AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 (AP Reorganisation Act)

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014) ద్వారా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండు రాష్ట్రాలుగా విడిపోయింది – ఆంధ్రప్రదేశ్ (మిగిలిన రాష్ట్రం), తెలంగాణ (కొత్త రాష్ట్రం).

• నేపథ్యం:
  1. 9 డిసెంబర్ 2009న తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ మొదలుపెడతామని కేంద్రం ప్రకటించింది.
  2. జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ కమిటీ (2010) రాష్ట్ర పరిస్థితిపై నివేదిక ఇచ్చింది.
  3. 30 జూలై 2013న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ (CWC) తెలంగాణ ఏర్పాటుకు తీర్మానం చేసింది.
  4. ఈ సమయంలో కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమల్లో 'సమైక్యాంధ్ర' ఉద్యమం జరిగింది.
• రాష్ట్ర శాసనసభ: ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం బిల్లును అభిప్రాయం కోసం రాష్ట్ర శాసనసభకు పంపారు. జనవరి 2014లో శాసనసభ బిల్లును తిరస్కరిస్తూ తీర్మానం చేసింది. (శాసనసభ అభిప్రాయం పార్లమెంటుకు తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన అవసరం లేదు.)
• పార్లమెంటు ఆమోదం:
  1. లోక్‌సభ: 18 ఫిబ్రవరి 2014
  2. రాజ్యసభ: 20 ఫిబ్రవరి 2014
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 1 మార్చి 2014 (రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ).
• ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా: అప్పటి ముఖ్యమంత్రి ఎన్. కిరణ్‌కుమార్ రెడ్డి ఫిబ్రవరి 2014లో రాజీనామా చేశారు. 1 మార్చి 2014 నుండి రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.
• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 3, 4 – కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, సరిహద్దుల మార్పు పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో చేయవచ్చు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '18 – 20 – 1': లోక్‌సభ 18 ఫిబ్రవరి, రాజ్యసభ 20 ఫిబ్రవరి, రాష్ట్రపతి 1 మార్చి 2014.

చట్టంలో చెప్పిన 'అపాయింటెడ్ డే (Appointed Day)' అంటే రెండు రాష్ట్రాలు అధికారికంగా వేరుపడిన రోజు. ఆ రోజు నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ వేర్వేరు రాష్ట్రాలుగా పనిచేయడం మొదలైంది.

• అపాయింటెడ్ డే: 2 జూన్ 2014.
• తెలంగాణ: భారతదేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది (సెక్షన్ 3) – 10 జిల్లాలతో.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ (మిగిలిన రాష్ట్రం): 13 జిల్లాలతో కొనసాగింది (సెక్షన్ 4).
• శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, ప్రకాశం, నెల్లూరు, కర్నూలు, కడప, అనంతపురం, చిత్తూరు.
• ఉమ్మడి గవర్నర్: ఈ.ఎస్.ఎల్. నరసింహన్ రెండు రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా కొనసాగారు.
• మొదటి ముఖ్యమంత్రి (విభజిత AP): నారా చంద్రబాబు నాయుడు.
• 8 జూన్ 2014న గుంటూరు జిల్లాలో (ఆచార్య నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం సమీపంలో) ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.
• దీనితో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన ముగిసింది.
• తెలంగాణ మొదటి ముఖ్యమంత్రి: కె. చంద్రశేఖర్ రావు (2 జూన్ 2014).
• హైకోర్టు: మొదట హైదరాబాద్‌లోని ఉమ్మడి హైకోర్టు రెండు రాష్ట్రాలకు పని చేసింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు 1 జనవరి 2019 నుండి అమరావతిలో వేరుగా పనిచేయడం ప్రారంభించింది.
• తర్వాతి జిల్లాల మార్పు: 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో జిల్లాల పునర్విభజన జరిగి జిల్లాల సంఖ్య 26కు పెరిగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '2 జూన్ – విభజన; 8 జూన్ – చంద్రబాబు ప్రమాణం'. AP 13 జిల్లాలు, తెలంగాణ 10 జిల్లాలు – మొత్తం 23 (ఉమ్మడి AP జిల్లాల సంఖ్య).

విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు వెంటనే కొత్త రాజధాని లేదు. అందుకే చట్టం హైదరాబాద్‌ను కొంతకాలం రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని (Common Capital) గా చేసింది.

• సెక్షన్ 5 – ఉమ్మడి రాజధాని:
  1. అపాయింటెడ్ డే నుండి 10 ఏళ్లకు మించని కాలం హైదరాబాద్ రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని.
  2. ఆ తర్వాత హైదరాబాద్ తెలంగాణ రాజధాని మాత్రమే; ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కొత్త రాజధాని ఉంటుంది.
  3. ఈ 10 ఏళ్ల గడువు 2 జూన్ 2024తో ముగిసింది.
• ఉమ్మడి రాజధాని పరిధి: గ్రేటర్ హైదరాబాద్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (GHMC) ప్రాంతం.
• సెక్షన్ 6 – కొత్త రాజధానిపై నిపుణుల కమిటీ: AP కొత్త రాజధాని కోసం ప్రత్యామ్నాయాలు సూచించడానికి కేంద్రం నిపుణుల కమిటీ వేయాలి.
• దీని ప్రకారం కె.సి. శివరామకృష్ణన్ కమిటీ (2014) ఏర్పడింది.
• సెక్షన్ 8 – గవర్నర్ ప్రత్యేక బాధ్యత: ఉమ్మడి రాజధాని ప్రాంతంలో ప్రజల ప్రాణ, ఆస్తి, స్వేచ్ఛ రక్షణకు గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• శాంతిభద్రతలు, అంతర్గత భద్రత, కీలక సంస్థల భద్రత వంటి అంశాలు ఇందులో ఉన్నాయి.
• ఆచరణలో: 2015–2017 మధ్య AP ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు క్రమంగా అమరావతి ప్రాంతం (వెలగపూడి తాత్కాలిక సచివాలయం) కు తరలాయి.

చట్టం రెండు రాష్ట్రాలకు లోక్‌సభ, రాజ్యసభ, శాసనసభ, శాసనమండలి స్థానాలను పంచింది. ఈ సంఖ్యలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• లోక్‌సభ (మొత్తం 42):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – 25
  2. తెలంగాణ – 17
• రాజ్యసభ (మొత్తం 18):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – 11
  2. తెలంగాణ – 7
• శాసనసభ (మొత్తం 294):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – 175
  2. తెలంగాణ – 119
• శాసనమండలి:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – 50 మందికి మించకుండా
  2. తెలంగాణ – 40 మందికి మించకుండా
• సెక్షన్ 26 – స్థానాల పెంపు: ఆర్టికల్ 170కి లోబడి, డీలిమిటేషన్ ద్వారా శాసనసభ స్థానాలను పెంచవచ్చు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: 175 నుండి 225కు
• తెలంగాణ: 119 నుండి 153కు
• ఇది ఇప్పటివరకు అమలు కాలేదు
• డీలిమిటేషన్‌పై ఆధారపడి ఉంది.
• SC, ST స్థానాలు: విభజన తర్వాత జనాభా ప్రకారం రెండు రాష్ట్రాల్లో రిజర్వుడ్ స్థానాలను పునర్నిర్ణయించారు.
• ఎన్నికలు: 2014 ఏప్రిల్–మే సాధారణ ఎన్నికలు ఉమ్మడి రాష్ట్రంలోనే జరిగాయి. ఫలితాల తర్వాత ఎన్నికైన సభ్యులు తమ ప్రాంతం ప్రకారం ఆయా రాష్ట్ర శాసనసభల్లో సభ్యులయ్యారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '25–11–175–50' (AP) మరియు '17–7–119–40' (TS). లోక్‌సభ – రాజ్యసభ – శాసనసభ – మండలి వరుసలో గుర్తుపెట్టుకోండి.

