పాఠశాల విద్యా పథకాలు – సమగ్ర శిక్ష (School Education Schemes)

ప్రాథమిక విద్యను అందరికీ చేర్చడానికి 1980–90ల్లో కేంద్ర ప్రభుత్వం కొన్ని పథకాలు ప్రారంభించింది. తర్వాతి సర్వశిక్ష అభియాన్‌కు ఇవి పునాది వేశాయి.

• ఆపరేషన్ బ్లాక్‌బోర్డ్ (Operation Blackboard): 1987–88లో ప్రారంభమైంది. జాతీయ విద్యా విధానం 1986 సూచన ఆధారంగా వచ్చింది.
• లక్ష్యం: ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో కనీస సౌకర్యాలు (తరగతి గదులు, బ్లాక్‌బోర్డులు, బోధనా పరికరాలు) కల్పించడం.
• ప్రతి పాఠశాలకు కనీసం ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు ఉండాలని లక్ష్యం.
• జిల్లా ప్రాథమిక విద్యా కార్యక్రమం (DPEP – District Primary Education Programme): 1994లో ప్రారంభమైంది.
• లక్ష్యం: ప్రాథమిక విద్యలో నమోదు తక్కువగా ఉన్న జిల్లాల్లో విద్యను విస్తరించడం.
• ఇందులో ప్రపంచ బ్యాంకు వంటి సంస్థల సహాయం ఉంది.
• నవోదయ విద్యాలయాలు (JNV):
  1. జాతీయ విద్యా విధానం 1986 ప్రకారం గ్రామీణ ప్రతిభావంతులకు ఉచిత నివాస విద్య అందించే పాఠశాలలు
  2. మొదటివి 1985–86లో ప్రారంభమయ్యాయి.
• మహిళా సమాఖ్య (Mahila Samakhya): 1988లో గ్రామీణ మహిళల విద్య, సాధికారత కోసం ప్రారంభమైంది.

సర్వశిక్ష అభియాన్ (SSA) 6–14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ప్రాథమిక విద్యను అందించడానికి ఉద్దేశించిన ప్రధాన కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం. దీన్ని 'అందరికీ విద్య (Education for All)' కార్యక్రమంగా పిలుస్తారు.

• ప్రారంభం:
  1. 2001 (2000–01లో ప్రకటన
  2. అమలు 2001–02 నుండి). అప్పటి ప్రధాని అటల్ బిహారీ వాజపేయి కాలంలో.
• లక్ష్యం: 6–14 ఏళ్ల వయసు పిల్లలందరికీ ఎనిమిదో తరగతి వరకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్య.
• 86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002): ఆర్టికల్ 21A ద్వారా 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ప్రాథమిక హక్కు అయింది. SSAకు ఇది రాజ్యాంగ బలం ఇచ్చింది.
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. అందరినీ పాఠశాలలో చేర్చడం, బడి మానేసే వారిని తగ్గించడం
  2. లింగ, సామాజిక అంతరాలను తగ్గించడం
  3. నాణ్యత పెంచడం
• ముఖ్యాంశాలు: కొత్త పాఠశాలలు, అదనపు తరగతి గదులు, ఉపాధ్యాయుల నియామకం, ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, బాలికల విద్యకు ప్రాధాన్యత.
• విలీనం: 2018లో SSAను సమగ్ర శిక్షలో కలిపారు.
• RTE చట్టం 2009: SSA లక్ష్యాలను అమలు చేయడానికి చట్టపరమైన ఆధారంగా నిలిచింది.

ప్రాథమిక విద్య తర్వాత మాధ్యమిక విద్య (9–10 తరగతులు) విస్తరణ, నాణ్యత కోసం రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక శిక్షా అభియాన్ ప్రారంభించారు. దీన్ని SSA మాదిరిగా మాధ్యమిక స్థాయికి వర్తింపజేసినట్లు చెప్పవచ్చు.

• ప్రారంభం: మార్చి 2009.
• లక్ష్యం: మాధ్యమిక విద్యను అందరికీ అందుబాటులోకి తేవడం, నాణ్యత పెంచడం.
• వయసు వర్గం: సాధారణంగా 14–16 ఏళ్ల (9–10 తరగతులు) పిల్లలు.
• ముఖ్య అంశాలు:
  1. ప్రతి నివాస ప్రాంతానికి దగ్గరలో మాధ్యమిక పాఠశాల
  2. అదనపు తరగతి గదులు, ప్రయోగశాలలు, గ్రంథాలయాలు
  3. ఉపాధ్యాయ నియామకం, శిక్షణ
  4. బాలికలు, SC/ST, వికలాంగ పిల్లలకు ప్రత్యేక సహాయం
• పొరుగు పథకాలు: మాధ్యమిక స్థాయిలో బాలికల కోసం హాస్టళ్లు, ICT పథకం, సమ్మిళిత విద్య (IEDSS) వంటివి అమలయ్యాయి.
• విలీనం: 2018లో RMSAను సమగ్ర శిక్షలో విలీనం చేశారు.

సమగ్ర శిక్ష అనేది పాఠశాల విద్యను ప్రీ-స్కూల్ నుండి 12వ తరగతి వరకు ఒకే ఛత్రం కింద చూసే కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం. ఇందులో గతంలో విడివిడిగా ఉన్న పథకాలను కలిపారు.

• ప్రారంభం: 2018–19 విద్యా సంవత్సరం నుండి.
• విలీనమైన మూడు పథకాలు:
  1. సర్వశిక్ష అభియాన్ (SSA)
  2. రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక శిక్షా అభియాన్ (RMSA)
  3. ఉపాధ్యాయ విద్య (Teacher Education – TE)
• పరిధి: ప్రీ-స్కూల్ నుండి సీనియర్ సెకండరీ (12వ తరగతి) వరకు.
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. అందరికీ సమాన అవకాశాలు, విద్య నాణ్యత
  2. పాఠశాల విద్యలో ప్రీ-స్కూల్ నుండి ఉన్నత స్థాయి వరకు నిరంతరత
  3. విద్యలో లింగ, సామాజిక అంతరాల తగ్గింపు
  4. వృత్తి విద్య, డిజిటల్ విద్యకు ప్రోత్సాహం
• ముఖ్య అంశాలు: ఉచిత యూనిఫాం, పాఠ్యపుస్తకాలు, బాలికలకు కస్తూర్బా గాంధీ బాలికా విద్యాలయాలు, సమ్మిళిత విద్య, క్రీడలు.
• నిధుల భాగస్వామ్యం: కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి నిధులు సమకూరుస్తాయి.
• జాతీయ విద్యా విధానం 2020: సమగ్ర శిక్ష లక్ష్యాలు NEP 2020 సూచనలతో అనుసంధానమయ్యాయి.

పాఠశాలలో విద్యార్థులకు వేడి భోజనం పెట్టే పథకమే మధ్యాహ్న భోజన పథకం. ఇది పిల్లల నమోదు, హాజరు పెంచడం, పోషణ మెరుగుపరచడం కోసం అమలవుతుంది.

• ప్రారంభం: 15 ఆగస్టు 1995 – 'ప్రాథమిక విద్యకు జాతీయ పోషకాహార సహాయ కార్యక్రమం (NP-NSPE)' పేరుతో.
• అమలు ప్రారంభ రాష్ట్రం: తమిళనాడు ఈ పథకాన్ని ముందుగా విస్తృతంగా అమలు చేసింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (2001): పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ సివిల్ లిబర్టీస్ కేసులో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో వండిన భోజనం ఇవ్వాలని ఆదేశించింది.
• పేరు మార్పు: 2021లో దీన్ని 'PM పోషణ్ (PM POSHAN – ప్రధానమంత్రి పోషణ్ శక్తి నిర్మాణ్)' గా పేరు మార్చి కొనసాగిస్తున్నారు.
• ప్రయోజనాలు:
  1. విద్యార్థుల నమోదు, హాజరు పెరగడం
  2. బడి మానేయడం తగ్గడం
  3. పోషకాహార లోపం తగ్గడం
  4. కుల, మత భేదాలు లేకుండా కలిసి భోజనం చేయడం
• లబ్ధిదారులు: ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ సహాయం పొందే పాఠశాలల్లో ప్రాథమిక, ఉన్నత ప్రాథమిక తరగతుల పిల్లలు.

బాలికల విద్యను ప్రోత్సహించడానికి ప్రభుత్వం ప్రత్యేక పథకాలు అమలు చేస్తోంది. వీటిలో కస్తూర్బా గాంధీ బాలికా విద్యాలయం (KGBV) అత్యంత ముఖ్యమైనది.

• KGBV (Kasturba Gandhi Balika Vidyalaya): 2004లో ప్రారంభమైంది.
• లక్ష్యం: విద్యలో వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో బాలికలకు ఉన్నత ప్రాథమిక స్థాయి నివాస పాఠశాలలు.
• ప్రధానంగా SC, ST, OBC, మైనారిటీ, పేద కుటుంబాల బాలికలు లబ్ధిదారులు.
• SSA కింద అమలైంది
• ఇప్పుడు సమగ్ర శిక్షలో భాగం.
• జాతీయ ప్రాథమిక విద్యా బాలికా కార్యక్రమం (NPEGEL): 2003లో ప్రాథమిక స్థాయిలో బాలికల విద్య కోసం ప్రారంభమైంది.
• బేటీ బచావో బేటీ పఢావో: 2015లో లింగ నిష్పత్తి మెరుగుపరచి, బాలికల విద్యను ప్రోత్సహించడానికి ప్రారంభమైంది.
• సుకన్య సమృద్ధి యోజన: ఆడపిల్లల భవిష్యత్ చదువు, వివాహ ఖర్చుల కోసం పొదుపు పథకం (2015).
• మహిళా సమాఖ్య: 1988లో గ్రామీణ మహిళల విద్యా సాధికారతకు ప్రారంభం.