నోబెల్ బహుమతి (Nobel Prize)

నోబెల్ బహుమతి (Nobel Prize) ప్రపంచంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన అంతర్జాతీయ పురస్కారాలలో ఒకటి. దీన్ని డైనమైట్ కనిపెట్టిన ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ వీలునామా ప్రకారం ఇస్తారు.

• ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ (Alfred Nobel):
  1. స్వీడన్‌కు చెందిన రసాయన శాస్త్రవేత్త, ఇంజనీర్, డైనమైట్ ఆవిష్కర్త. 1833లో స్టాక్‌హోమ్లో పుట్టారు
  2. 1896లో ఇటలీలోని శాన్ రెమోలో మరణించారు.
• వీలునామా: తన సంపదను బహుమతుల కోసం వాడాలని రాశారు. 1900లో నోబెల్ ఫౌండేషన్ ఏర్పడింది.
• మొదటి బహుమతులు: 1901లో ఇచ్చారు.
• ఐదు అసలు రంగాలు:
  1. భౌతిక శాస్త్రం (Physics)
  2. రసాయన శాస్త్రం (Chemistry)
  3. శరీర శాస్త్రం లేదా వైద్యశాస్త్రం (Physiology or Medicine)
  4. సాహిత్యం (Literature)
  5. శాంతి (Peace)
• ఆరో రంగం – ఆర్థిక శాస్త్రం: స్వీడన్ సెంట్రల్ బ్యాంకు (Sveriges Riksbank) 1968లో ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ స్మారకంగా ప్రారంభించింది. 1969లో మొదటిసారి ఇచ్చారు. కాబట్టి ఇది అసలు నోబెల్ వీలునామాలో లేదు.
• ప్రదానోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 10న (ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ వర్ధంతి). శాంతి బహుమతిని నార్వే రాజధాని ఓస్లోలో, ఇతరాలను స్వీడన్ రాజధాని స్టాక్‌హోమ్లో ఇస్తారు.
• ప్రకటన: అక్టోబర్ నెలలో ప్రకటిస్తారు.

ప్రతి నోబెల్ బహుమతిని ఒక్కో ప్రత్యేక సంస్థ ఎంపిక చేస్తుంది. ఏ సంస్థ ఏ బహుమతి ఇస్తుందో పరీక్షల్లో జతపరిచే ప్రశ్నలుగా వస్తుంది.

• రాయల్ స్వీడిష్ సైన్స్ అకాడమీ (Royal Swedish Academy of Sciences): భౌతిక, రసాయన, ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతులు.
• కరోలిన్‌స్కా ఇన్‌స్టిట్యూట్ (Karolinska Institute): వైద్య బహుమతి (Physiology or Medicine).
• స్వీడిష్ అకాడమీ (Swedish Academy): సాహిత్య బహుమతి.
• నార్వేజియన్ నోబెల్ కమిటీ (Norwegian Nobel Committee): శాంతి బహుమతి – ఈ ఒక్కటే నార్వేలో ఎంపిక అవుతుంది.
• బహుమతిలో ఉండేవి: పతకం (Medal), డిప్లొమా, నగదు బహుమతి.
• గరిష్ఠ సంఖ్య: ఒక బహుమతిని ముగ్గురు వ్యక్తుల వరకు పంచుకోవచ్చు. సంస్థలకు శాంతి బహుమతి ఇవ్వవచ్చు.
• మరణానంతరం: సాధారణంగా మరణించినవారికి ఇవ్వరు. ప్రకటించిన తర్వాత మరణిస్తే మాత్రం బహుమతి చెల్లుతుంది.
• స్వీకరణ: బహుమతి అంగీకరించడం లేదా తిరస్కరించడం గ్రహీత ఇష్టం. కొందరు తిరస్కరించిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.
• ఆపిన సంవత్సరాలు: రెండో ప్రపంచ యుద్ధం కారణంగా 1940–1942 మధ్య శాంతి బహుమతి ఇవ్వలేదు.

నోబెల్ చరిత్రలోని ప్రత్యేక రికార్డులు, మొదటి గ్రహీతలు పరీక్షల్లో ప్రశ్నలుగా తరచూ వస్తాయి. ఈ జాబితాను గుర్తుపెట్టుకోండి.

• 1901 మొదటి గ్రహీతలు:
  1. భౌతిక శాస్త్రం: విల్‌హెల్మ్ రోంట్జెన్ (X-కిరణాలు)
  2. రసాయన శాస్త్రం: జాకోబస్ వాన్ట్ హాఫ్
  3. వైద్యం: ఎమిల్ వాన్ బెరింగ్
  4. సాహిత్యం: సుల్లీ ప్రూధోమ్
  5. శాంతి: హెన్రీ డ్యునాంట్ (రెడ్ క్రాస్ స్థాపకుడు), ఫ్రెడరిక్ పాసీ
• మొదటి మహిళ: మేరీ క్యూరీ (1903, భౌతిక శాస్త్రం). శాంతి బహుమతి పొందిన మొదటి మహిళ బెర్తా వాన్ సుట్నర్ (1905).
• రెండు వేర్వేరు రంగాల్లో బహుమతి పొందిన మొదటి వ్యక్తి: మేరీ క్యూరీ – 1903 భౌతిక, 1911 రసాయన శాస్త్రం.
• లైనస్ పాలింగ్: 1954లో రసాయన శాస్త్రం, 1962లో శాంతి – రెండు వేర్వేరు రంగాల్లో వ్యక్తిగతంగా రెండు బహుమతులు పొందారు.
• అతి చిన్న వయసు: మలాలా యూసఫ్‌జాయ్ – శాంతి బహుమతి (2014), వయసు 17 ఏళ్లు.
• అంతర్జాతీయ రెడ్ క్రాస్ కమిటీ (ICRC): శాంతి బహుమతిని మూడుసార్లు (1917, 1944, 1963) పొందింది.
• ఆఫ్రికా మొదటి మహిళ శాంతి గ్రహీత: వంగారీ మాథాయ్ (2004).

