వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు (Eastern Chalukyas)

విష్ణుకుండినుల తర్వాత తీరాంధ్రను ఎక్కువ కాలం పాలించిన వంశం వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు (Eastern Chalukyas of Vengi). వీళ్లు బాదామి చాళుక్యుల శాఖ. దాదాపు నాలుగున్నర శతాబ్దాలు కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతాన్ని పాలించారు.

• నేపథ్యం: బాదామి చాళుక్య రాజు రెండో పులకేశి (Pulakesin II) విష్ణుకుండినులను ఓడించి వేంగి ప్రాంతాన్ని గెలిచాడు.
• ఈ విజయం గురించి పులకేశి ఐహోళె శాసనం (Aihole Inscription, రచయిత రవికీర్తి) చెబుతుంది.
• గెలిచిన ప్రాంతానికి తన తమ్ముడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడిని ప్రతినిధిగా (Viceroy) నియమించాడు.
• స్వతంత్ర పాలన: కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు క్రీ.శ. 624లో స్వతంత్రంగా పాలన మొదలుపెట్టాడని సాధారణంగా చెబుతారు. అదే తూర్పు చాళుక్య వంశ ఆరంభం.
• బిరుదులు: విషమసిద్ధి (కష్టమైన పనులు సాధించేవాడు), మకరధ్వజుడు.
• మొదటి రాజధాని: పిష్టపురం (నేటి పిఠాపురం, కాకినాడ జిల్లా).
• తర్వాత రాజధాని వేంగి (ఏలూరు దగ్గర పెదవేగి) కి మారింది.
• చివరి దశలో రాజరాజ నరేంద్రుడు రాజమహేంద్రవరానికి మార్చాడు.
• రాణి అయ్యణ మహాదేవి: బెజవాడ (విజయవాడ)లోని జైన బసదికి భూదానం చేసినట్లు శాసనాలు చెబుతాయి. తొలి తూర్పు చాళుక్యులు జైనమతాన్ని కూడా ఆదరించారని ఇది చూపిస్తుంది.
• పాలనా కాలం: కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు సుమారు 18 ఏళ్లు (624–641) పాలించాడు.
• వంశం ముగింపు: 11వ శతాబ్దంలో కులోత్తుంగ చోళుడి కాలంలో ఈ వంశం చోళ వంశంతో కలిసిపోయింది (చోళ–చాళుక్యులు).

తూర్పు చాళుక్యుల చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం పశ్చిమాన ఉన్న రాష్ట్రకూటులతో (Rashtrakutas) యుద్ధాలతోనే గడిచింది. ఈ యుద్ధాల్లో గొప్ప పేరు తెచ్చుకున్న రాజు రెండో విజయాదిత్యుడు.

• రాష్ట్రకూటుల ఒత్తిడి: 8వ శతాబ్దం మధ్య నుండి రాష్ట్రకూటులు వేంగిపై తరచూ దాడి చేశారు.
• కొంతకాలం వేంగి రాజులు రాష్ట్రకూటులకు సామంతులుగా ఉండాల్సి వచ్చింది.
• రాష్ట్రకూటులు వేంగి సింహాసనం కోసం అన్నదమ్ముల గొడవల్లో జోక్యం చేసుకునేవారు.
• రెండో విజయాదిత్యుడు (సుమారు 808–847):
  1. బిరుదు: నరేంద్ర మృగరాజు (Narendra Mrigaraja).
  2. రాష్ట్రకూటులు, గంగులతో 12 ఏళ్ల పాటు 108 యుద్ధాలు చేశాడని శాసనాలు చెబుతాయి.
  3. ప్రతి విజయానికి గుర్తుగా ఒక శివాలయం కట్టించాడని, అలా 108 శివాలయాలు కట్టించాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
  4. రాష్ట్రకూట రాజు మూడో గోవిందుడి కాలంలో కోల్పోయిన వేంగిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు.
• విష్ణువర్ధనులు, విజయాదిత్యులు: ఈ వంశంలో 'విష్ణువర్ధన', 'విజయాదిత్య' అనే పేర్లు పదే పదే వస్తాయి. అందుకే పరీక్షల్లో రాజు సంఖ్య (రెండో, మూడో, ఏడో) జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోవాలి.
• తర్వాతి రాజు: రెండో విజయాదిత్యుడి మనవడు మూడో విజయాదిత్యుడు (గుణగ విజయాదిత్యుడు) – ఈ వంశంలో అత్యంత పరాక్రమవంతుడు.

