ఆంధ్రలో స్వాతంత్ర్యోద్యమం (Freedom Struggle in Andhra)

19వ శతాబ్దం చివరికి ఆంధ్రలో చదువుకున్న మధ్యతరగతి వర్గం పెరిగింది. సంఘ సంస్కరణ, పత్రికలు, గ్రంథాలయాలు ప్రజల్లో రాజకీయ చైతన్యం తెచ్చాయి. 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఏర్పడినప్పటి నుండే ఆంధ్రులు అందులో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.

• తొలి సంఘాలు:
  1. మద్రాసు నేటివ్ అసోసియేషన్ (1852) – గాజుల లక్ష్మీనరసు చెట్టి ముఖ్యులు.
  2. మద్రాసు మహాజన సభ (1884) – దక్షిణాదిలో ముఖ్య రాజకీయ సంస్థ.
• కాంగ్రెస్‌లో ఆంధ్రులు:
  1. 1885 బొంబాయి మొదటి కాంగ్రెస్ సమావేశానికి ఆంధ్ర ప్రాంతం నుండి కూడా ప్రతినిధులు వెళ్ళారు.
  2. పి. ఆనందాచార్యులు (పనంబాకం ఆనందాచార్యులు) – 1891 నాగపూర్ కాంగ్రెస్ సమావేశానికి అధ్యక్షుడు. కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడైన మొదటి తెలుగువారు.
• ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాల (1910): మచిలీపట్నంలో కోపల్లె హనుమంతరావు స్థాపించారు. జాతీయ విద్య (National Education) ఉద్యమంలో భాగం.
• ఆంధ్ర మహాసభ (1913):
  1. మొదటి ఆంధ్ర మహాసభ 1913లో బాపట్లలో జరిగింది; అధ్యక్షుడు బయ్యా నరసింహేశ్వర శర్మ.
  2. తెలుగు వారికి ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలనే ఆంధ్రోద్యమానికి ఇది ఆరంభం.
• ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ కమిటీ:
  1. భాషా ప్రాతిపదికన ప్రత్యేక ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌ను కాంగ్రెస్ 1917లో ఆమోదించింది
  2. 1918 నుండి ఆంధ్ర PCC పనిచేసింది.
• ముఖ్య నాయకులు (తొలి దశ): న్యాపతి సుబ్బారావు, కొండా వెంకటప్పయ్య, గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు, ముట్నూరి కృష్ణారావు, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య.
• పట్టాభి సీతారామయ్య:
  1. 1923లో మచిలీపట్నంలో ఆంధ్రా బ్యాంక్ స్థాపించారు
  2. 'కాంగ్రెస్ చరిత్ర' రచించారు
  3. 1948 జైపూర్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు. 1939 త్రిపురి ఎన్నికలో సుభాష్ చంద్రబోస్ చేతిలో ఓడిపోయారు.

1905లో లార్డ్ కర్జన్ బెంగాల్‌ను విభజించాడు. దానికి వ్యతిరేకంగా దేశమంతా స్వదేశీ, వందేమాతరం ఉద్యమం మొదలైంది. ఆంధ్రలో ఈ ఉద్యమానికి ఊపు తెచ్చింది 1907లో బిపిన్ చంద్రపాల్ పర్యటన. ఆంధ్రలో ప్రజా ఉద్యమం నిజంగా మొదలైంది ఈ కాలంలోనే.

