1. శౌర్య పురస్కారాలు – క్రమం, యుద్ధకాలం & శాంతికాలం (Gallantry Awards Order)
శౌర్య పురస్కారాలు (Gallantry Awards) సైనికులు, భద్రతా సిబ్బంది, కొన్నిసార్లు పౌరులు చూపిన అసాధారణ ధైర్యానికి రాష్ట్రపతి ఇచ్చే గౌరవాలు. వీటిని యుద్ధకాలం, శాంతికాలం అని రెండు వరుసలుగా విభజించారు.
ముఖ్య విషయాలు
- యుద్ధకాల పురస్కారాలు (శత్రువు ఎదుట ధైర్యానికి):
- పరమవీర చక్ర (Param Vir Chakra) – అత్యున్నతం
- మహావీర చక్ర (Maha Vir Chakra)
- వీర చక్ర (Vir Chakra)
- శాంతికాల పురస్కారాలు:
- అశోక చక్ర (Ashoka Chakra) – అత్యున్నతం
- కీర్తి చక్ర (Kirti Chakra)
- శౌర్య చక్ర (Shaurya Chakra)
- ప్రారంభం: పరమవీర, మహావీర, వీర చక్రాలను 1950 జనవరి 26న ప్రవేశపెట్టారు. అయితే వీటిని 1947 ఆగస్టు 15 నుండి వర్తించేలా చేశారు.
- అశోక చక్ర శ్రేణి: మొదట 'అశోక చక్ర క్లాస్ I, II, III' అనే పేర్లతో ఉండేవి. 1967లో అశోక చక్ర, కీర్తి చక్ర, శౌర్య చక్ర అని పేర్లు మార్చారు.
- ప్రదానం: రాష్ట్రపతి భవన్లో రక్షణ అలంకరణ కార్యక్రమం (Defence Investiture Ceremony)లో రాష్ట్రపతి అందజేస్తారు. ప్రకటన గణతంత్ర దినోత్సవం, స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాల ముందు ఉంటుంది.
- మరణానంతరం:
- ఈ పురస్కారాలను మరణానంతరం కూడా ఇస్తారు
- కుటుంబ సభ్యులు స్వీకరిస్తారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా యుద్ధంలో 'వీర'; శాంతిలో 'చక్ర' – పరమవీర → మహావీర → వీర; అశోక → కీర్తి → శౌర్య. రెండు వరుసల్లోనూ మూడేసి ఉంటాయి.
2. పరమవీర చక్ర – రూపకల్పన, ప్రత్యేకతలు (Param Vir Chakra Basics)
పరమవీర చక్ర (PVC) భారతదేశ అత్యున్నత సైనిక శౌర్య పురస్కారం. యుద్ధ భూమిలో శత్రువు ఎదుట అసమాన ధైర్యం, త్యాగం చూపినవారికి మాత్రమే ఇస్తారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రారంభం:
- 1950 జనవరి 26న
- 1947 ఆగస్టు 15 నుండి వర్తింపు.
- రూపకర్త:
- సావిత్రీ ఖానోల్కర్ (Savitri Khanolkar). స్విట్జర్లాండ్‌లో జన్మించిన ఈమె అసలు పేరు ఈవ్ యివోన్ మడే డి మారోస్
- భారత్‌కు వచ్చి భారతీయ సంస్కృతిని స్వీకరించారు.
- పతకం రూపం:
- కంచుతో చేసిన గుండ్రని పతకం. మధ్యలో జాతీయ చిహ్నం
- చుట్టూ ఇంద్రుని వజ్రాయుధం (Vajra) నాలుగు సార్లు చిత్రించి ఉంటుంది. వెనుక వైపు 'పరమవీర చక్ర' అని హిందీ, ఇంగ్లీష్‌లో రాసి ఉంటుంది.
- వజ్రాయుధం ప్రాముఖ్యత: దధీచి మహర్షి త్యాగంతో చేసిన ఆయుధం – త్యాగానికి ప్రతీక. అందుకే వీరి త్యాగ స్ఫూర్తికి చిహ్నంగా ఎంచుకున్నారు.
- రిబ్బన్ రంగు: ఊదా (Purple).
