1. ఎన్నికలు ఎందుకు? – 1987 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికల ఉదాహరణ (Why Elections? – Haryana 1987)
ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజలు ప్రతినిధుల ద్వారా పాలిస్తారు. ఆ ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే పద్ధతే ఎన్నికలు. ఎన్నికలు విధానాలను, ప్రభుత్వాన్ని ఎలా మార్చగలవో పాఠ్యపుస్తకం 1987 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికల ఉదాహరణతో చూపిస్తుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- నేపథ్యం: 1982 నుంచి హర్యానాను కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం పాలించింది. ప్రతిపక్ష నాయకుడు చౌధురి దేవీలాల్ 'న్యాయ యుద్ధ్' (Nyaya Yudh – న్యాయం కోసం పోరాటం) అనే ఉద్యమం నడిపి లోక్‌దళ్ (Lok Dal) అనే కొత్త పార్టీని స్థాపించారు. ఇతర ప్రతిపక్ష పార్టీలతో కలిసి కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా ఒక కూటమిని ఏర్పరిచారు.
- ఎన్నికల వాగ్దానం: తమ పార్టీ గెలిస్తే రైతులు, చిన్న వ్యాపారుల రుణాలను మాఫీ చేస్తామని, అదే తమ ప్రభుత్వ మొదటి చర్య అవుతుందని దేవీలాల్ ప్రచారంలో చెప్పారు.
- ఫలితం: ప్రజలు అప్పటి ప్రభుత్వంపై అసంతృప్తితో ఉన్నారు, ఈ వాగ్దానం కూడా ఆకర్షించింది. మొత్తం 90 స్థానాల్లో లోక్‌దళ్, దాని మిత్రపక్షాలు 76 గెలిచాయి. లోక్‌దళ్ ఒక్కటే 60 స్థానాలు గెలిచి స్పష్టమైన మెజారిటీ సాధించింది. కాంగ్రెస్ కేవలం 5 స్థానాలకు పరిమితమైంది.
- ప్రభుత్వ ఏర్పాటు:
- ఫలితాలు వచ్చాక అప్పటి ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా చేశారు. కొత్తగా ఎన్నికైన లోక్‌దళ్ శాసనసభ్యులు (MLAs) దేవీలాల్‌ను తమ నాయకుడిగా ఎన్నుకున్నారు. గవర్నర్ ఆయనను ముఖ్యమంత్రిగా ఆహ్వానించారు
- ఫలితాలు ప్రకటించిన మూడు రోజులకు ఆయన ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
- వాగ్దాన అమలు: ముఖ్యమంత్రి అయిన వెంటనే చిన్న రైతులు, వ్యవసాయ కూలీలు, చిన్న వ్యాపారుల బకాయి రుణాలను రద్దు చేస్తూ ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు (Government Order) జారీ చేశారు.
- తర్వాత పరిణామం:
- లోక్‌దళ్ ప్రభుత్వం నాలుగేళ్లు పాలించింది. 1991 ఎన్నికల్లో ఆ పార్టీకి ప్రజల మద్దతు రాలేదు
- కాంగ్రెస్ గెలిచి ప్రభుత్వం ఏర్పరిచింది.
ఈ ఉదాహరణ నుంచి తేలేవి
- ఎన్నికలు ప్రభుత్వ విధానాల్లో మార్పు తేగలవు.
- గెలిచిన పార్టీ (లేదా కూటమి) ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరుస్తుంది
- ఓడిన ప్రభుత్వం పదవి వదులుతుంది.
- ప్రజలు పాలక పార్టీని ఎప్పుడూ ఓడిస్తారని చెప్పలేం – ఆ ఎన్నికల్లో అలా జరిగింది అంతే. అలాగే ఎన్నికల వల్ల ఆర్థికాభివృద్ధి జరిగిందని ఈ సమాచారం నుంచి చెప్పలేం.
2. ప్రజాస్వామ్యానికి ఎన్నికలు ఎందుకు అవసరం? (Need for Elections)
ఎన్నికలు లేకుండా ప్రజాస్వామ్యం సాధ్యమా అనే ప్రశ్నతో అధ్యాయం మొదలవుతుంది. ప్రజలందరూ రోజూ ఒకచోట కూర్చుని అన్ని నిర్ణయాలు తీసుకోగలిగితే ఎన్నికలు అవసరం లేదు.