• బెంగాల్ విభజన: 1905 (లార్డ్ కర్జన్). 1911లో రద్దు చేశారు.
• బిపిన్ చంద్రపాల్ పర్యటన (1907):
  1. 'లాల్-బాల్-పాల్' అనే అతివాద నాయకుల్లో ఒకరు.
  2. విజయవాడ, మచిలీపట్నం, కాకినాడ, రాజమండ్రి వంటి పట్టణాల్లో ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు.
  3. రాజమండ్రిలో ఆయన ఉపన్యాసాలకు వేలాది మంది వచ్చారు; విద్యార్థులు ఎంతో ఉత్తేజితులయ్యారు.
• స్వదేశీ కార్యక్రమాలు:
  1. విదేశీ వస్తువుల బహిష్కరణ, స్వదేశీ వస్తువుల వాడకం.
  2. స్వదేశీ దుకాణాలు, చేనేత ప్రోత్సాహం.
  3. జాతీయ విద్య – మచిలీపట్నంలో ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాల (1910).
• చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం: రాజమండ్రి సభలో 'భరత ఖండంబు చక్కని పాడియావు' అనే ప్రసిద్ధ పద్యం చెప్పారు – భారతదేశాన్ని ఆవుతో, బ్రిటిష్ వారిని దూడ పాలు పిండుకునే వారితో పోల్చారు.
• గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు:
  1. 'స్వరాజ్య' పత్రికలో ప్రభుత్వ వ్యతిరేక వ్యాసాలు రాసినందుకు జైలు శిక్ష పడింది.
  2. వందేమాతరం ఉద్యమ కాలంలో ఆంధ్రలో జైలుకెళ్ళిన మొదటి రాజకీయ ఖైదీగా ప్రసిద్ధి.
• విద్యార్థుల పాత్ర: 'వందేమాతరం' బ్యాడ్జీలు ధరించడం, నినాదాలు చేయడం వల్ల చాలా మంది విద్యార్థులను కళాశాలల నుండి బహిష్కరించారు.

వందేమాతరం ఉద్యమ కాలంలో ఆంధ్రలో కొన్ని ప్రసిద్ధ సంఘటనలు జరిగాయి. ఇవి విద్యార్థులు, సామాన్య ప్రజలు బ్రిటిష్ అధికారులను ధైర్యంగా ఎదిరించిన ఘటనలు. పరీక్షల్లో 'ఏ సంఘటన ఎక్కడ' అని అడుగుతారు.

• రాజమండ్రి కళాశాల సంఘటన (1907):
  1. బిపిన్ చంద్రపాల్ ఉపన్యాసాలు విని, రాజమండ్రి ప్రభుత్వ కళాశాల విద్యార్థులు 'వందేమాతరం' బ్యాడ్జీలు ధరించి వచ్చారు.
  2. కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ మార్క్ హంటర్ (Mark Hunter) ఆ విద్యార్థులను శిక్షించాడు, కొందరిని బహిష్కరించాడు.
  3. దీనిపై ఆంధ్ర అంతటా నిరసనలు వచ్చాయి.
• కాకినాడ సంఘటన (1907):
  1. 'వందేమాతరం' అని నినదించిన ఒక విద్యార్థిపై ఒక యూరోపియన్ అధికారి (వైద్యుడు) దాడి చేశాడని ప్రజలు ఆగ్రహించారు.
  2. ప్రజలు యూరోపియన్ క్లబ్‌పై దాడి చేశారు; కాకినాడలో అల్లర్లు జరిగాయి.
  3. ప్రభుత్వం అదనపు పోలీసులను పెట్టి, ఆ ఖర్చును పట్టణ ప్రజలపై శిక్షా పన్నుగా వేసింది.
• కోటప్పకొండ సంఘటన (1909):
  1. గుంటూరు జిల్లా నరసరావుపేట దగ్గర కోటప్పకొండ తిరునాళ్ళ సమయంలో ప్రజలకు, పోలీసులకు మధ్య ఘర్షణ జరిగింది.
  2. ఒక పోలీసు అధికారి మరణించాడు; ఈ కేసులో చిన్నపరెడ్డిని ఉరి తీశారు.
• తెనాలి, ఇతర చోట్ల: స్వదేశీ సభలు, విదేశీ వస్త్రాల దహనం జరిగాయి.
• కోడి రామమూర్తి నాయుడు:
  1. శ్రీకాకుళం జిల్లా వీరఘట్టంకు చెందిన ప్రసిద్ధ మల్లయోధుడు, బలశాలి.
  2. 'కలియుగ భీముడు' అనే బిరుదు ఉంది.
  3. సొంత సర్కస్ కంపెనీ నడిపి, తన బల ప్రదర్శనలతో భారతీయుల్లో ఆత్మవిశ్వాసం, దేశాభిమానం పెంచారు. ఛాతిపై ఏనుగును ఎక్కించుకోవడం వంటి ప్రదర్శనలు ప్రసిద్ధి.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో (1916) బాలగంగాధర తిలక్, అనిబిసెంట్ హోంరూల్ ఉద్యమం ప్రారంభించారు. 'హోంరూల్' అంటే బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలోనే ఉంటూ స్వపరిపాలన పొందడం. అనిబిసెంట్ మద్రాసు కేంద్రంగా పనిచేయడంతో ఆంధ్రలో ఈ ఉద్యమం బాగా వ్యాపించింది.