- ఎవరికైనా: సైన్యం, నౌకాదళం, వాయుసేనకు చెందిన ఏ ర్యాంకువారికైనా ఇవ్వవచ్చు.
- మొత్తం గ్రహీతలు: ఇప్పటివరకు 21 మందికి ఇచ్చారు. వారిలో చాలామందికి మరణానంతరం వచ్చింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక వ్యక్తి తన ప్రాణాన్ని లెక్క చేయకుండా శత్రువుతో పోరాడి, తన సహచరులను కాపాడితే ఆ అసాధారణ ధైర్యానికి ఇచ్చే గౌరవమే పరమవీర చక్ర.
3. పరమవీర చక్ర గ్రహీతలు – జాబితా, యుద్ధాలు (Param Vir Chakra Recipients)
పరమవీర చక్ర గ్రహీతల పేర్లు, వారు పోరాడిన యుద్ధం, సంవత్సరం జతపరిచే ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తప్పక వస్తాయి. యుద్ధాల వారీగా నేర్చుకోండి.
ముఖ్య విషయాలు
- 1947–48 (కాశ్మీర్ యుద్ధం):
- మేజర్ సోమనాథ్ శర్మ – తొలి పరమవీర చక్ర గ్రహీత (మరణానంతరం). బద్గామ్ (కాశ్మీర్), 1947 నవంబర్ 3. 4 కుమావూ రెజిమెంట్.
- లాన్స్ నాయక్ కరమ్ సింగ్ – జీవించి ఉండగా పొందిన తొలి వ్యక్తి.
- జాదునాథ్ సింగ్, రామ రఘోబా రాణే, పిరూ సింగ్.
- 1961 (కాంగో – ఐక్యరాజ్యసమితి శాంతి మిషన్): కెప్టెన్ గుర్బచన్ సింగ్ సలారియా – UN మిషన్‌లో పరమవీర చక్ర పొందిన ఏకైక వ్యక్తి.
- 1962 (చైనా యుద్ధం): ధన్ సింగ్ థాపా, జోగిందర్ సింగ్, మేజర్ షైతాన్ సింగ్ (రెజాంగ్ లా).
- 1965 (పాకిస్తాన్ యుద్ధం): అబ్దుల్ హమీద్ (అసల్ ఉత్తర్ యుద్ధం), లెఫ్టినెంట్ కల్నల్ ఎ.బి. తారాపోర్.
- 1971 (బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం): ఆల్బర్ట్ ఎక్కా (గంగాసాగర్), నిర్మల్ జిత్ సింగ్ సెఖోన్ (వాయుసేన నుండి ఏకైక పరమవీర చక్ర), హోషియార్ సింగ్, అరుణ్ ఖేతర్‌పాల్.
- 1987 (శ్రీలంక – ఆపరేషన్ పవన్): మేజర్ రామస్వామి పరమేశ్వరన్.
- సియాచిన్: బానా సింగ్.
- 1999 (కార్గిల్ యుద్ధం): కెప్టెన్ విక్రమ్ బాత్రా ('యే దిల్ మాంగే మోర్'), లెఫ్టినెంట్ మనోజ్ కుమార్ పాండే, యోగేంద్ర సింగ్ యాదవ్, సంజయ్ కుమార్.
4. మహావీర చక్ర, వీర చక్ర – యుద్ధకాల శౌర్య పురస్కారాలు (Maha Vir Chakra & Vir Chakra)
పరమవీర చక్ర తర్వాత యుద్ధకాలంలో ఇచ్చే రెండు పురస్కారాలు మహావీర చక్ర, వీర చక్ర. ఈ రెండింటి క్రమం, ప్రదానంలో తేడాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- మహావీర చక్ర (MVC): పరమవీర చక్ర తర్వాత రెండో అత్యున్నత యుద్ధకాల శౌర్య పురస్కారం. శత్రువు ఎదుట అసాధారణ ధైర్యం చూపినవారికి ఇస్తారు.
- వీర చక్ర (VrC): మూడో అత్యున్నత యుద్ధకాల పురస్కారం. శత్రువు ఎదుట ధైర్యసాహసాలు చూపినవారికి.
