1. ఇంటర్నెట్ చరిత్ర – ARPANET నుండి నేటి వరకు (History of Internet)
ఇంటర్నెట్ (Internet) అంటే ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్ల కొద్దీ కంప్యూటర్లను కలిపే నెట్‌వర్క్‌ల నెట్‌వర్క్ (Network of Networks). ఇది ఒక్క రోజులో పుట్టలేదు; దశల వారీగా అభివృద్ధి చెందింది.
ముఖ్య విషయాలు
- ARPANET: ఇంటర్నెట్‌కు ముందుగా వచ్చిన నెట్‌వర్క్. అమెరికా రక్షణ శాఖ (US Department of Defense) సంస్థ ARPA (Advanced Research Projects Agency) 1969 లో దీన్ని ప్రారంభించింది.
- TCP/IP: వింట్ సెర్ఫ్ (Vint Cerf), బాబ్ కాన్ (Bob Kahn) అభివృద్ధి చేసిన ప్రోటోకాల్స్. వీరిని 'ఇంటర్నెట్ పితామహులు (Fathers of the Internet)' అంటారు.
- ARPANET 1 జనవరి 1983 న TCP/IP కు మారింది
- దీన్ని ఆధునిక ఇంటర్నెట్ పుట్టుకగా భావిస్తారు.
- WWW (World Wide Web): 1989 లో CERN (స్విట్జర్లాండ్) లో పనిచేసిన బ్రిటిష్ శాస్త్రవేత్త టిమ్ బెర్నర్స్-లీ (Tim Berners-Lee) ప్రతిపాదించారు. 1990–91 లో మొదటి వెబ్ సర్వర్, వెబ్‌సైట్ వచ్చాయి.
- టిమ్ బెర్నర్స్-లీని 'వరల్డ్ వైడ్ వెబ్ పితామహుడు' అంటారు.
- భారతదేశంలో ఇంటర్నెట్: ఇంటర్నెట్ సేవలు ప్రజలకు 15 ఆగస్టు 1995 న VSNL (విదేశ్ సంచార్ నిగమ్ లిమిటెడ్) ద్వారా ప్రారంభమయ్యాయి.
- ఇంటర్నెట్ ≠ WWW: ఇంటర్నెట్ అంటే నెట్‌వర్క్ (హార్డ్‌వేర్, కేబుల్స్). WWW అంటే ఆ నెట్‌వర్క్ మీద నడిచే వెబ్‌పేజీల సేవ. ఇమెయిల్, FTP కూడా ఇంటర్నెట్ సేవలే కానీ WWW కాదు.
సులభమైన ఉదాహరణ
రోడ్లు ఇంటర్నెట్ అనుకుంటే, ఆ రోడ్ల మీద నడిచే బస్సులు, షాపులు WWW లాంటివి.
2. WWW, HTML, HTTP, URL – వెబ్ ప్రాథమికాలు (Web Basics)
వెబ్ (Web) లో మనం చూసే ప్రతి పేజీ వెనుక కొన్ని ప్రాథమిక సాంకేతికతలు ఉంటాయి. వాటి పూర్తి రూపాలు పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- వెబ్ పేజీ (Web Page):
- ఒక డాక్యుమెంట్
- అనేక పేజీల సమూహం వెబ్‌సైట్ (Website). వెబ్‌సైట్ మొదటి పేజీని హోమ్ పేజీ (Home Page) అంటారు.
- HTML (HyperText Markup Language): వెబ్ పేజీలు రాసే భాష. ఇది ప్రోగ్రామింగ్ భాష కాదు, మార్కప్ భాష.
- HTTP (HyperText Transfer Protocol): బ్రౌజర్, వెబ్ సర్వర్ మధ్య వెబ్ పేజీలను బదిలీ చేసే ప్రోటోకాల్. ఇది స్టేట్‌లెస్ (stateless).
- HTTPS (HTTP Secure): SSL/TLS ఎన్‌క్రిప్షన్‌తో సురక్షితమైన HTTP. బ్యాంకింగ్, షాపింగ్ సైట్లలో అడ్రస్ బార్‌లో తాళం గుర్తు కనిపిస్తుంది.