• రెండు హోంరూల్ లీగ్‌లు (1916):
  1. తిలక్ హోంరూల్ లీగ్ – ఏప్రిల్ 1916, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, మధ్య ప్రాంతాలు.
  2. అనిబిసెంట్ హోంరూల్ లీగ్ – సెప్టెంబర్ 1916, మద్రాసు కేంద్రం; మిగిలిన దేశమంతా (ఆంధ్రతో సహా).
• అనిబిసెంట్ పత్రికలు: 'న్యూ ఇండియా' (New India), 'కామన్‌వీల్' (Commonweal).
• ఆంధ్రలో వ్యాప్తి:
  1. ఆంధ్రలోని ఎన్నో పట్టణాల్లో హోంరూల్ లీగ్ శాఖలు ఏర్పడ్డాయి.
  2. మచిలీపట్నం, గుంటూరు, రాజమండ్రి, కాకినాడ, అనంతపురం వంటి పట్టణాల్లో సభలు జరిగాయి.
  3. గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు, కొండా వెంకటప్పయ్య, టంగుటూరి ప్రకాశం వంటి నాయకులు ప్రచారంలో పాల్గొన్నారు.
• అనిబిసెంట్ అరెస్టు (1917): మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆమెను నిర్బంధించడంతో ఆంధ్రలోనూ నిరసనలు వెల్లువెత్తాయి. తర్వాత విడుదల చేశారు.
• 1917 కలకత్తా కాంగ్రెస్: అనిబిసెంట్ కాంగ్రెస్‌కు మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు అయ్యారు. ఇదే సమావేశంలో ప్రత్యేక ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌కు ఆమోదం లభించింది.
• మాంటేగ్ ప్రకటన (ఆగస్టు 1917): భారతీయులకు క్రమంగా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం ఇస్తామని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. హోంరూల్ ఉద్యమ ఒత్తిడి దీనికి ఒక కారణం.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. ఉద్యమం పట్టణాల నుండి చిన్న పట్టణాలకు వ్యాపించింది
  2. తర్వాత గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణకు ఆంధ్రలో కార్యకర్తలు సిద్ధమయ్యారు.

1920లో గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం (Non-Cooperation Movement) ప్రారంభించారు. ఆంధ్ర ఈ ఉద్యమంలో దేశంలోనే అత్యంత చురుకైన ప్రాంతాల్లో ఒకటి.

1921లో బెజవాడ (విజయవాడ)లో జరిగిన అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ (AICC) సమావేశం, అక్కడ పింగళి వెంకయ్య జాతీయ పతాక నమూనా సమర్పించడం చాలా ముఖ్యమైన ప్రశ్నలు.