మూడో విజయాదిత్యుడు (సుమారు 848–892) తూర్పు చాళుక్యుల్లో గొప్ప యోధుడు. 'గుణగ' అనే బిరుదుతో ప్రసిద్ధుడు. ఇతని కాలానికి చెందిన అద్దంకి శాసనం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో చాలా ముఖ్యమైనది.

• బిరుదులు: గుణగ, త్రిభువనాంకుశ వంటి బిరుదులు శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి.
• సైనిక విజయాలు:
  1. రాష్ట్రకూటులు, గంగులు, నొళంబులు, పల్లవులు, పాండ్యుల వంటి దక్షిణ రాజ్యాలతో యుద్ధాలు చేసి విజయాలు సాధించాడని శాసనాలు చెబుతాయి.
  2. రాష్ట్రకూట రాజు రెండో కృష్ణుడితో పోరాడాడు.
  3. దక్షిణాన నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు తన ప్రభావం విస్తరించాడు.
• సేనాని పండరంగడు (Pandaranga): గుణగ విజయాదిత్యుడి సైన్యాధిపతి.
• బోయ కొట్టాలను (బోయల కోటలు) జయించాడు.
• కందుకూరు ప్రాంతం వరకు దండయాత్రలు చేశాడు.
• అద్దంకి శాసనం (Addanki Inscription): పండరంగడు వేయించిన శాసనం (ప్రకాశం జిల్లా అద్దంకి).
• ఇందులో తరువోజ (Taruvoja) ఛందస్సులో ఉన్న పద్యం ఉంది.
• లభించిన తెలుగు శాసనాల్లో తొలి తెలుగు పద్యం ఇదేనని పండితులు భావిస్తారు.
• ఆలయాలు: తూర్పు గోదావరి జిల్లా బిక్కవోలులోని ప్రాచీన ఆలయాలు (గోలింగేశ్వర ఆలయం మొదలైనవి) ఈ కాలం నాటి తూర్పు చాళుక్య శిల్పానికి ఉదాహరణలుగా చెబుతారు.
• వారసుడు: గుణగ తర్వాత ఆయన తమ్ముడి కుమారుడు చాళుక్య భీముడు (మొదటి భీముడు) రాజయ్యాడు.

గుణగ తర్వాత వేంగి చరిత్రలో సింహాసనం కోసం గొడవలు, రాష్ట్రకూటుల దాడులు, ఒక విదేశీ ఆక్రమణ, చివరకు చోళులతో పెళ్లి బంధుత్వాలు వచ్చాయి. ఈ బంధుత్వమే తర్వాత చోళ–చాళుక్య వంశానికి దారి తీసింది.

• మొదటి చాళుక్య భీముడు (సుమారు 892–921):
  1. రాష్ట్రకూటుల దాడులను ఎదుర్కొని రాజ్యాన్ని కాపాడుకున్నాడు.
  2. ద్రాక్షారామం భీమేశ్వరాలయం, సామర్లకోట (చాళుక్య భీమవరం) కుమారారామ భీమేశ్వరాలయం ఇతని కాలంలో కట్టినవిగా చెబుతారు.
• యుద్ధమల్లుడి బెజవాడ శాసనం: రెండో యుద్ధమల్లుడి కాలం నాటి ఈ శాసనంలో మధ్యాక్కర (Madhyakkara) ఛందస్సులో తెలుగు పద్యాలు ఉన్నాయి. తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఇదీ ముఖ్యమైన శాసనం.
• జటాచోడ భీముడి ఆక్రమణ: 10వ శతాబ్దం చివర తెలుగు చోడ వంశానికి చెందిన జటాచోడ భీముడు దానార్ణవుడిని చంపి వేంగిని ఆక్రమించాడు.
• దానార్ణవుడి కుమారులు శక్తివర్మ, విమలాదిత్యుడు చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు ఆశ్రయం పొందారు.
• శక్తివర్మ పునరుద్ధరణ: రాజరాజ చోళుడి సహాయంతో శక్తివర్మ (మొదటి శక్తివర్మ) వేంగి సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందాడు.
• విమలాదిత్యుడు – కుందవై వివాహం: విమలాదిత్యుడు రాజరాజ చోళుడి కుమార్తె కుందవైని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. వీరి కుమారుడే రాజరాజ నరేంద్రుడు.
• బంధుత్వం కొనసాగింపు: రాజరాజ నరేంద్రుడు రాజేంద్ర చోళుడి కుమార్తె అమ్మంగదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. ఇలా తరతరాలుగా పెళ్లిళ్లతో చోళ–చాళుక్య బంధం గట్టిపడింది.
• కళ్యాణి చాళుక్యుల వ్యతిరేకత: వేంగిలో చోళుల ప్రభావం పెరగడం కళ్యాణి (పశ్చిమ) చాళుక్యులకు నచ్చలేదు. దీంతో వేంగి చోళులు, కళ్యాణి చాళుక్యుల మధ్య యుద్ధభూమిగా మారింది.