విభజనలో అతి క్లిష్టమైన పని ఆస్తులు, అప్పులు, ఉద్యోగులను రెండు రాష్ట్రాలకు పంచడం. చట్టం దీనికి కొన్ని సూత్రాలు పెట్టింది.

• జనాభా నిష్పత్తి: చాలా ఆస్తులు, అప్పులు 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం పంచాలి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ : తెలంగాణ = 58.32 : 41.68
• భౌగోళిక సూత్రం: భూమి, భవనాలు వంటి స్థిర ఆస్తులు ఏ రాష్ట్రంలో ఉంటే ఆ రాష్ట్రానికే చెందుతాయి.
• 9వ షెడ్యూల్: ప్రభుత్వ కంపెనీలు, కార్పొరేషన్ల జాబితా – వీటి ఆస్తుల విభజన.
• 10వ షెడ్యూల్: రాష్ట్ర స్థాయి సంస్థలు, శిక్షణా సంస్థల జాబితా – వీటి సేవలు రెండు రాష్ట్రాలకు ఒప్పందం మేరకు.
• 9వ, 10వ షెడ్యూల్ సంస్థల విభజనపై రెండు రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు చాలాకాలం కొనసాగాయి.
• ఉద్యోగుల విభజన:
  1. రాష్ట్ర కేడర్ ఉద్యోగులు – కమలనాథన్ కమిటీ సిఫార్సుల ప్రకారం.
  2. అఖిల భారత సర్వీసులు (IAS, IPS, IFS) – ప్రత్యూష్ సిన్హా కమిటీ సిఫార్సుల ప్రకారం.
• విద్యుత్: విద్యుత్ కేటాయింపులు, ఒప్పందాలకు చట్టంలో ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉన్నాయి (12వ షెడ్యూల్).
• ఉన్నత విద్యలో ప్రవేశాలు – సెక్షన్ 95: ఉన్నత, సాంకేతిక విద్యా సంస్థల్లో ఉన్న ప్రవేశ కోటాలు 10 ఏళ్లు కొనసాగుతాయి. ఆర్టికల్ 371D రెండు రాష్ట్రాలకూ వర్తిస్తుంది.

విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ఆదాయ లోటు వస్తుందని అంచనా వేశారు. హైదరాబాద్ వంటి పెద్ద ఆదాయ కేంద్రం తెలంగాణకు వెళ్లడమే దీనికి కారణం. అందుకే చట్టంలో ప్రత్యేక ఆర్థిక నిబంధనలు పెట్టారు.

• సెక్షన్ 46 – ఆర్థిక సంఘం, వెనుకబడిన ప్రాంతాలు:
  1. కేంద్ర పన్నుల వాటాను రెండు రాష్ట్రాలకు పంచేటప్పుడు ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) ఈ విభజనను పరిగణించాలి.
  2. AP ఆదాయ లోటును పూడ్చడానికి సహాయం.
  3. వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక అభివృద్ధి ప్యాకేజీ – ముఖ్యంగా రాయలసీమ, ఉత్తర కోస్తా ఆంధ్ర జిల్లాలకు.
• సెక్షన్ 94 – ఆర్థిక చర్యలు:
  1. పారిశ్రామికీకరణ, ఆర్థిక వృద్ధి కోసం పన్ను రాయితీలు (Tax Incentives).
  2. వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ధికి సహాయం.
  3. కొత్త రాజధానిలో రాజ్‌భవన్, హైకోర్టు, సచివాలయం, శాసనసభ వంటి అవసరమైన సౌకర్యాల నిర్మాణానికి కేంద్ర సహాయం.
• ప్రత్యేక హోదా (Special Category Status):
  1. రాజ్యసభలో చర్చ సమయంలో (ఫిబ్రవరి 2014) అప్పటి ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ AP కి 5 ఏళ్ల ప్రత్యేక హోదా ఇస్తామని ప్రకటించారు.
  2. ఈ హామీ చట్టంలో సెక్షన్ రూపంలో లేదు.
  3. 14వ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల తర్వాత కేంద్రం 2016లో ప్రత్యేక సహాయ ప్యాకేజీ (Special Assistance) ప్రకటించింది. ఈ అంశం రాజకీయంగా చాలా చర్చనీయాంశమైంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '46 – ఆర్థిక సంఘం & వెనుకబడిన ప్రాంతాలు; 94 – పన్ను రాయితీలు & రాజధాని సహాయం'.