• బెజవాడ AICC సమావేశం (31 మార్చి – 1 ఏప్రిల్ 1921):
  1. ఇది కాంగ్రెస్ వార్షిక మహాసభ కాదు; అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశం. గాంధీజీ హాజరయ్యారు.
  2. లక్ష్యాలు: తిలక్ స్వరాజ్య నిధికి కోటి రూపాయలు, కోటి మంది కాంగ్రెస్ సభ్యులు, 20 లక్షల రాట్నాలు (చరఖాలు).
• పింగళి వెంకయ్య (1876-1963):
  1. కృష్ణా జిల్లా మచిలీపట్నం దగ్గర భట్లపెనుమర్రు గ్రామం.
  2. బెజవాడ సమావేశంలో గాంధీజీకి పతాక నమూనా చూపించారు – ఎరుపు (హిందువులు), ఆకుపచ్చ (ముస్లింలు) రంగులు, మధ్యలో రాట్నం.
  3. గాంధీజీ సూచనతో ఇతర మతాల కోసం తెలుపు రంగు చేర్చారు.
  4. 1931లో కాషాయం–తెలుపు–ఆకుపచ్చ, మధ్యలో రాట్నంతో పతాకం ఆమోదించబడింది; 1947లో రాట్నం స్థానంలో అశోక చక్రం వచ్చింది.
  5. జపనీస్ భాష నేర్చుకున్నందుకు 'జపాన్ వెంకయ్య', పత్తి పరిశోధనకు 'పత్తి వెంకయ్య', పతాకానికి 'ఝండా వెంకయ్య' అని పిలుస్తారు.
• ఆంధ్రలో సహాయ నిరాకరణ కార్యక్రమాలు:
  1. విద్యార్థులు ప్రభుత్వ కళాశాలలు వదిలారు; న్యాయవాదులు కోర్టులను బహిష్కరించారు (ఉదా: టంగుటూరి ప్రకాశం).
  2. విదేశీ వస్త్రాల దహనం, ఖాదీ ప్రచారం, మద్యపాన వ్యతిరేక పికెటింగ్.
  3. జాతీయ పాఠశాలలు స్థాపన.
• ప్రత్యేక ఉద్యమాలు: చీరాల-పేరాల, పెదనందిపాడు పన్నుల నిరాకరణ, పల్నాడు అటవీ సత్యాగ్రహం (తర్వాతి నోట్లలో).
• ముగింపు: 1922 ఫిబ్రవరిలో చౌరీ చౌరా (ఉత్తరప్రదేశ్) హింసాత్మక ఘటనతో గాంధీజీ ఉద్యమాన్ని ఆపేశారు.

సహాయ నిరాకరణ కాలంలో ఆంధ్రలో జరిగిన అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉద్యమం చీరాల-పేరాల ఉద్యమం. ఒక పట్టణ ప్రజలంతా ప్రభుత్వ పన్నుకు నిరసనగా తమ ఇళ్ళను వదిలి ఊరి బయట గుడిసెల్లో నివసించడం దీని ప్రత్యేకత. దీనికి నాయకుడు దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య.

• ప్రాంతం: చీరాల, పేరాల – అప్పటి గుంటూరు జిల్లాలోని రెండు గ్రామాలు (నేటి బాపట్ల జిల్లా). చేనేత కార్మికులు ఎక్కువ.
• కారణం:
  1. 1919లో ప్రభుత్వం చీరాల, పేరాలను కలిపి మున్సిపాలిటీగా మార్చింది.
  2. దీంతో పన్నులు ఎన్నో రెట్లు పెరిగాయి. పేద చేనేత కుటుంబాలు చెల్లించలేకపోయారు.
  3. ప్రజలు మున్సిపాలిటీ వద్దని కోరినా ప్రభుత్వం వినలేదు.
• ఉద్యమ తీరు:
  1. పన్నులు కట్టడానికి నిరాకరించారు; చాలా మందిని అరెస్టు చేశారు.
  2. గాంధీజీ సలహాతో 1921 ఏప్రిల్‌లో సుమారు 15,000 మంది ప్రజలు పట్టణం వదిలి ఊరి బయట 'రామ్‌నగర్' అనే గుడిసెల ప్రాంతంలో నివసించారు.
  3. దాదాపు 11 నెలలు ఈ శిబిరంలో ఉన్నారు.
• దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య (1889-1928):
  1. ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు; అరెస్టై జైలుకు వెళ్ళారు.
  2. బిరుదు: 'ఆంధ్ర రత్న'.
  3. గొప్ప వక్త, కవి, గాయకుడు; 'రామదండు' అనే స్వచ్ఛంద దళాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
• ముగింపు: నాయకుడు జైలులో ఉండటం, ఆర్థిక ఇబ్బందులు, వర్షాల వల్ల ప్రజలు క్రమంగా తిరిగి పట్టణానికి వెళ్ళారు. ఉద్యమం ఆశించిన ఫలితం ఇవ్వకపోయినా, దేశమంతా దృష్టిని ఆకర్షించింది.