భారతదేశానికి సంబంధించిన నోబెల్ గ్రహీతల జాబితా పరీక్షల్లో దాదాపు ప్రతిసారీ వస్తుంది. భారత పౌరులు, భారత మూలం ఉన్నవారు అనే తేడా గుర్తుంచుకోవాలి.

• రవీంద్రనాథ్ టాగూర్ (1913, సాహిత్యం): 'గీతాంజలి' రచనకు. నోబెల్ పొందిన మొదటి భారతీయుడు, మొదటి ఆసియా వ్యక్తి.
• సి.వి. రామన్ (1930, భౌతిక శాస్త్రం): 'రామన్ ఎఫెక్ట్' (కాంతి విక్షేపణ). శాస్త్ర రంగంలో నోబెల్ పొందిన మొదటి ఆసియా వ్యక్తి. ఆయన ఆవిష్కరణ రోజు ఫిబ్రవరి 28 – జాతీయ విజ్ఞాన దినోత్సవం.
• హర్ గోవింద్ ఖొరానా (1968, వైద్యం): జన్యు సంకేతం (genetic code) విశ్లేషణ. భారత మూలం, అమెరికా పౌరుడు.
• మదర్ థెరిసా (1979, శాంతి): పేదలు, రోగుల సేవకు. 'మిషనరీస్ ఆఫ్ చారిటీ' స్థాపకురాలు (1950).
• సుబ్రహ్మణ్యన్ చంద్రశేఖర్ (1983, భౌతిక శాస్త్రం):
  1. నక్షత్రాల నిర్మాణం, 'చంద్రశేఖర్ పరిమితి'. సి.వి. రామన్ మేనల్లుడు
  2. అమెరికా పౌరుడు.
• అమర్త్యసేన్ (1998, ఆర్థిక శాస్త్రం): సంక్షేమ ఆర్థిక శాస్త్రం (Welfare Economics). ఆసియా నుంచి మొదటి ఆర్థిక శాస్త్ర గ్రహీతల్లో ఒకరు.
• వెంకటరామన్ రామకృష్ణన్ (2009, రసాయన శాస్త్రం): రైబోసోమ్ నిర్మాణం, పనితీరు. భారత మూలం.
• కైలాష్ సత్యార్థి (2014, శాంతి): బాల కార్మికుల వ్యతిరేక ఉద్యమం (బచపన్ బచావో ఆందోళన్). మలాలాతో కలిసి పంచుకున్నారు.
• అభిజిత్ బెనర్జీ (2019, ఆర్థిక శాస్త్రం): పేదరిక నిర్మూలనకు ప్రయోగాత్మక విధానం. ఎస్తర్ డుఫ్లో, మైఖేల్ క్రెమర్‌లతో కలిసి.

కొందరు గ్రహీతలు భారతదేశంలో పుట్టినా లేదా భారత మూలం ఉన్నా, పౌరసత్వం వేరు. వీరి గురించి పరీక్షల్లో ట్రిక్ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• రొనాల్డ్ రాస్ (1902, వైద్యం):
  1. బ్రిటిష్ వైద్యుడు
  2. ఉత్తరాఖండ్‌లోని అల్మోరాలో జన్మించారు. సికింద్రాబాద్‌లో పని చేస్తూ మలేరియా దోమల ద్వారా వ్యాపిస్తుందని కనుగొన్నారు. ఈ ఆవిష్కరణ సికింద్రాబాద్‌లో జరిగింది కాబట్టి తెలుగు ప్రాంతంతో సంబంధం ఉంది.
• రుడ్యార్డ్ కిప్లింగ్ (1907, సాహిత్యం):
  1. బాంబేలో పుట్టిన బ్రిటిష్ రచయిత
  2. 'ది జంగిల్ బుక్' రచయిత. ఆ బహుమతిని పొందిన మొదటి ఇంగ్లీష్ భాషా రచయిత.
• దలైలామా (1989, శాంతి):
  1. టిబెట్ ఆధ్యాత్మిక నాయకుడు
  2. భారతదేశంలో ప్రవాసంలో ఉన్నారు. భారత పౌరుడు కాదు.
• వి.ఎస్. నైపాల్ (2001, సాహిత్యం): ట్రినిడాడ్‌లో పుట్టిన భారత మూలపు బ్రిటిష్ రచయిత.
• మహాత్మా గాంధీ: శాంతి బహుమతికి అనేకసార్లు నామినేట్ అయ్యారు (1937, 1938, 1939, 1947, 1948) కానీ ఎప్పుడూ పొందలేదు.
• భారత పౌరులుగా పొందినవారు: టాగూర్, రామన్, మదర్ థెరిసా (భారత పౌరసత్వం తీసుకున్నారు), అమర్త్యసేన్, కైలాష్ సత్యార్థి. ఇది 'భారత పౌరుడిగా' అనే ప్రశ్నలకు ముఖ్యం.