కానీ పెద్ద సమాజంలో అది సాధ్యం కాదు; అందరికీ అన్ని విషయాలపై నిర్ణయించే సమయం, జ్ఞానం ఉండవు. అందుకే చాలా ప్రజాస్వామ్యాల్లో ప్రజలు ప్రతినిధుల ద్వారా పాలిస్తారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ఎన్నికల అవసరం: ప్రజలు క్రమం తప్పకుండా (regular intervals) తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవడానికి, కావాలనుకుంటే మార్చడానికి ఒక యంత్రాంగం కావాలి. ఆ యంత్రాంగమే ఎన్నికలు. కాబట్టి ప్రతినిధి ప్రజాస్వామ్యానికి ఎన్నికలు తప్పనిసరి.
- వయసు/అనుభవం/విద్య ఆధారంగా ఎంపిక? వయసు, అనుభవం లేదా జ్ఞానం ఆధారంగా ప్రతినిధులను ఎంచుకునే పద్ధతి ఊహించవచ్చు. ఎవరు ఎక్కువ అనుభవజ్ఞులో నిర్ణయించడంలో కష్టాలుంటాయి. ఆ కష్టాలు తీరినా కూడా అక్కడ ఎన్నికలు అవసరం ఉండదు. కానీ నేటి కాలంలో ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే ప్రజాస్వామ్య పద్ధతి ఎన్నికలే.
- ప్రపంచంలో ఎన్నికలు: వందకు పైగా దేశాల్లో ప్రజాప్రతినిధులను ఎన్నుకోవడానికి ఎన్నికలు జరుగుతాయి. ప్రజాస్వామ్యం కాని అనేక దేశాల్లో కూడా ఎన్నికలు జరుగుతాయి (అధ్యాయం 1లో ఇలాంటి ఉదాహరణలు చూశాం).
- ఎన్నికల్లో ఓటర్లు చేసే ఎంపికలు (మూడు):
- తమ కోసం చట్టాలు చేసేవారిని ఎన్నుకోవడం.
- ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరిచి ముఖ్య నిర్ణయాలు తీసుకునేవారిని ఎన్నుకోవడం.
- ప్రభుత్వానికి, చట్టాల రూపకల్పనకు మార్గదర్శకమయ్యే విధానాలున్న పార్టీని ఎంచుకోవడం.
- ఎన్నికల రకాలు:
- ఎన్నికలు అనేక విధాలుగా జరగవచ్చు. ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలను ఇతర ఎన్నికల నుంచి వేరు చేయడం ముఖ్యం
- అందుకు కనీస షరతుల జాబితా అవసరం (తరువాతి నోట్‌లో).
3. ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికకు ఐదు కనీస షరతులు (Five Conditions of a Democratic Election)
అన్ని ప్రజాస్వామ్య దేశాల్లో ఎన్నికలు జరుగుతాయి; కానీ ప్రజాస్వామ్యం కాని చాలా దేశాల్లో కూడా ఏదో ఒక రకం ఎన్నికలు జరుగుతాయి. కాబట్టి ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికను గుర్తించడానికి పాఠ్యపుస్తకం ఐదు కనీస షరతులను ఇచ్చింది.
ముఖ్య విషయాలు
- 1. అందరికీ ఎంపిక అవకాశం: ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక ఓటు ఉండాలి, ప్రతి ఓటుకు సమాన విలువ ఉండాలి.
- 2. ఎంచుకోవడానికి ఏదైనా ఉండాలి:
- పార్టీలు, అభ్యర్థులు స్వేచ్ఛగా పోటీ చేయగలగాలి
- ఓటర్లకు నిజమైన ఎంపికను అందించాలి.
- 3. క్రమం తప్పకుండా ఎన్నికలు: ఎంపిక అవకాశం నిర్ణీత కాల వ్యవధులలో (ప్రతి కొన్నేళ్లకు) వస్తూ ఉండాలి.
- 4. ప్రజలు ఇష్టపడిన అభ్యర్థి గెలవాలి: ప్రజలు ప్రాధాన్యమిచ్చిన అభ్యర్థే ఎన్నికవ్వాలి.