నదీ జలాలు రెండు రాష్ట్రాలకు చాలా సున్నితమైన అంశం. అందుకే చట్టం పోలవరం ప్రాజెక్టుకు, కృష్ణా–గోదావరి నదుల నిర్వహణకు ప్రత్యేక నిబంధనలు పెట్టింది.

• సెక్షన్ 90 – పోలవరం (Polavaram):
  1. పోలవరం సాగునీటి ప్రాజెక్టును జాతీయ ప్రాజెక్టు (National Project) గా ప్రకటించారు.
  2. ప్రాజెక్టు అమలు, అవసరమైన అనుమతులు (పర్యావరణ, అటవీ, పునరావాసం) కేంద్రం బాధ్యత.
  3. ఈ ప్రాజెక్టు గోదావరి నదిపై ఉంది (ఏలూరు ప్రాంతం – పూర్వ పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా).
• 7 ముంపు మండలాలు: పోలవరం ముంపు ప్రాంతంలోని ఖమ్మం జిల్లా 7 మండలాలను 2014లో ఆర్డినెన్స్, తర్వాత చట్ట సవరణ ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేశారు.
• సెక్షన్ 84 – అపెక్స్ కౌన్సిల్ (Apex Council):
  1. అధ్యక్షుడు: కేంద్ర జలవనరుల మంత్రి.
  2. సభ్యులు: రెండు రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు.
  3. నదీ బోర్డుల పర్యవేక్షణ, కొత్త ప్రాజెక్టుల ఆమోదం, జల వివాదాల పరిష్కార ప్రయత్నం.
• సెక్షన్ 85 – నదీ యాజమాన్య బోర్డులు:
  1. కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డు (Krishna River Management Board – KRMB)
  2. గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డు (Godavari River Management Board – GRMB)
  3. ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ, నీటి విడుదల నియంత్రణ వీటి పని.
• ట్రిబ్యునల్ కేటాయింపులు: ఇదివరకటి జల ట్రిబ్యునళ్ల కేటాయింపులను గౌరవించాలని చట్టం చెబుతుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '84 – అపెక్స్; 85 – బోర్డులు; 90 – పోలవరం'. 84, 85 వరుసగా నదుల నిర్వహణ; 90 ప్రత్యేకంగా పోలవరం.

విభజన తర్వాత ఉన్నత విద్యా సంస్థలు, పెద్ద ప్రాజెక్టులు చాలావరకు హైదరాబాద్‌లోనే ఉండిపోయాయి. అందుకే ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కొత్త జాతీయ సంస్థలు ఏర్పాటు చేస్తామని చట్టం హామీ ఇచ్చింది.