ఏ శాస్త్రవేత్తకు ఏ ఆవిష్కరణకు నోబెల్ వచ్చిందో జతపరిచే ప్రశ్నలు తరచుగా అడుగుతారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి ఇవి.

• భౌతిక శాస్త్రం:
  1. ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్ (1921) – కాంతి విద్యుత్ ఫలితం (Photoelectric Effect) వివరణకు.
  2. నీల్స్ బోర్ (1922) – పరమాణు నిర్మాణంపై.
  3. సి.వి. రామన్ (1930) – రామన్ ఎఫెక్ట్.
• రసాయన శాస్త్రం:
  1. మేరీ క్యూరీ (1911) – రేడియం, పొలోనియం కనుగొన్నందుకు.
  2. వెంకటరామన్ రామకృష్ణన్ (2009) – రైబోసోమ్ నిర్మాణం.
• వైద్యం:
  1. రొనాల్డ్ రాస్ (1902) – మలేరియా.
  2. అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్, హోవార్డ్ ఫ్లోరీ, ఎర్నెస్ట్ చెయిన్ (1945) – పెన్సిలిన్.
  3. హర్ గోవింద్ ఖొరానా (1968) – జన్యు సంకేతం.
• సాహిత్యం:
  1. రవీంద్రనాథ్ టాగూర్ (1913) – గీతాంజలి.
  2. ఎర్నెస్ట్ హెమింగ్వే (1954), గాబ్రియేల్ గార్సియా మార్క్వెజ్ (1982).
  3. బాబ్ డిలాన్ (2016) – గేయ రచనకు సాహిత్య నోబెల్ పొందిన తొలి సంగీత కళాకారుడు.
• శాంతి: నెల్సన్ మండేలా, ఎఫ్.డబ్ల్యూ. డి క్లర్క్ (1993), బరాక్ ఒబామా (2009), మదర్ థెరిసా (1979).
• గుర్తుంచుకోండి: మేరీ క్యూరీ భర్త పియరీ క్యూరీ, హెన్రీ బెకరెల్‌తో కలిసి 1903 భౌతిక శాస్త్ర బహుమతి పంచుకున్నారు. సాహిత్యంలో టాగూర్ (1913) తొలి యూరోపియనేతర గ్రహీత.

ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి, శాంతి బహుమతి ప్రత్యేక నియమాలు, రికార్డుల వల్ల తరచూ పరీక్షల్లో వస్తాయి. ఇవి ఒక్కసారి నేర్చుకుంటే చాలు.

• ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి: అధికారిక పేరు 'ఆల్ఫ్రెడ్ నోబెల్ స్మారక ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి'. స్వీడన్ సెంట్రల్ బ్యాంకు ఇచ్చేది. 1969లో మొదటి గ్రహీతలు రాగ్నార్ ఫ్రిష్, యాన్ టిన్బర్గెన్.
• ఎలినార్ ఓస్ట్రమ్ (2009): ఆర్థిక శాస్త్ర బహుమతి పొందిన మొదటి మహిళ.
• భారతీయులు: అమర్త్యసేన్ (1998), అభిజిత్ బెనర్జీ (2019).
• శాంతి బహుమతి: నార్వేజియన్ నోబెల్ కమిటీ ఎంపిక చేస్తుంది. వ్యక్తులతో పాటు సంస్థలకూ ఇస్తారు.
• మొదటి శాంతి గ్రహీతలు (1901): హెన్రీ డ్యునాంట్, ఫ్రెడరిక్ పాసీ.
• ప్రముఖ శాంతి గ్రహీతలు: దలైలామా (1989), ఆంగ్ సాన్ సూకీ (1991), నెల్సన్ మండేలా (1993), మలాలా యూసఫ్‌జాయ్, కైలాష్ సత్యార్థి (2014).
• అంతర్జాతీయ సంస్థలు: ఐక్యరాజ్యసమితి (2001, కోఫీ అన్నన్‌తో కలిసి), UNICEF (1965), UN శరణార్థుల హైకమిషనర్ (1954, 1981), అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ (IAEA – 2005).
• గాంధీజీ: ఎన్నిసార్లు నామినేట్ అయినా పురస్కారం పొందలేదు.
• మండేలా 1993: దక్షిణాఫ్రికాలో జాతి వివక్ష (అపార్థీడ్) అంతం కోసం కృషి చేసినందుకు, అప్పటి అధ్యక్షుడు ఎఫ్.డబ్ల్యూ. డి క్లర్క్‌తో కలిసి.