సహాయ నిరాకరణ కాలంలో గుంటూరు జిల్లా ఉద్యమాలకు కేంద్రంగా నిలిచింది. పెదనందిపాడులో రైతులు భూమిశిస్తు కట్టడానికి నిరాకరించారు. పల్నాడులో ప్రజలు అటవీ చట్టాలను ధిక్కరించారు.

ఈ రెండు ఉద్యమాలు సహాయ నిరాకరణ ఆంధ్ర గ్రామాల వరకు ఎంత లోతుగా వెళ్ళిందో చూపిస్తాయి.

• పెదనందిపాడు పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం (1921-22):
  1. ప్రాంతం: గుంటూరు జిల్లా పెదనందిపాడు, చుట్టుపక్కల గ్రామాలు.
  2. నాయకుడు: పర్వతనేని వీరయ్య చౌదరి ('ఆంధ్ర శివాజీ' అని పిలుస్తారు).
  3. రైతులు ప్రభుత్వానికి భూమిశిస్తు కట్టడం మానేశారు.
  4. గ్రామ అధికారులు (కరణాలు, మునసబులు) చాలామంది ఉద్యోగాలకు రాజీనామా చేశారు. ఇది ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని స్తంభింపజేసింది.
  5. ప్రభుత్వం అదనపు పోలీసు, సైనిక బలగాలతో భయపెట్టింది.
  6. చౌరీ చౌరా తర్వాత గాంధీజీ సూచనతో ఉద్యమాన్ని నిలిపేశారు (1922).
• పల్నాడు అటవీ సత్యాగ్రహం (1921-22):
  1. ప్రాంతం: గుంటూరు జిల్లా పల్నాడు (నేటి పల్నాడు జిల్లా).
  2. కారణం: పశువుల మేతకు అడవుల్లోకి వెళ్ళకుండా అటవీ శాఖ ఆంక్షలు, పుల్లరి (మేత పన్ను) వసూళ్ళు, అటవీ అధికారుల వేధింపులు.
  3. ప్రజలు ఆంక్షలను ధిక్కరించి పశువులను అడవుల్లోకి తోలారు; అటవీ పన్నులు కట్టలేదు.
  4. కన్నెగంటి హనుమంతు ఈ ఉద్యమానికి నాయకుడు. 1922 ఫిబ్రవరిలో మించాలపాడు దగ్గర పోలీసు కాల్పుల్లో మరణించారు.
• ఇతర అటవీ/పుల్లరి సత్యాగ్రహాలు: రాయచోటి (కడప), వెంకటగిరి వంటి ప్రాంతాల్లో కూడా అటవీ ఆంక్షలపై నిరసనలు జరిగాయి.
• ప్రాముఖ్యత: ఈ ఉద్యమాలు రైతులు, సామాన్య గ్రామీణులను జాతీయోద్యమంలోకి తెచ్చాయి.

టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ఆంధ్ర స్వాతంత్ర్యోద్యమానికి అగ్రనాయకుడు. 1928లో మద్రాసులో సైమన్ కమిషన్‌కు వ్యతిరేక ప్రదర్శనలో పోలీసుల తుపాకులకు తన ఛాతీ చూపించి 'కాల్చండి' అన్నారు. ఆ ధైర్యానికే ప్రజలు ఆయన్ను 'ఆంధ్ర కేసరి' అని పిలిచారు.