రాజరాజ నరేంద్రుడు (సుమారు 1019–1061) తూర్పు చాళుక్యుల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. తెలుగు సాహిత్యానికి ఇతని పేరు శాశ్వతం – ఇతని కోరిక మేరకే నన్నయ మహాభారత ఆంధ్రీకరణ మొదలుపెట్టాడు.

• కుటుంబం: తండ్రి విమలాదిత్యుడు, తల్లి కుందవై (రాజరాజ చోళుడి కుమార్తె).
• భార్య అమ్మంగదేవి – రాజేంద్ర చోళుడి కుమార్తె.
• కుమారుడు రాజేంద్ర చాళుక్యుడు – తర్వాత కులోత్తుంగ చోళుడిగా చోళ సింహాసనం ఎక్కాడు.
• సింహాసన పోరాటం: సవతి సోదరుడు ఏడో విజయాదిత్యుడు కళ్యాణి చాళుక్యుల సహాయంతో సింహాసనం కోసం పోటీ పడ్డాడు.
• రాజరాజ నరేంద్రుడికి మేనమామ రాజేంద్ర చోళుడు అండగా నిలిచాడు.
• కళ్యాణి చాళుక్యులు (మొదటి సోమేశ్వరుడు మొదలైనవారు) వేంగిపై దాడి చేశారు. రాజరాజ నరేంద్రుడు కొంతకాలం వారి ఆధిపత్యాన్ని కూడా ఒప్పుకోవాల్సి వచ్చిందని కొందరు చరిత్రకారులు అంటారు.
• రాజధాని మార్పు: రాజధానిని రాజమహేంద్రవరం (నేటి రాజమండ్రి)కి మార్చాడు. ఈ నగరానికి ఇతని పేరుతోనే 'రాజమహేంద్రవరం' అనే పేరు వచ్చిందని చెబుతారు.
• నన్నయకు ప్రోత్సాహం: ఆస్థాన కవి నన్నయ భట్టారకుడిని మహాభారతాన్ని తెలుగులోకి తెమ్మని కోరాడు. అదే తెలుగులో తొలి కావ్యం 'ఆంధ్ర మహాభారతం'.
• నందంపూడి శాసనం (Nandampudi Grant, సుమారు 1053):
  1. నందంపూడి గ్రామాన్ని నారాయణభట్టుకు దానం ఇచ్చిన తామ్ర శాసనం.
  2. దీన్ని సంస్కృతంలో నన్నయే రచించాడు.
  3. నారాయణభట్టు భారత రచనలో నన్నయకు సహాయం చేసినవాడు.
• మత విధానం:
  1. వైదిక ధర్మాన్ని, బ్రాహ్మణులను ఆదరించాడు
  2. అగ్రహారాలు ఇచ్చాడు.

తెలుగు భాష శాసనాల్లో 6వ శతాబ్దం నుండే కనిపించినా, కావ్య సాహిత్యం నన్నయతోనే మొదలైంది. అందుకే నన్నయను 'ఆదికవి' అంటారు. ఈ పని రాజరాజ నరేంద్రుడి ఆస్థానంలో రాజమహేంద్రవరంలో జరిగింది.