- హైపర్‌లింక్ (Hyperlink): ఒక పేజీ నుండి మరో పేజీకి తీసుకెళ్లే లింక్.
- URL (Uniform Resource Locator): వెబ్ పేజీ పూర్తి చిరునామా.
- ఉదాహరణ: https://www.example.com/index.html
- https = ప్రోటోకాల్
- www.example.com = డొమైన్ పేరు
- /index.html = ఫైల్ మార్గం.
- వెబ్ సర్వర్ (Web Server): వెబ్‌సైట్ ఫైళ్లను నిల్వ చేసి, అభ్యర్థనపై అందించే కంప్యూటర్.
- వెబ్ బ్రౌజర్ (Web Browser): వెబ్ పేజీలను చూపే సాఫ్ట్‌వేర్.
- వెబ్ హోస్టింగ్ (Web Hosting): వెబ్‌సైట్‌ను ఇంటర్నెట్‌లో అందుబాటులో ఉంచడానికి సర్వర్‌లో స్థలం అద్దెకు తీసుకోవడం.
- పోర్టులు:
- HTTP డిఫాల్ట్ పోర్ట్ 80
- HTTPS పోర్ట్ 443.
సులభమైన ఉదాహరణ
URL అంటే ఇంటి పూర్తి చిరునామా; HTTP అంటే ఆ ఇంటికి వెళ్లే నియమాలు; బ్రౌజర్ అంటే వెళ్లే వాహనం.
3. వెబ్ బ్రౌజర్లు & సెర్చ్ ఇంజిన్లు (Web Browsers and Search Engines)
బ్రౌజర్ (Browser) అంటే ఇంటర్నెట్‌లో వెబ్ పేజీలు చూడటానికి వాడే సాఫ్ట్‌వేర్. సెర్చ్ ఇంజిన్ (Search Engine) అంటే కావలసిన సమాచారాన్ని వెతికి ఇచ్చే వెబ్‌సైట్. ఈ రెండింటినీ కలిపి తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం పరీక్షల్లో సాధారణ ఉచ్చు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రముఖ బ్రౌజర్లు:
- Google Chrome (గూగుల్)
- Mozilla Firefox (మొజిల్లా)
- Microsoft Edge (మైక్రోసాఫ్ట్; పాత Internet Explorer స్థానంలో)
- Safari (యాపిల్)
- Opera
- చరిత్ర: మొదటి వెబ్ బ్రౌజర్ టిమ్ బెర్నర్స్-లీ రూపొందించిన 'WorldWideWeb'. మొదటి ప్రజాదరణ పొందిన గ్రాఫికల్ బ్రౌజర్ Mosaic (1993). తర్వాత Netscape Navigator వచ్చింది.
- సెర్చ్ ఇంజిన్లు: Google, Bing, Yahoo, DuckDuckGo.
- Google ను లారీ పేజ్ (Larry Page), సెర్గీ బ్రిన్ (Sergey Brin) 1998 లో స్థాపించారు.
- సెర్చ్ ఇంజిన్ క్రాలర్ (Crawler / Spider) అనే ప్రోగ్రామ్ వెబ్ పేజీలను స్కాన్ చేసి ఇండెక్స్ తయారుచేస్తుంది.
- బ్రౌజర్ పదాలు:
- కాష్ (Cache): త్వరగా లోడ్ చేయడానికి దాచుకున్న పేజీ ఫైళ్లు.
- కుకీ (Cookie): వెబ్‌సైట్ మన బ్రౌజర్‌లో నిల్వ చేసే చిన్న ఫైల్ (లాగిన్, ప్రాధాన్యతలు).
- బుక్‌మార్క్ (Bookmark): ఇష్టమైన పేజీని సేవ్ చేయడం.
- ఇన్‌కాగ్నిటో మోడ్ (Incognito): హిస్టరీ, కుకీలు సేవ్ కాని ప్రైవేట్ బ్రౌజింగ్.
- హిస్టరీ (History): చూసిన పేజీల జాబితా.
సులభమైన ఉదాహరణ
Chrome అనేది బ్రౌజర్; అందులో google.com తెరిచి వెతికితే Google సెర్చ్ ఇంజిన్. రెండూ వేర్వేరు.