• జననం – మరణం: 23 ఆగస్టు 1872, వినోదరాయునిపాలెం (ఒంగోలు దగ్గర) – 20 మే 1957.
• వృత్తి: లండన్‌లో బారిస్టర్ చదివి, మద్రాసులో పేరున్న న్యాయవాదిగా సంపాదించారు. సహాయ నిరాకరణ సమయంలో లాభసాటి న్యాయవాద వృత్తిని వదిలేశారు.
• స్వరాజ్య పత్రిక: 1921లో 'స్వరాజ్య' దినపత్రిక ప్రారంభించారు (ఇంగ్లీష్, తర్వాత తెలుగు, తమిళ ఎడిషన్లు).
• సైమన్ కమిషన్ బహిష్కరణ (1928):
  1. సైమన్ కమిషన్‌లో ఒక్క భారతీయుడూ లేకపోవడంతో 'సైమన్ గో బ్యాక్' నినాదంతో దేశమంతా బహిష్కరణ.
  2. ఫిబ్రవరి 1928లో మద్రాసులో ప్రదర్శనపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు.
  3. ప్రకాశం పోలీసుల ఎదుట నిలబడి ఛాతీ చూపి కాల్చమని సవాలు చేశారు. పోలీసులు వెనక్కి తగ్గారు.
  4. అప్పటి నుండి 'ఆంధ్ర కేసరి' బిరుదు.
• కాకినాడ కాంగ్రెస్ సమావేశం (1923):
  1. ఆంధ్రలో జరిగిన కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశం
  2. అధ్యక్షుడు మౌలానా మహమ్మద్ అలీ. ఇక్కడే హిందుస్తానీ సేవాదళ్ ఏర్పడింది. బులుసు సాంబమూర్తి ఆహ్వాన సంఘ ముఖ్యుడు.
• ప్రకాశం పదవులు:
  1. 1937 రాజాజీ మంత్రివర్గంలో మద్రాసు రెవెన్యూ మంత్రి.
  2. 1946లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ప్రధానమంత్రి (Premier).
  3. 1 అక్టోబర్ 1953న ఏర్పడిన ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రి.
• గౌరవాలు:
  1. ఒంగోలు జిల్లాకు 1972లో 'ప్రకాశం జిల్లా' అని పేరు పెట్టారు
  2. విజయవాడ 'ప్రకాశం బ్యారేజ్'.

1930 మార్చి 12న గాంధీజీ దండి యాత్ర ప్రారంభించి ఏప్రిల్ 6న ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు. దీంతో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం (Civil Disobedience Movement) దేశమంతా మొదలైంది. పొడవైన సముద్ర తీరం ఉన్న ఆంధ్రలో ఉప్పు సత్యాగ్రహం విస్తృతంగా జరిగింది.

• దండి యాత్ర: సబర్మతి ఆశ్రమం నుండి దండి (గుజరాత్) వరకు, 78 మంది అనుచరులతో.
• ఆంధ్రలో ఉప్పు తయారీ కేంద్రాలు: మచిలీపట్నం, కాకినాడ, విశాఖపట్నం, నెల్లూరు, ఒంగోలు ప్రాంతాల తీర గ్రామాల్లో ప్రజలు సముద్రపు నీటితో ఉప్పు తయారు చేశారు.
• సీతానగరం ఆశ్రమం: రాజమండ్రి దగ్గర సీతానగరం గాంధీ ఆశ్రమం ఉద్యమానికి ముఖ్య కేంద్రం. అక్కడి నుండి సత్యాగ్రహ దళాలు బయలుదేరాయి. పోలీసులు ఆశ్రమంపై దాడి చేశారు.
• ప్రముఖ నాయకులు:
  1. టంగుటూరి ప్రకాశం – మద్రాసులో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం.
  2. కొండా వెంకటప్పయ్య ('దేశభక్త'), బులుసు సాంబమూర్తి, అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు వంటి వారు.
  3. దుర్గాబాయి (తర్వాత దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్) – మద్రాసులో ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని అరెస్టయ్యారు. రాజమండ్రికి చెందిన ఈమె తర్వాత రాజ్యాంగ పరిషత్ సభ్యురాలు, కేంద్ర సామాజిక సంక్షేమ బోర్డు తొలి అధ్యక్షురాలు.
• ఇతర కార్యక్రమాలు:
  1. విదేశీ వస్త్రాలు, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్.
  2. అటవీ చట్టాల ఉల్లంఘన, పన్నుల నిరాకరణ.
  3. మహిళలు పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొనడం ఈ ఉద్యమ ప్రత్యేకత.
• ఉపసంహరణ: 1931 మార్చిలో గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందంతో తాత్కాలికంగా ఆపారు. రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం విఫలమయ్యాక 1932లో మళ్ళీ మొదలై 1934లో ముగిసింది.
• వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం (1940):
  1. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో భారత్‌ను బలవంతంగా దించినందుకు నిరసనగా
  2. మొదటి సత్యాగ్రహి వినోబా భావే. ఆంధ్ర నాయకులు కూడా పాల్గొని జైలుకెళ్ళారు.