- ఎవరికి వర్తిస్తాయి: సైన్యం, నౌకాదళం, వాయుసేన, ఇతర సాయుధ దళాలు, కొన్నిసార్లు పౌరులు కూడా.
- పునరావృతం: ఒకే వ్యక్తి పురస్కారాన్ని మళ్లీ సాధిస్తే 'బార్ (Bar)' ఇస్తారు. కొత్త పతకం ఇవ్వరు.
- ప్రారంభం:
- ఈ రెండింటిని పరమవీర చక్రతో పాటు 1950లో ప్రవేశపెట్టారు
- 1947 ఆగస్టు 15 నుండి వర్తింపు.
- పింఛను: గ్రహీతలకు ప్రత్యేక భత్యం (Gallantry Allowance) లభిస్తుంది.
- సేవా పతకాలతో తేడా:
- పరమ విశిష్ట సేవా పతకం, అతి విశిష్ట సేవా పతకం, విశిష్ట సేవా పతకం శౌర్యానికి కాదు
- అవి విశిష్ట సేవలకు ఇచ్చేవి. పరీక్షల్లో ఈ తేడా అడుగుతారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా పరమవీర = పర్వతం (ఎత్తైనది); మహావీర = మధ్య; వీర = కింది స్థాయి. 'మహా' అంటే పెద్దది కాబట్టి 'వీర' కంటే ముందు వస్తుంది అనుకోండి.
5. అశోక చక్ర, కీర్తి చక్ర, శౌర్య చక్ర – శాంతికాల శౌర్య పురస్కారాలు (Peacetime Gallantry Awards)
యుద్ధం లేని సమయంలో తీవ్రవాద నిరోధక చర్యలు, విపత్తు రక్షణ, ప్రాణాలను కాపాడే సాహసాలకు ఇచ్చే పురస్కారాలు ఇవి. పౌరులు, పోలీసులు, సైనికులు అందరూ అర్హులే.
ముఖ్య విషయాలు
- అశోక చక్ర (Ashoka Chakra): శాంతికాలంలో అత్యున్నత శౌర్య పురస్కారం. శత్రువు ఎదుట కాకుండా ఇతర సందర్భాల్లో అసాధారణ ధైర్యానికి.
- మొదటి మహిళా గ్రహీత – నీర్జా భానోట్ (1987, మరణానంతరం). పాన్ ఆమ్ విమాన హైజాక్ సమయంలో ప్రయాణికులను కాపాడిన విమాన సహాయకురాలు.
- 26/11 ముంబై దాడుల (2008) తర్వాత: మేజర్ సందీప్ ఉన్నికృష్ణన్, హేమంత్ కర్కరే, గజేంద్ర సింగ్ బిష్ట్, మోహన్ చంద్ శర్మ (2009).
- కీర్తి చక్ర (Kirti Chakra): అశోక చక్ర తర్వాత రెండో స్థాయి శాంతికాల పురస్కారం.
- శౌర్య చక్ర (Shaurya Chakra): మూడో స్థాయి శాంతికాల పురస్కారం.
- పేర్ల మార్పు: 1967లో 'అశోక చక్ర క్లాస్ I' అశోక చక్రగా, 'క్లాస్ II' కీర్తి చక్రగా, 'క్లాస్ III' శౌర్య చక్రగా మారాయి.
- పతకం:
- అశోక చక్ర పతకం మధ్యలో అశోక చక్రం ఉంటుంది
- వెనుకవైపు పేరు రాసి ఉంటుంది. రిబ్బన్ ఆకుపచ్చ రంగు.
- ఇతర సాయుధ దళాల పతకాలు: సేనా మెడల్ (Army), నౌ సేనా మెడల్ (Navy), వాయు సేనా మెడల్ (Air Force) – వీర చర్యలకు.