• నన్నయ బిరుదులు: ఆదికవి, వాగనుశాసనుడు (Vagnushasanudu – భాషను శాసించేవాడు), శబ్దశాసనుడు.
• ఆంధ్ర మహాభారతం: సంస్కృత వ్యాస భారతాన్ని తెలుగులోకి తెచ్చాడు (మాటకు మాట అనువాదం కాదు, స్వేచ్ఛానువాదం).
• ఆది పర్వం, సభా పర్వం పూర్తి చేశాడు.
• అరణ్య పర్వంలో కొంత భాగం (నాలుగో ఆశ్వాసంలో కొంత వరకు) రాశాక మరణించాడని సాధారణంగా చెబుతారు.
• సహాయకుడు: నారాయణభట్టు – నన్నయకు సహాధ్యాయి, భారత రచనలో సహాయం చేశాడు.
• కవిత్రయం (Kavitrayam): తెలుగు మహాభారతాన్ని ముగ్గురు కవులు పూర్తి చేశారు.
• నన్నయ – 2.5 పర్వాలు (11వ శతాబ్దం, తూర్పు చాళుక్యులు).
• తిక్కన – విరాట పర్వం నుండి చివరి వరకు 15 పర్వాలు (13వ శతాబ్దం, నెల్లూరు).
• ఎర్రన – అరణ్య పర్వంలో మిగిలిన భాగం (14వ శతాబ్దం, రెడ్డి రాజుల కాలం).
• ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి:
  1. తెలుగు తొలి వ్యాకరణ గ్రంథంగా చెబుతారు. ఇది సంస్కృతంలో ఉంది. దీన్ని నన్నయ రాశాడని సంప్రదాయం
  2. కానీ ఈ విషయంపై పండితుల్లో అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నాయి.
• తొలి తెలుగు శాసనాలు (నేపథ్యం):
  1. కలమల్ల శాసనం (కడప జిల్లా, 6వ శతాబ్దం, రేనాటి చోళ ఎరికల్ ముత్తురాజు ధనంజయుడు) – తొలి పూర్తి తెలుగు శాసనంగా ప్రసిద్ధి.
  2. అద్దంకి శాసనం (పండరంగడు) – తరువోజ పద్యం.
  3. బెజవాడ శాసనం (యుద్ధమల్లుడు) – మధ్యాక్కర పద్యాలు.

రాజరాజ నరేంద్రుడి కుమారుడు రాజేంద్ర చాళుక్యుడు తల్లి వైపు నుండి చోళ వంశీయుడు కూడా. చోళ సింహాసనానికి వారసుడు లేనప్పుడు ఆయనే 'కులోత్తుంగ చోళుడు'గా చోళ చక్రవర్తి అయ్యాడు. దీంతో వేంగి రాజ్యం చోళ సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది.

• అసలు పేరు: రాజేంద్ర చాళుక్యుడు (రెండో రాజేంద్రుడు అని కూడా శాసనాల్లో వస్తుంది).
• చోళ సింహాసనం (1070): చోళ రాజు అధిరాజేంద్రుడి మరణం తర్వాత, సుమారు 1070లో కులోత్తుంగ (మొదటి కులోత్తుంగుడు) పేరుతో గంగైకొండ చోళపురంలో పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు.
• ఇక్కడి నుండి వచ్చిన వంశాన్ని 'చోళ–చాళుక్య వంశం' అంటారు.
• వేంగి పాలన: వేంగిని తన కుమారులను, బంధువులను ప్రతినిధులుగా (Viceroys) పెట్టి పాలించాడు. చిన్నాన్న ఏడో విజయాదిత్యుడు కొంతకాలం వేంగిని పాలించాడు.
• బిరుదు – సుంగం తవిర్త చోళుడు: పన్నులు (సుంకాలు/టోల్స్) రద్దు చేసిన రాజు అని అర్థం.
• విదేశీ సంబంధాలు: చైనాకు రాయబారులను పంపాడు (సుమారు 1077). శ్రీవిజయ (ఇండోనేషియా ప్రాంతం) రాజ్యంతో సంబంధాలు ఉండేవి.
• కళింగ యుద్ధం: సేనాని కరుణాకర తొండమాన్ కళింగపై దండెత్తాడు. ఈ యుద్ధాన్ని వర్ణించే తమిళ కావ్యం 'కళింగత్తుప్పరణి' – రచయిత జయంకొండార్.
• వేంగి చేజారడం: కులోత్తుంగ చివరి కాలంలో/మరణం తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్య రాజు ఆరో విక్రమాదిత్యుడు వేంగిని ఆక్రమించాడు. తర్వాత తీరాంధ్రలో వెలనాటి చోడులు వంటి స్థానిక వంశాలు బలపడ్డాయి.

తూర్పు చాళుక్యులు రాచరిక పాలన (Monarchy) చేశారు. వారి పరిపాలన గురించి మనకు ఎక్కువగా తామ్ర శాసనాలు (Copper Plate Grants) ద్వారా తెలుస్తుంది. ఈ శాసనాల్లో దానాలు, అధికారుల పేర్లు, గ్రామాల పేర్లు ఉంటాయి.