8 ఆగస్టు 1942న బొంబాయిలో కాంగ్రెస్ 'క్విట్ ఇండియా' (భారత్ విడిచి వెళ్ళండి) తీర్మానం ఆమోదించింది. గాంధీజీ 'డూ ఆర్ డై' (చేయండి లేదా చావండి) నినాదం ఇచ్చారు. మరుసటి రోజే నాయకులందరినీ అరెస్టు చేయడంతో ప్రజలే నాయకులై ఉద్యమం నడిపారు.

ఆంధ్రలోనూ ఇది తీవ్రంగా జరిగింది.

• నేపథ్యం:
  1. క్రిప్స్ మిషన్ (మార్చి 1942) విఫలం
  2. జపాన్ దాడి భయం
  3. యుద్ధకాల ధరల పెరుగుదల.
• నాయకుల అరెస్టు (9 ఆగస్టు 1942): గాంధీజీతో సహా కాంగ్రెస్ నాయకులంతా జైలుకు. ఆంధ్రలోనూ ప్రకాశం, పట్టాభి వంటి ముఖ్య నాయకులను నిర్బంధించారు.
• ఆంధ్రలో సంఘటనలు:
  1. తెనాలి: ఆగస్టు 1942లో రైల్వే స్టేషన్, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలపై ప్రజలు దాడి చేశారు; పోలీసు కాల్పుల్లో పలువురు మరణించారు. ఆంధ్రలో క్విట్ ఇండియా అనగానే గుర్తొచ్చే ప్రధాన ఘటన ఇది.
  2. భీమవరం, గుంటూరు, ఏలూరు, రాజమండ్రి, విశాఖపట్నం వంటి చోట్ల హర్తాళ్ళు, ఊరేగింపులు, ప్రభుత్వ ఆస్తులపై దాడులు.
  3. టెలిగ్రాఫ్ తీగలు కత్తిరించడం, రైలు పట్టాల ధ్వంసం, పోలీసు స్టేషన్ల ముట్టడి.
• విద్యార్థులు, యువకుల పాత్ర: నాయకులు లేకపోవడంతో విద్యార్థులు, యువకులు రహస్యంగా కరపత్రాలు పంచి ఉద్యమాన్ని కొనసాగించారు.
• ప్రభుత్వ అణచివేత: సామూహిక జరిమానాలు, లాఠీచార్జీలు, కాల్పులు, వేలాది అరెస్టులు.
• ఫలితం: 1943 నాటికి ఉద్యమం అణచివేయబడినా, బ్రిటిష్ వారు ఇక ఎక్కువ కాలం భారత్‌ను పాలించలేరని స్పష్టమైంది. 15 ఆగస్టు 1947న స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది.
• తర్వాతి దశ: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమం – పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ నిరాహార దీక్ష (1952, 58 రోజులు) – 1 అక్టోబర్ 1953న కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు.