 2 'ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినోత్సవం'.
• సచివాలయం: గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• భారత్: 1 ఫిబ్రవరి 1982న ఈ ఒప్పందంలో చేరింది.

• 'వివేకవంతమైన వినియోగం (Wise Use)': చిత్తడి నేలల వనరులను సుస్థిరంగా వాడటం ఒప్పందం ప్రధాన సూత్రం.
• భారత్ తొలి రామ్‌సర్ సైట్లు (1981): చిల్కా సరస్సు (ఒడిశా), కియోలాడియో జాతీయ ఉద్యానవనం (రాజస్థాన్).
• మాంట్రో రికార్డు (Montreux Record): పర్యావరణ మార్పులతో ముప్పు ఉన్న సైట్ల జాబితా. భారత్ నుండి కియోలాడియో, లోక్‌తక్ (మణిపూర్) ఇందులో ఉన్నాయి. చిల్కాను 2002లో తొలగించారు.
• భారత చిత్తడి నేలల నియమాలు: చిత్తడి నేలల (పరిరక్షణ, నిర్వహణ) నియమాలు 2017 – 2010 నియమాల స్థానంలో వచ్చాయి.
• అమృత్ ధరోహర్: 2023–24 బడ్జెట్‌లో ప్రకటించిన రామ్‌సర్ సైట్ల పరిరక్షణ పథకం.
• ప్రమాణాలు: ప్రతి సైటు 9 ప్రమాణాల్లో ఏదో ఒకదాన్ని తీర్చాలి (అరుదైన జాతులు, జల పక్షుల సంఖ్య మొదలైనవి).

భారత్‌లో రామ్‌సర్ సైట్ల సంఖ్య గత కొన్నేళ్లలో బాగా పెరిగింది. కొత్త సైట్ల జాబితా ప్రతి ఏడాది కరెంట్ అఫైర్స్‌లో వస్తుంది. ఇక్కడ స్థిరమైన వాస్తవాలు నేర్చుకుందాం.

• సంఖ్యా చరిత్ర:
  1. 2014 నాటికి 26 సైట్లు.
  2. ఆగస్టు 2022 (స్వాతంత్ర్య అమృతోత్సవం) నాటికి 75 సైట్లు.
  3. 2025 నాటికి 80కి పైగా (సంఖ్య తరచూ మారుతుంది).
• అత్యధిక సైట్లున్న రాష్ట్రం:
  1. తమిళనాడు (2025 నాటికి)
  2. తర్వాత ఉత్తరప్రదేశ్.
• విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద భారత రామ్‌సర్ సైట్: సుందర్‌బన్స్ చిత్తడి నేల (పశ్చిమ బెంగాల్) – 2019లో గుర్తింపు.
• ఆసియాలో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి లగూన్: చిల్కా సరస్సు (ఒడిశా).
• కొత్తగా చేరిన కొన్ని సైట్లు:
  1. లోనార్ సరస్సు (మహారాష్ట్ర) – 2020.
  2. అసన్ బ్యారేజ్ (ఉత్తరాఖండ్) – 2020; ఉత్తరాఖండ్‌లో మొదటి రామ్‌సర్ సైట్.
  3. కబర్‌తాల్ (బీహార్) – 2020; బీహార్‌లో మొదటి సైట్.
  4. సర్సై నవార్ (ఉత్తరప్రదేశ్) – ఇటావా జిల్లా.
• రాష్ట్రాలవారీ ప్రత్యేకత:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్: కొల్లేరు సరస్సు (2002).
  2. ఒడిశా: చిల్కా, భితర్కనిక, హీరాకుడ్ జలాశయం.
  3. గుజరాత్: నల్ సరోవర్ పక్షి అభయారణ్యం.
• ప్రాముఖ్యత: చిత్తడి నేలలు వరదల నియంత్రణ, భూగర్భ జల రీఛార్జ్, జీవ వైవిధ్యానికి ఉపయోగం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'చిల్కా – ఉప్పునీరు, లోక్‌తక్ – మంచినీరు, సుందర్‌బన్స్ – పెద్దది (విస్తీర్ణంలో), తమిళనాడు – ఎక్కువ సైట్లు'.

పోటీ పరీక్షల్లో 'ఈ రామ్‌సర్ సైట్ ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?' అనే జతల ప్రశ్నలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి. వీటిని రాష్ట్రాలవారీగా చదివితే గుర్తుపెట్టుకోవడం సులభం.