4. డొమైన్ పేర్లు & ఎక్స్‌టెన్షన్లు (Domain Names and Extensions)
ప్రతి వెబ్‌సైట్ IP అడ్రస్‌తో గుర్తించబడుతుంది. కానీ సంఖ్యలు గుర్తుంచుకోవడం కష్టం కాబట్టి వాటికి పేర్లు ఇస్తారు. వీటినే డొమైన్ పేర్లు (Domain Names) అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- DNS (Domain Name System): డొమైన్ పేరును IP అడ్రస్‌గా మార్చే వ్యవస్థ.
- డొమైన్ పేరు భాగాలు: www.google.com లో
- com = టాప్ లెవెల్ డొమైన్ (TLD)
- google = రెండవ స్థాయి డొమైన్
- www = సబ్‌డొమైన్
- ముఖ్యమైన ఎక్స్‌టెన్షన్లు:
- .com = వాణిజ్య సంస్థలు (Commercial)
- .org = లాభాపేక్ష లేని సంస్థలు (Organization)
- .net = నెట్‌వర్క్ సంస్థలు (Network)
- .edu = విద్యా సంస్థలు (Education)
- .gov = ప్రభుత్వం (Government)
- .mil = సైనిక విభాగం (Military)
- దేశ కోడ్‌లు (Country Codes): .in = భారత్, .us = అమెరికా, .uk = బ్రిటన్, .jp = జపాన్, .au = ఆస్ట్రేలియా.
- భారత ప్రభుత్వ సైట్లు: .gov.in, .nic.in
- విద్యా సంస్థలు: .ac.in, .edu.in
- ICANN:
- ప్రపంచవ్యాప్తంగా డొమైన్ పేర్లు, IP అడ్రస్‌ల కేటాయింపును సమన్వయం చేసే సంస్థ (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers
- 1998 లో ఏర్పడింది).
- డొమైన్ రిజిస్ట్రార్: డొమైన్ పేరు అమ్మే కంపెనీలు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఫోన్‌లో మనం నంబర్ కాకుండా పేరుతో కాంటాక్ట్ వెతికినట్లే, DNS అనేది పేరును నంబర్‌గా మార్చే ఫోన్‌బుక్.
5. ISP & ఇంటర్నెట్ కనెక్షన్ రకాలు (ISP and Connection Types)
ఇంటర్నెట్ సేవను అందించే కంపెనీని ISP (Internet Service Provider) అంటారు. మనం ఇంటర్నెట్‌కు ఏ విధంగా కనెక్ట్ అవుతున్నామో దాన్ని బట్టి కనెక్షన్ రకాలు ఉంటాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ISP: ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఇచ్చే సంస్థ. ఉదా: BSNL, Airtel, Jio, ACT. భారత్‌లో మొదటి ISP VSNL.
- డయల్-అప్ (Dial-up): టెలిఫోన్ లైన్, మోడెమ్ వాడే పాత, నెమ్మది పద్ధతి.
- బ్రాడ్‌బ్యాండ్ (Broadband): అధిక వేగం, ఎప్పుడూ ఆన్‌లో ఉండే కనెక్షన్.
- DSL (Digital Subscriber Line): టెలిఫోన్ లైన్‌పై బ్రాడ్‌బ్యాండ్.
- కేబుల్ ఇంటర్నెట్, ఫైబర్ (FTTH – Fibre To The Home).
- లీజ్డ్ లైన్ (Leased Line): సంస్థల కోసం ప్రత్యేకంగా అద్దెకు తీసుకునే వేగవంతమైన, స్థిర కనెక్షన్.
- వైర్‌లెస్: Wi-Fi, మొబైల్ డేటా, ఉపగ్రహ ఇంటర్నెట్.
- మొబైల్ తరాలు (Generations):
- 1G: అనలాగ్ వాయిస్ కాల్స్
- 2G: డిజిటల్ వాయిస్, SMS (GSM)
- 3G: మొబైల్ ఇంటర్నెట్, వీడియో కాల్స్
- 4G: హై-స్పీడ్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ (LTE)
- 5G: అత్యంత వేగం, తక్కువ ఆలస్యం (low latency); భారత్‌లో 5G సేవలు 2022 అక్టోబర్‌లో మొదలయ్యాయి.