6. పౌర, పోలీస్, పిల్లల శౌర్య పురస్కారాలు (Civilian, Police & Children Bravery Awards)
సైనిక పురస్కారాలతో పాటు పౌరులు, పోలీసులు, పిల్లలు చూపిన ధైర్యానికీ దేశంలో ప్రత్యేక అవార్డులు ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా ప్రశ్నలు జాతీయ బాల శౌర్య పురస్కారం నుండి వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- జీవన్ రక్షా పదక్ (Jeevan Raksha Padak): ప్రాణాలను కాపాడిన పౌరులకు ఇచ్చే పురస్కారాలు. మూడు స్థాయిలు ఉన్నాయి:
- సర్వోత్తమ్ జీవన్ రక్షా పదక్ (అత్యున్నతం)
- ఉత్తమ్ జీవన్ రక్షా పదక్
- జీవన్ రక్షా పదక్
- పోలీస్ గ్యాలంట్రీ మెడల్: పోలీసు, ఫైర్, హోమ్ గార్డ్ సిబ్బందికి ధైర్యసాహసాలకు గ్యాలంట్రీ మెడల్ ఇస్తారు. రాష్ట్రపతి పోలీస్ మెడల్ ఫర్ గ్యాలంట్రీ ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది.
- జాతీయ శౌర్య పురస్కారం (National Bravery Award): పిల్లల ధైర్యానికి ఇచ్చేది. భారతీయ బాలల సంక్షేమ మండలి (ICCW) 1957 నుండి ఇస్తోంది.
- ప్రత్యేక అవార్డులు: భారత్ అవార్డు, గీతా చోప్రా అవార్డు, సంజయ్ చోప్రా అవార్డు, బాపు గైధాని అవార్డు.
- గణతంత్ర దినోత్సవ పరేడ్‌లో బాల శౌర్య గ్రహీతలు పాల్గొంటారు.
- అవార్డుల అధిపతి: ఈ పురస్కారాలను రాష్ట్రపతి లేదా ప్రధానమంత్రి చేతుల మీదుగా ఇస్తారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
నదిలో మునుగుతున్న వ్యక్తిని ఒక యువకుడు తన ప్రాణాలకు తెగించి కాపాడితే, ప్రభుత్వం అతనికి జీవన్ రక్షా పదక్ ఇస్తుంది. ఇది పౌరులకూ లభిస్తుంది.
7. శౌర్య పురస్కారాలు – తక్షణ పునశ్చరణ (Gallantry Awards Quick Revision)
ఒకే పేజీలో శౌర్య పురస్కారాల ముఖ్యాంశాలు ఇవి. పరీక్షకు ముందు ఇదే చదివితే సరిపోతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- అత్యున్నత పురస్కారం:
- పరమవీర చక్ర (యుద్ధకాలం)
- అశోక చక్ర (శాంతికాలం).
- సంఖ్య: పరమవీర చక్ర ఇప్పటివరకు 21 మందికి లభించింది.
- రూపకర్త: పరమవీర చక్ర డిజైన్ – సావిత్రీ ఖానోల్కర్.
- తొలి గ్రహీతలు:
- మేజర్ సోమనాథ్ శర్మ – పరమవీర చక్ర, 1947 (మరణానంతరం)
- నీర్జా భానోట్ – అశోక చక్ర (తొలి మహిళ), 1987
- వాయుసేన: ఏకైక పరమవీర చక్ర – నిర్మల్ జిత్ సింగ్ సెఖోన్ (1971).
- UN మిషన్: ఏకైక పరమవీర చక్ర – గుర్బచన్ సింగ్ సలారియా (కాంగో 1961).
- కార్గిల్ యుద్ధం: విక్రమ్ బాత్రా, మనోజ్ కుమార్ పాండే, యోగేంద్ర సింగ్ యాదవ్, సంజయ్ కుమార్.
- ప్రదానం చేసేది:
- రాష్ట్రపతి
- సాయుధ దళాల సర్వోన్నత కమాండర్‌గా (Supreme Commander) ఆయనే ఈ పురస్కారాలు ఇస్తారు.
- పేరు మార్పు: అశోక చక్ర శ్రేణి పేర్లు 1967లో మార్చారు.
- పింఛను/భత్యం: గ్రహీతలకు నగదు భత్యం ఇస్తారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'యుద్ధంలో వీర, శాంతిలో చక్ర' – పరమవీర చక్ర, మహావీర చక్ర, వీర చక్ర (యుద్ధం); అశోక చక్ర, కీర్తి చక్ర, శౌర్య చక్ర (శాంతి).