• సెక్షన్ 93: 13వ షెడ్యూల్‌లోని విద్యా సంస్థలు, మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల కోసం కేంద్రం 10 ఏళ్లలో చర్యలు తీసుకోవాలి.
• 13వ షెడ్యూల్ – విద్యా సంస్థలు (AP కోసం):
  1. IIT (తిరుపతి), NIT (తాడేపల్లిగూడెం), IIM (విశాఖపట్నం)
  2. IISER (తిరుపతి), IIIT (కర్నూలు)
  3. కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం (అనంతపురం), గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం (విజయనగరం)
  4. పెట్రోలియం విశ్వవిద్యాలయం (విశాఖపట్నం), వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం
  5. AIIMS (మంగళగిరి), జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (NIDM) కేంద్రం
• 13వ షెడ్యూల్ – మౌలిక సదుపాయాలు (AP కోసం):
  1. కడప జిల్లాలో SAIL సమీకృత ఉక్కు కర్మాగారం (సాధ్యాసాధ్యాల పరిశీలన)
  2. గ్రీన్‌ఫీల్డ్ ముడి చమురు శుద్ధి కర్మాగారం, పెట్రోకెమికల్ కాంప్లెక్స్
  3. దుగరాజపట్నం వద్ద ప్రధాన ఓడరేవు
  4. విశాఖపట్నం–చెన్నై పారిశ్రామిక కారిడార్
  5. విశాఖపట్నం, విజయవాడ, తిరుపతి విమానాశ్రయాల విస్తరణ
  6. కొత్త రైల్వే జోన్ పరిశీలన; విశాఖపట్నం, విజయవాడ–గుంటూరు–తెనాలి మెట్రో రైలు పరిశీలన
  7. కొత్త రాజధాని నుండి హైదరాబాద్, తెలంగాణ నగరాలకు రోడ్డు, రైలు అనుసంధానం
• తెలంగాణ కోసం కూడా: గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం, ఉద్యాన విశ్వవిద్యాలయం, NTPC విద్యుత్ ప్లాంట్ వంటి హామీలు ఇదే షెడ్యూల్‌లో ఉన్నాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '93 → 13వ షెడ్యూల్ → 10 ఏళ్లు'. విద్యా సంస్థలు ఎక్కువగా తిరుపతి (IIT, IISER), విశాఖ (IIM, పెట్రోలియం వర్సిటీ) లో వచ్చాయి.

విభజన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కొత్త రాజధాని నిర్మాణం ఒక పెద్ద సవాలు. కృష్ణా నది ఒడ్డున గుంటూరు–విజయవాడ మధ్య ప్రాంతాన్ని రాజధానిగా ఎంపిక చేసి దానికి 'అమరావతి (Amaravati)' అని పేరు పెట్టారు.

• శివరామకృష్ణన్ కమిటీ (2014): సెక్షన్ 6 ప్రకారం కేంద్రం కె.సి. శివరామకృష్ణన్ అధ్యక్షతన నిపుణుల కమిటీ వేసింది. ఆగస్టు 2014లో నివేదిక ఇచ్చింది.
• ఒకే చోట అన్నీ కేంద్రీకరించకుండా వికేంద్రీకృత అభివృద్ధి మంచిదని సూచించింది.
• రాష్ట్ర నిర్ణయం: సెప్టెంబర్ 2014లో AP శాసనసభ విజయవాడ–గుంటూరు ప్రాంతంలో రాజధాని ఏర్పాటుకు ఆమోదం తెలిపింది.
• CRDA: ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి సంస్థ (APCRDA) చట్టం 2014లో వచ్చింది.
• భూ సమీకరణ (Land Pooling): రైతుల నుండి భూ సమీకరణ పద్ధతిలో భూములు సేకరించారు.
• పేరు: చారిత్రక శాతవాహనుల కాలం నాటి అమరావతి (ధాన్యకటకం) పేరు స్ఫూర్తితో 'అమరావతి' అని పేరు పెట్టారు.
• శంకుస్థాపన: 22 అక్టోబర్ 2015 – ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ, గుంటూరు జిల్లా ఉద్దండరాయునిపాలెంలో.
• తాత్కాలిక సచివాలయం: వెలగపూడిలో తాత్కాలిక సచివాలయం, శాసనసభ భవనాలు నిర్మించారు.
• హైకోర్టు: 1 జనవరి 2019 నుండి AP హైకోర్టు అమరావతిలో పనిచేస్తోంది.
• మూడు రాజధానుల అంశం (2019–24): 2020లో వికేంద్రీకరణ పేరుతో మూడు రాజధానుల (పరిపాలన, శాసన, న్యాయ) చట్టం వచ్చింది. 2021లో ఆ చట్టాన్ని ఉపసంహరించారు. ఈ అంశం హైకోర్టు, సుప్రీంకోర్టుల్లో విచారణకు వెళ్లింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '22-10-2015 – మోదీ – ఉద్దండరాయునిపాలెం'. శంకుస్థాపన తేదీ, వ్యక్తి, ప్రదేశం కలిపి గుర్తుపెట్టుకోండి.