• రాజు: సర్వాధికారి. వంశపారంపర్యంగా పెద్ద కుమారుడికి (యువరాజు) రాజ్యం వచ్చేది. కానీ వారసత్వ గొడవలు తరచూ జరిగేవి.
• అష్టాదశ తీర్థులు (18 అధికారులు): రాజుకు సహాయంగా 18 మంది ముఖ్య అధికారులు ఉండేవారని శాసనాలు సూచిస్తాయి.
• మంత్రి, పురోహితుడు, సేనాపతి, యువరాజు, దౌవారికుడు (ద్వారపాలకుడు), ప్రధాని, అధ్యక్షుడు మొదలైనవారు.
• రాజ్య విభజన:
  1. రాజ్యం → విషయాలు (Vishaya) / రాష్ట్రాలు → కొట్టాలు (Kottam) / నాడులు → గ్రామాలు.
  2. ఉదా: కర్మరాష్ట్రం, గుడ్రహార విషయం, వేంగి విషయం వంటి పేర్లు శాసనాల్లో వస్తాయి.
• గ్రామ పాలన: గ్రామ పెద్ద (గ్రామణి / గ్రామ ముఖ్యుడు), కరణం వంటి వారు గ్రామ వ్యవహారాలు చూసేవారు. దాన శాసనాలను గ్రామస్తులకు (కుటుంబినులకు) తెలియజేసేవారు.
• ఆదాయం: భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయం. వ్యాపారం, వృత్తులపై పన్నులు కూడా ఉండేవి.
• అగ్రహారాలు: బ్రాహ్మణులకు పన్ను లేని గ్రామాలను (అగ్రహారాలు) దానం చేశారు. ఇవి విద్యా, వైదిక కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి.
• సమాజం: వర్ణ వ్యవస్థ ఉంది. వ్యవసాయం ప్రధాన వృత్తి. కృష్ణా–గోదావరి డెల్టా సారవంతం కావడంతో వరి పంట ఎక్కువ.
• వ్యాపారం:
  1. తీర ప్రాంతం కావడంతో సముద్ర వ్యాపారం జరిగేది
  2. ఆగ్నేయాసియాతో సంబంధాలు ఉండేవి.
• నాణేలు:
  1. తూర్పు చాళుక్యులు బంగారు నాణేలు ముద్రించారు
  2. వాటిపై వరాహం (పంది) గుర్తు ఉండేది – ఇది చాళుక్యుల రాజ చిహ్నం.

తూర్పు చాళుక్యుల కాలంలో ఆంధ్రలో మత పరిస్థితి పెద్దగా మారింది. బౌద్ధం క్షీణించింది, జైనం కొంతకాలం ఆదరణ పొందింది, చివరకు శైవం, వైష్ణవం బలంగా నిలిచాయి. ఈ కాలంలో కట్టిన ఆలయాలు నేటికీ ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు.

• జైనమతం: తొలి రాజులు, రాణులు జైన బసదులకు దానాలు చేశారు (ఉదా: అయ్యణ మహాదేవి – బెజవాడ బసది). విమలాదిత్యుడు జైన గురువును ఆదరించాడని చెబుతారు.
• బౌద్ధం: శాతవాహన–ఇక్ష్వాకుల కాలంలో బలంగా ఉన్న బౌద్ధం ఈ కాలంలో బాగా క్షీణించింది.
• శైవం: ముఖ్య మతంగా మారింది. పాశుపత, కాలాముఖ శాఖలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.
• వైదిక ధర్మం: యజ్ఞాలు, బ్రాహ్మణులకు అగ్రహారాలు ఇవ్వడం జరిగింది.
• ప్రసిద్ధ ఆలయాలు:
  1. ద్రాక్షారామం భీమేశ్వరాలయం (కోనసీమ జిల్లా) – మొదటి చాళుక్య భీముడి కాలం.
  2. సామర్లకోట కుమారారామ భీమేశ్వరాలయం (కాకినాడ జిల్లా) – ద్రాక్షారామం శైలిలోనే ఉంటుంది.
  3. బిక్కవోలు ఆలయాలు (గోలింగేశ్వర మొదలైనవి) – తూర్పు చాళుక్య శిల్ప శైలికి ఉదాహరణ.
  4. రెండో విజయాదిత్యుడు 108 శివాలయాలు కట్టించాడని సంప్రదాయం.
• పంచారామాలు (Pancharamas): అమరారామం (అమరావతి), ద్రాక్షారామం, సోమారామం (భీమవరం), క్షీరారామం (పాలకొల్లు), కుమారారామం (సామర్లకోట). వీటిలో కొన్ని తూర్పు చాళుక్యుల కాలంలో కట్టినవి/అభివృద్ధి చేసినవి.
• శిల్ప శైలి: బాదామి చాళుక్య (ద్రావిడ–నాగర మిశ్రమ) ప్రభావం, స్థానిక వేంగి సంప్రదాయం కలిసిన శైలి. రెండంతస్తుల గర్భగుడి (ద్రాక్షారామం, సామర్లకోట) ప్రత్యేకత.