• ఆంధ్రప్రదేశ్:
  1. కొల్లేరు సరస్సు – కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాల మధ్య
  2. ఏలూరు, కృష్ణా జిల్లాల్లో విస్తరించిన మంచినీటి సరస్సు
  3. వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి (2002లో గుర్తింపు).
• ఒడిశా: చిల్కా (భారత్ తొలి రామ్‌సర్ సైట్లలో ఒకటి), భితర్కనిక మడ అడవులు.
• రాజస్థాన్: కియోలాడియో (భరత్‌పూర్), సాంభర్ సరస్సు (భారత్‌లో అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పునీటి సరస్సు).
• మణిపూర్:
  1. లోక్‌తక్ సరస్సు – ఈశాన్య భారత్‌లో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు
  2. తేలియాడే 'ఫుమ్డీలు' ప్రత్యేకత
  3. కైబుల్ లాంజావో జాతీయ ఉద్యానవనం ప్రపంచంలో ఏకైక తేలియాడే జాతీయ ఉద్యానవనం.
• పశ్చిమ బెంగాల్: సుందర్‌బన్స్, తూర్పు కోల్‌కతా చిత్తడి నేలలు.
• కేరళ: అష్టముడి, వెంబనాడ్ – కోల్, శాస్తాంకోట్ట సరస్సులు.
• తమిళనాడు: పాయింట్ కాలిమర్ (కోడియక్కరై).
• పంజాబ్: హరికే (బియాస్, సట్లెజ్ సంగమం వద్ద).
• జమ్ము కశ్మీర్, లద్దాఖ్: వులర్ సరస్సు, త్సో మొరిరి (లద్దాఖ్).
• హిమాచల్ ప్రదేశ్: పాంగ్ డ్యామ్, రేణుకా, చంద్రతాల్.
• మధ్యప్రదేశ్: భోజ్ చిత్తడి నేల (భోపాల్).
• అస్సాం: దీపోర్ బీల్ (గువహటి సమీపంలో).
• త్రిపుర: రుద్రసాగర్ సరస్సు.
• గుజరాత్: నల్ సరోవర్.

పులుల సంఖ్య తగ్గిపోకుండా కాపాడటానికి భారత్ 1973లో ప్రారంభించిన కార్యక్రమమే ప్రాజెక్ట్ టైగర్. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పరిరక్షణ కార్యక్రమాల్లో ఒకటి.

• ప్రారంభం: 1 ఏప్రిల్ 1973, ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ. 1972 టైగర్ టాస్క్ ఫోర్స్ సిఫార్సుల ఆధారంగా.
• తొలి 9 పులుల అభయారణ్యాలు:
  1. జిమ్ కార్బెట్ (ఉత్తరాఖండ్) – మొదటిది
  2. పాలమౌ (జార్ఖండ్)
  3. సుందర్‌బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్)
  4. బందీపూర్ (కర్ణాటక)
  5. మానస్ (అస్సాం)
  6. రణథంబోర్ (రాజస్థాన్)
  7. సిమ్లిపాల్ (ఒడిశా)
  8. మేల్ఘాట్ (మహారాష్ట్ర)
  9. కన్హా (మధ్యప్రదేశ్)
• జాతీయ జంతువు: పులి – 1973లో సింహం స్థానంలో ప్రకటించారు.
• చట్టపరమైన ఆధారం: వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం 1972 – పులి షెడ్యూల్ Iలో ఉంది.
• NTCA (జాతీయ పులుల సంరక్షణ ప్రాధికార సంస్థ): వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం సవరణ (2006) ద్వారా చట్టబద్ధ సంస్థగా మారింది. పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ అధీనంలో.
• పులుల అభయారణ్యం విభాగాలు: కోర్ ప్రాంతం (మానవ కార్యకలాపాలు ఉండవు), బఫర్ ప్రాంతం.
• ప్రపంచ పులుల దినోత్సవం: జూలై 29. 2010 సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ డిక్లరేషన్: 2022 నాటికి పులుల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయాలనే లక్ష్యం (Tx2).
• 50 ఏళ్ల వేడుకలు: 9 ఏప్రిల్ 2023న మైసూరులో.

భారత్‌లో ప్రతి నాలుగేళ్లకు పులుల గణన (All India Tiger Estimation) జరుగుతుంది. ఏ సంవత్సరం ఎన్ని పులులు, ఏ రాష్ట్రంలో ఎక్కువ అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• సంవత్సరాలవారీ గణన:
  1. 2006 – 1,411
  2. 2010 – 1,706
  3. 2014 – 2,226
  4. 2018 – 2,967
  5. 2022 – 3,167 (కనిష్ఠ అంచనా)
• 2022 గణన విడుదల: 9 ఏప్రిల్ 2023, మైసూరు (ప్రాజెక్ట్ టైగర్ 50 ఏళ్ల వేడుకలు).
• రాష్ట్రాలవారీ (2022):
  1. మధ్యప్రదేశ్ – 785 (అత్యధికం, 'టైగర్ స్టేట్')
  2. కర్ణాటక – 563
  3. ఉత్తరాఖండ్ – 560
  4. మహారాష్ట్ర – 444
• ప్రపంచ వాటా: ప్రపంచంలోని అడవి పులుల్లో సుమారు 75% భారత్‌లోనే ఉన్నాయి.
• గణన పద్ధతి: కెమెరా ట్రాప్‌లు, పాదముద్రలు, శాస్త్రీయ నమూనా పద్ధతి. నిర్వహణ: NTCA, భారత వన్యప్రాణి సంస్థ (WII, డెహ్రాడూన్).
• పులి ఉనికి: గడ్డి భూములు, అడవులు, మడ అడవులు (సుందర్‌బన్స్) వంటి వివిధ ఆవాసాల్లో.
• పులుల కారిడార్లు: ఒక అభయారణ్యం నుండి మరో అభయారణ్యానికి వెళ్లే దారులు – వీటిని కాపాడటం ముఖ్యం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1,411 → 1,706 → 2,226 → 2,967 → 3,167 (2006, 2010, 2014, 2018, 2022).

భారత్‌లో పులుల అభయారణ్యాల సంఖ్య పెరుగుతూ ఉంది. ఏ అభయారణ్యం ఏ రాష్ట్రంలో ఉందో, ఏది అతిపెద్దదో తెలుసుకోవడం తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• సంఖ్య: 2023 నాటికి 53 పులుల అభయారణ్యాలు (ఆ తర్వాత మరికొన్ని చేరాయి).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ – తెలంగాణ:
  1. నాగార్జునసాగర్ – శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం (NSTR): భారత్‌లో విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద పులుల అభయారణ్యం; ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటిలో విస్తరించి ఉంది.
  2. అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం (తెలంగాణ భాగం).
  3. కవ్వాల్ పులుల అభయారణ్యం (తెలంగాణ) – 2012లో ప్రకటన.
• మధ్యప్రదేశ్: కన్హా, బాంధవ్‌గఢ్, పెంచ్, సత్పురా, పన్నా.
• కర్ణాటక: బందీపూర్, నాగర్‌హోళె, బిళిగిరి రంగస్వామి ఆలయం (BRT), భద్ర.
• మహారాష్ట్ర: తడోబా – అంధారి, మేల్ఘాట్, పెంచ్, సహ్యాద్రి, నవేగావ్ – నాగ్‌జీరా, బోర్ (అతి చిన్న పులుల అభయారణ్యం).
• ఉత్తరాఖండ్: జిమ్ కార్బెట్ (ప్రాజెక్ట్ టైగర్ తొలి అభయారణ్యం), రాజాజీ.
• ఉత్తరప్రదేశ్: దుధ్వా, పిలిభిత్.
• రాజస్థాన్: రణథంబోర్, సరిస్కా, ముకుంద్రా హిల్స్.
• అస్సాం: కాజీరంగా, మానస్, నమేరి, ఓరంగ్.
• పశ్చిమ బెంగాల్: సుందర్‌బన్స్, బక్సా.
• ఒడిశా: సిమ్లిపాల్, సత్కోసియా.
• కేరళ: పెరియార్, పరంబికుళం.
• తమిళనాడు: ముదుమలై, అన్నామలై, కలక్కాడ్ – ముండంతురై, సత్యమంగళం.
• ఛత్తీస్‌గఢ్: ఇంద్రావతి, ఉదంతి – సీతానది, అచనక్మార్.
• బీహార్: వాల్మీకి. జార్ఖండ్: పాలమౌ. మిజోరం: డంపా.

పులులతో పాటు చీతాలు, ఏనుగులు, డాల్ఫిన్లు వంటి ఇతర జాతుల పరిరక్షణకూ భారత్ ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు నడుపుతోంది. వీటి ప్రారంభ సంవత్సరాలు, స్థలాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• ప్రాజెక్ట్ చీతా: భారత్‌లో చీతాలు 1952లో అంతరించినట్లు ప్రకటించారు. 17 సెప్టెంబర్ 2022న నమీబియా నుండి 8 చీతాలను మధ్యప్రదేశ్‌లోని కునో జాతీయ ఉద్యానవనంలో విడుదల చేశారు. ఫిబ్రవరి 2023లో దక్షిణాఫ్రికా నుండి మరో 12 చీతాలను తెచ్చారు.
• అంతర్జాతీయ బిగ్ క్యాట్ అలయెన్స్ (IBCA): 9 ఏప్రిల్ 2023, మైసూరులో ప్రారంభం. పులి, సింహం, చిరుత, మంచు చిరుత, జాగ్వార్, ప్యూమా, చీతా – 7 పెద్ద పిల్లి జాతుల పరిరక్షణ.
• ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్:
  1. 1992
  2. ఏనుగులు. 2010లో ఏనుగును 'జాతీయ వారసత్వ జంతువు' ప్రకటించారు.
• గంగా డాల్ఫిన్: 2009లో 'జాతీయ జలచర జంతువు'. 'ప్రాజెక్ట్ డాల్ఫిన్' 2020 ఆగస్టు 15న ప్రకటించారు.
• స్నో లెపార్డ్ ప్రాజెక్ట్: 2009లో ప్రారంభం (హిమాలయ ప్రాంతం).
• గిర్ సింహాలు: ఆసియా సింహం – గుజరాత్‌లోని గిర్ అడవిలో మాత్రమే (భారత్‌లో).
• ప్రాజెక్ట్ క్రోకడైల్:
  1. 1975
  2. మొసళ్ల పరిరక్షణ. ఒడిశాలోని భితర్కనికలో ఉప్పునీటి మొసళ్ల కేంద్రం ప్రసిద్ధి.
• వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం 1972:
  1. షెడ్యూళ్లు I–VI
  2. షెడ్యూల్ Iలో అత్యున్నత రక్షణ (పులి, ఏనుగు, చీతా వంటివి).