- డౌన్‌లోడ్ (Download): ఇంటర్నెట్ నుండి మన పరికరానికి ఫైల్ తెచ్చుకోవడం. అప్‌లోడ్ (Upload): మన పరికరం నుండి ఇంటర్నెట్‌కు పంపడం.
- హాట్‌స్పాట్ (Hotspot): మొబైల్/రౌటర్ నుండి ఇతరులకు ఇంటర్నెట్ పంచే Wi-Fi సౌకర్యం.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంట్లో ఫైబర్ కనెక్షన్ తీసుకుని Wi-Fi రౌటర్ పెడితే, మన ఫోన్, ల్యాప్‌టాప్, టీవీ అన్నీ దానికి కనెక్ట్ అవుతాయి.
6. ఇంటర్నెట్ ముఖ్య పదాలు (Important Internet Terms)
ఇంటర్నెట్‌కు సంబంధించిన అనేక పదాలు పరీక్షల్లో 'ఇది ఏమిటి?' రూపంలో వస్తాయి. వాటిని ఒకే చోట చూద్దాం.
ముఖ్య విషయాలు
- ఇంట్రానెట్ (Intranet): ఒక సంస్థ లోపల మాత్రమే వాడే ప్రైవేట్ నెట్‌వర్క్ (ఇంటర్నెట్ లాంటి సాంకేతికతతో).
- ఎక్స్‌ట్రానెట్ (Extranet): ఇంట్రానెట్‌ను బయటి భాగస్వాములు, సరఫరాదారులకు పరిమితంగా తెరవడం.
- FTP (File Transfer Protocol): ఇంటర్నెట్ ద్వారా ఫైళ్లు బదిలీ చేయడానికి.
- బ్లాగ్ (Blog): వ్యక్తిగత/వ్యాస రూప ఆన్‌లైన్ డైరీ. వీడియో రూపంలో ఉంటే వ్లాగ్ (Vlog).
- ఇ-కామర్స్ (E-Commerce): ఇంటర్నెట్ ద్వారా వస్తువులు కొనడం, అమ్మడం. ఉదా: Amazon, Flipkart.
- వికీ (Wiki): అందరూ కలిసి సవరించగల వెబ్‌సైట్. ఉదా: వికీపీడియా (2001 లో ప్రారంభం).
- సోషల్ మీడియా: Facebook, Instagram, X (Twitter), YouTube, WhatsApp వంటి సామాజిక వేదికలు.
- పాడ్‌కాస్ట్ (Podcast): ఆడియో రూపంలో ఉండే ఆన్‌లైన్ కార్యక్రమాలు.
- స్ట్రీమింగ్ (Streaming): మొత్తం ఫైల్ డౌన్‌లోడ్ కాకుండా ఆన్‌లైన్‌లో చూస్తూ వినడం (YouTube, OTT).
- వెబ్ తరాలు:
- Web 1.0: చదవడానికి మాత్రమే (static pages)
- Web 2.0: వినియోగదారులు కూడా కంటెంట్ రాయగలరు (సోషల్ మీడియా, బ్లాగులు)
- Web 3.0: తెలివైన, వికేంద్రీకృత వెబ్ (AI, బ్లాక్‌చెయిన్ ఆధారంగా)
- డీప్ వెబ్ (Deep Web): సెర్చ్ ఇంజిన్లలో కనిపించని పేజీలు (లాగిన్ అవసరమైనవి, బ్యాంక్ ఖాతా పేజీలు).
- డార్క్ వెబ్ (Dark Web): ప్రత్యేక సాఫ్ట్‌వేర్ (ఉదా: Tor) తో మాత్రమే తెరవగల దాగి ఉన్న భాగం.
సులభమైన ఉదాహరణ
కంపెనీ ఉద్యోగులకు మాత్రమే కనిపించే అంతర్గత పోర్టల్ ఇంట్రానెట్. అదే పోర్టల్‌ను సరఫరాదారులకూ ఇస్తే ఎక్స్‌ట్రానెట్.