- 5. స్వేచ్ఛాయుతంగా, న్యాయంగా (free and fair): ప్రజలు నిజంగా కోరుకున్నట్లు ఎంచుకునేలా ఎన్నికలు జరగాలి.
- ఇవి సరళంగా కనిపించినా అనేక దేశాల్లో ఈ షరతులు నెరవేరవు. ఈ అధ్యాయంలో వీటిని భారత ఎన్నికలకు వర్తింపజేసి చూస్తారు.
అధ్యాయ లక్ష్యం (Overview)
- ప్రజాస్వామ్య, ప్రజాస్వామ్యేతర ఎన్నికలను వేరు చేయడం.
- భారత ఎన్నికలను ఈ కొలమానంతో అంచనా వేయడం – నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల నిర్ణయం నుంచి ఫలితాల ప్రకటన వరకు ప్రతి దశను చూడటం.
- చివరగా ఎన్నికలు స్వేచ్ఛాయుతంగా, న్యాయంగా ఉన్నాయా అని, అందులో ఎన్నికల సంఘం పాత్రను పరిశీలించడం.
4. రాజకీయ పోటీ – లాభనష్టాలు, ప్రోత్సాహకాల వ్యవస్థ (Political Competition)
ఎన్నికలంటే రాజకీయ పోటీ. ఈ పోటీ వివిధ రూపాల్లో ఉంటుంది: అత్యంత స్పష్టమైన రూపం రాజకీయ పార్టీల మధ్య పోటీ; నియోజకవర్గ స్థాయిలో అనేక అభ్యర్థుల మధ్య పోటీ. పోటీయే లేకపోతే ఎన్నికలకు అర్థం ఉండదు.
ముఖ్య విషయాలు
- పోటీ వల్ల నష్టాలు (demerits):
- ప్రతి ప్రాంతంలో అనైక్యత, 'వర్గ రాజకీయాలు' (factionalism) పెరుగుతాయి; 'పార్టీ రాజకీయాలు' అనే ఫిర్యాదు ఇందుకే.
- పార్టీలు, నాయకులు ఒకరిపై ఒకరు ఆరోపణలు చేస్తారు; గెలవడానికి మురికి ఎత్తుగడలు వాడతారు.
- గెలవాలనే ఒత్తిడి వల్ల తెలివైన దీర్ఘకాల విధానాలు రూపొందవని కొందరి అభిప్రాయం.
- దేశానికి సేవ చేయాలనుకునే మంచివారు ఈ అనారోగ్యకర పోటీలోకి రావడానికి ఇష్టపడరు.
- అయినా రాజ్యాంగ నిర్మాతలు స్వేచ్ఛాయుత పోటీనే ఎంచుకున్నారు, ఎందుకంటే ఈ వ్యవస్థ దీర్ఘకాలంలో బాగా పనిచేస్తుంది.
- కారణం:
- ఆదర్శ ప్రపంచంలో నాయకులందరికీ ప్రజల మేలు తెలుసు, సేవా భావనే ప్రేరణ
- అప్పుడు పోటీ అవసరం లేదు. కానీ నిజ జీవితంలో రాజకీయ నాయకులు కూడా ఇతర వృత్తిదారుల్లాగే తమ కెరీర్ ముందుకు సాగాలని, అధికారం/పదవులు కావాలని కోరుకుంటారు. సేవ చేయాలని ఉన్నా, ప్రజలకు ఏమి కావాలో తెలియకపోవచ్చు
- వారి ఆలోచనలు ప్రజల కోరికలతో సరిపోకపోవచ్చు.
- పరిష్కారం:
- నాయకుల జ్ఞానం, శీలం పెంచడం ఒక మార్గం. మరింత వాస్తవికమైన మార్గం – ప్రజలకు సేవ చేసినవారికి బహుమతి, చేయనివారికి శిక్ష లభించేలా వ్యవస్థ ఏర్పరచడం. ఆ బహుమతి-శిక్షను నిర్ణయించేది ప్రజలే
- క్రమం తప్పని ఎన్నికల పోటీ చేసేది ఇదే.
- ప్రోత్సాహకాలు (incentives): ప్రజలు కోరే అంశాలను లేవనెత్తితే పార్టీ ప్రజాదరణ, తదుపరి ఎన్నికల్లో గెలుపు అవకాశాలు పెరుగుతాయి. ఓటర్లను సంతృప్తిపరచకపోతే మళ్ళీ గెలవలేరు.
- మార్కెట్ పోలిక: దుకాణదారుడు లాభం కోసమే నడిపినా కస్టమర్లకు మంచి సేవ ఇవ్వాల్సిందే, లేకపోతే కస్టమర్ వేరే దుకాణానికి వెళ్తాడు. అలాగే పోటీ కొంత విభజన, అసహ్యకర పరిస్థితులు తెచ్చినా, చివరికి పార్టీలను, నాయకులను ప్రజలకు సేవ చేసేలా ఒత్తిడి చేస్తుంది.
5. ఎన్నికల వ్యవస్థ – సాధారణ ఎన్నికలు, ఉప ఎన్నికలు, నియోజకవర్గాలు (Electoral System and Constituencies)
భారతదేశంలో ఎన్నికలు ఎలా జరుగుతాయో చూసి అవి ప్రజాస్వామ్యబద్ధమో కాదో నిర్ణయించవచ్చు.
ముఖ్య విషయాలు
- క్రమం తప్పని ఎన్నికలు:
- లోక్‌సభ, విధానసభ (శాసనసభ) ఎన్నికలు ప్రతి ఐదేళ్లకు జరుగుతాయి. ఐదేళ్ల తర్వాత ఎన్నికైన ప్రతినిధులందరి పదవీకాలం ముగుస్తుంది
- లోక్‌సభ లేదా విధానసభ 'రద్దు' (dissolved) అవుతుంది.
- సాధారణ ఎన్నికలు (General Election): అన్ని నియోజకవర్గాల్లో ఒకేసారి – ఒకే రోజు లేదా కొద్ది రోజుల్లో – జరిగే ఎన్నికలు.
- ఉప ఎన్నికలు (By-election): ఒక సభ్యుడు మరణించినా, రాజీనామా చేసినా ఖాళీ అయిన ఒక్క నియోజకవర్గానికే జరిగే ఎన్నిక.
- ప్రాంత ఆధారిత ప్రాతినిధ్యం:
- ప్రతి ఓటరూ అన్ని ప్రతినిధులకు ఓటేయరు. ఎన్నికల కోసం దేశాన్ని వేర్వేరు ప్రాంతాలుగా విభజిస్తారు
- వీటిని ఎన్నికల నియోజకవర్గాలు (Electoral Constituencies) అంటారు. ఒక నియోజకవర్గంలో నివసించే ఓటర్లు ఒక ప్రతినిధిని ఎన్నుకుంటారు.
- లోక్‌సభ: దేశం 543 నియోజకవర్గాలుగా విభజించబడింది. ఒక్కొక్క దాని నుంచి ఎన్నికైన ప్రతినిధి పార్లమెంట్ సభ్యుడు (MP).
- విధానసభ:
- ప్రతి రాష్ట్రం నిర్ణీత సంఖ్యలో అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలుగా విభజించబడింది
- ఎన్నికైన ప్రతినిధి శాసనసభ్యుడు (MLA). ప్రతి పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గంలో అనేక అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలు ఉంటాయి. (హర్యానాలో 90 మంది MLAలను ఎన్నుకున్నారు.)
- స్థానిక సంస్థలు:
- పంచాయతీ, మున్సిపల్ ఎన్నికల్లోనూ ఇదే సూత్రం. గ్రామం/పట్టణాన్ని 'వార్డులు'గా విభజిస్తారు
- ప్రతి వార్డు నుంచి ఒక సభ్యుడు ఎన్నికవుతారు.
- సమాన విలువ: ప్రతి ఓటుకు సమాన విలువ ఉండాలనే ప్రజాస్వామ్య లక్షణం కోసం రాజ్యాంగం ప్రతి నియోజకవర్గంలో జనాభా దాదాపు సమానంగా ఉండాలని నిర్దేశించింది.
- 'సీట్లు': ప్రతి నియోజకవర్గం సభలో ఒక సీటు. 'లోక్‌దళ్ 60 సీట్లు గెలిచింది' అంటే 60 అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాల్లో ఆ పార్టీ అభ్యర్థులు గెలిచి 60 మంది MLAలయ్యారని అర్థం.
- గుల్బర్గా ఉదాహరణ:
- కర్ణాటకలోని గుల్బర్గా (కలబురగి) లోక్‌సభ నియోజకవర్గం సరిహద్దులు జిల్లా సరిహద్దులతో సరిపోవు
- జనాభా సమానంగా ఉండేలా నియోజకవర్గాలను గీస్తారు కాబట్టి. ఒక లోక్‌సభ నియోజకవర్గంలో అనేక అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలు ఉంటాయి.
6. రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గాలు – SC, ST, OBC, మహిళలు (Reserved Constituencies)
రాజ్యాంగం ప్రతి పౌరుడికి తమ ప్రతినిధిని ఎన్నుకునే, ప్రతినిధిగా ఎన్నికయ్యే హక్కు ఇచ్చింది. కానీ బహిరంగ పోటీలో కొన్ని బలహీన వర్గాలకు గెలిచే అవకాశం తక్కువని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆందోళన చెందారు.
పోటీ చేసి గెలవడానికి కావాల్సిన వనరులు, విద్య, పరిచయాలు వారికి ఉండకపోవచ్చు; పలుకుబడి, వనరులు ఉన్నవారు వారిని గెలవకుండా అడ్డుకోవచ్చు.
అప్పుడు పార్లమెంట్, శాసనసభల్లో జనాభాలో గణనీయమైన వర్గపు గొంతు వినిపించదు; ప్రజాస్వామ్యం తక్కువ ప్రాతినిధ్యంతో మారుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- పరిష్కారం: బలహీన వర్గాలకు రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గాల ప్రత్యేక వ్యవస్థ.
- SC/ST రిజర్వేషన్:
- కొన్ని నియోజకవర్గాలు షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST) వారికి రిజర్వ్ చేయబడ్డాయి. SC రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గంలో SC వారు మాత్రమే పోటీ చేయగలరు
- ST రిజర్వ్‌డ్ నియోజకవర్గంలో ST వారు మాత్రమే.
- లోక్‌సభలో సంఖ్యలు (2019 జనవరి 26 నాటికి): 84 స్థానాలు SCలకు, 47 స్థానాలు STలకు రిజర్వ్ అయ్యాయి. ఇవి వారి జనాభా వాటాకు అనుపాతంలో ఉంటాయి
- కాబట్టి ఇతర సామాజిక వర్గాల న్యాయమైన వాటాను హరించవు.
- విస్తరణ: ఈ రిజర్వేషన్ వ్యవస్థను తర్వాత జిల్లా, స్థానిక స్థాయిలో ఇతర బలహీన వర్గాలకు విస్తరించారు. అనేక రాష్ట్రాల్లో గ్రామీణ (పంచాయతీ), పట్టణ (మున్సిపాలిటీలు, కార్పొరేషన్లు) స్థానిక సంస్థల్లో కొన్ని స్థానాలు ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (OBC) కూడా రిజర్వ్ చేయబడ్డాయి. రిజర్వ్ చేసిన స్థానాల నిష్పత్తి రాష్ట్రాన్ని బట్టి మారుతుంది.
- మహిళలు: గ్రామీణ, పట్టణ స్థానిక సంస్థల్లో మూడో వంతు (ఒకటి-మూడు) స్థానాలు మహిళా అభ్యర్థులకు రిజర్వ్. నారీ శక్తి వందన్ అధినియమం, 2023 (మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం 2023) ప్రకారం పార్లమెంట్, శాసనసభల్లో కూడా మూడో వంతు స్థానాలు మహిళలకు రిజర్వ్ చేయబడ్డాయి.
- పుస్తకంలోని పటం ప్రకారం మొత్తం 543 లోక్‌సభ స్థానాల్లో 412 సాధారణ, 84 SC, 47 ST (412 + 84 + 47 = 543).
7. రాష్ట్రాల వారీగా లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు (Lok Sabha Seats by State)
పుస్తకంలోని భారత పటం, పట్టిక దేశంలోని 543 లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల వారీగా ఎలా పంపిణీ అయ్యాయో చూపిస్తాయి. జనాభా ఎక్కువున్న రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ సీట్లు ఉంటాయి; అందుకే ప్రతి నియోజకవర్గం జనాభా సుమారు సమానంగా ఉంటుంది.
మొత్తం: 543 (సాధారణ 412, SC రిజర్వ్ 84, ST రిజర్వ్ 47)
రాష్ట్రాలవారీగా లోక్‌సభ స్థానాలు
- ఉత్తరప్రదేశ్ 80
- మహారాష్ట్ర 48
- పశ్చిమ బెంగాల్ 42
- బీహార్ 40
- తమిళనాడు 39 (ఈ ఐదు రాష్ట్రాలు 30కి పైగా స్థానాలున్నవి).
- మధ్యప్రదేశ్ 29
- కర్ణాటక 28
- గుజరాత్ 26
- ఆంధ్రప్రదేశ్ 25
- రాజస్థాన్ 25
- ఒడిశా 21
- కేరళ 20
- తెలంగాణ 17.
- అస్సాం 14
- జార్ఖండ్ 14
- పంజాబ్ 13
- ఛత్తీస్‌గఢ్ 11
- హర్యానా 10
- ఉత్తరాఖండ్ 5
- హిమాచల్ ప్రదేశ్ 4.
- అరుణాచల్ ప్రదేశ్ 2
- గోవా 2
- మణిపూర్ 2
- మేఘాలయ 2
- త్రిపుర 2
- మిజోరం 1
- నాగాలాండ్ 1
- సిక్కిం 1.
కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు
- ఢిల్లీ 7
- జమ్మూ కాశ్మీర్ 5
- అండమాన్ నికోబార్ దీవులు 1
- చండీగఢ్ 1
- దాద్రా నగర్ హవేలీ 1
- డామన్ డయ్యూ 1
- లద్దాఖ్ 1
- లక్షద్వీప్ 1
- పుదుచ్చేరి 1.
గమనించదగ్గ అంశాలు
- అతి ఎక్కువ స్థానాలున్న రాష్ట్రం ఉత్తరప్రదేశ్ (80) – జనాభా అధికం కాబట్టి.
- నియోజకవర్గాల విస్తీర్ణం వేర్వేరు: జనాభా దట్టంగా ఉన్నచోట చిన్నవి, తక్కువగా ఉన్నచోట పెద్దవి (జనాభా సమానంగా ఉండేలా గీయడం వల్ల).
- దాద్రా నగర్ హవేలీ, డామన్ డయ్యూలను 2020లో కలిపి ఒకే కేంద్రపాలిత ప్రాంతం చేశారు (ఇప్పటికీ తలా 1 లోక్‌సభ స్థానం)
- అందుకే నేడు భారత్‌లో 28 రాష్ట్రాలు, 8 UTలు.
- SC, ST రిజర్వ్‌డ్ స్థానాలు దేశమంతా సమంగా లేవు
- జనాభా వాటాను బట్టి కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ.
- తెలుగు రాష్ట్రాలు: ఆంధ్రప్రదేశ్ 25, తెలంగాణ 17 (మొత్తం 42).
8. ఓటర్ల జాబితా, ఓటు హక్కు, ఎపిక్ కార్డు (Voters' List and EPIC)
నియోజకవర్గాలు నిర్ణయమయ్యాక తదుపరి అడుగు – ఎవరు ఓటు వేయవచ్చో, ఎవరు వేయకూడదో నిర్ణయించడం. ఈ నిర్ణయం ఎన్నికల చివరి రోజు వరకు ఎవరికీ వదిలేయరు. ఓటు వేయడానికి అర్హులైనవారి జాబితాను ఎన్నికలకు చాలా ముందే సిద్ధం చేసి అందరికీ అందుబాటులో ఉంచుతారు.
దీని అధికారిక పేరు ఎలక్టోరల్ రోల్ (Electoral Roll); సాధారణంగా ఓటర్ల జాబితా (Voters' List) అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రాముఖ్యత: ప్రతి ఒక్కరికీ ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే సమాన అవకాశం ఉండాలనే మొదటి షరతుతో ఇది ముడిపడి ఉంది.
- సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు (Universal Adult Franchise):
- ఆచరణలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక ఓటు, ప్రతి ఓటుకు సమాన విలువ. సరైన కారణం లేకుండా ఎవరికీ ఓటు హక్కు నిరాకరించకూడదు. పౌరులు ధనిక-పేద, చదువుకున్నవారు-చదువులేనివారు, మంచివారు-కఠినులు అనే తేడాలతో ఉన్నా అందరూ తమ అవసరాలు, అభిప్రాయాలున్న మనుషులే
- కాబట్టి వారిని ప్రభావితం చేసే నిర్ణయాల్లో అందరికీ సమాన అభిప్రాయం ఉండాలి.
- ఓటర్ అర్హత: భారతదేశంలో 18 ఏళ్లు, ఆపైబడిన పౌరులందరూ ఓటు వేయగలరు. కులం, మతం, లింగంతో సంబంధం లేకుండా ప్రతి పౌరుడికి ఓటు హక్కు ఉంది. కొందరు నేరస్థులు, మానసిక స్థిమితం లేనివారికి మాత్రం అరుదైన పరిస్థితుల్లో ఓటు హక్కు నిరాకరించబడుతుంది. [పుస్తకం వెలుపల: ఓటింగ్ వయసు 21 నుంచి 18కి తగ్గించినది 61వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1988.]
- జాబితా బాధ్యత:
- అర్హులైన ఓటర్ల పేర్లన్నీ జాబితాలో చేర్చడం ప్రభుత్వ బాధ్యత. కొత్తగా ఓటు వయసు వచ్చినవారి పేర్లు చేరుస్తారు
- ఇతర చోటికి వెళ్లినవారి, మరణించినవారి పేర్లు తొలగిస్తారు. జాబితా తాజాగా ఉండటానికి ప్రతి ఐదేళ్లకు పూర్తి సవరణ జరుగుతుంది.
- ఎపిక్ (EPIC – Election Photo Identity Card):
- ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ప్రవేశపెట్టిన ఫోటో గుర్తింపు కార్డు. ఓటర్ల జాబితాలోని ప్రతి వ్యక్తికి ఇవ్వడానికి ప్రభుత్వం ప్రయత్నించింది. ఒకరి బదులు మరొకరు ఓటు వేయకుండా చేయడమే లక్ష్యం. అయితే ఓటు వేయడానికి ఈ కార్డు ఇంకా తప్పనిసరి కాదు
- రేషన్ కార్డు, డ్రైవింగ్ లైసెన్స్ వంటి ఇతర గుర్తింపు పత్రాలు చూపవచ్చు.
9. అభ్యర్థుల నామినేషన్, ప్రకటన, విద్యార్హతల ప్రశ్న (Nomination of Candidates)
ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలో ప్రజలకు నిజమైన ఎంపిక ఉండాలంటే పోటీ చేయడానికి దాదాపు ఎలాంటి ఆంక్షలూ ఉండకూడదు. మన వ్యవస్థ అదే అందిస్తుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- పోటీ అర్హత: ఓటరు కాగలిగిన ప్రతి వ్యక్తీ అభ్యర్థి కూడా కావచ్చు. తేడా ఒక్కటే – ఓటర్‌కు కనీస వయసు 18 ఏళ్లు, అభ్యర్థికి కనీస వయసు 25 ఏళ్లు. నేరస్థులపై కొన్ని ఆంక్షలున్నా అవి చాలా తీవ్ర సందర్భాల్లోనే వర్తిస్తాయి.
- పార్టీ టికెట్:
- రాజకీయ పార్టీలు తమ అభ్యర్థులను నామినేట్ చేస్తాయి
- ఆ అభ్యర్థులకు పార్టీ గుర్తు (symbol), మద్దతు లభిస్తాయి. పార్టీ నామినేషన్‌ను తరచుగా పార్టీ 'టికెట్' అంటారు.
- నామినేషన్ ఫారం: పోటీ చేయాలనుకునే ప్రతి వ్యక్తి 'నామినేషన్ ఫారం' నింపి, కొంత డబ్బును 'సెక్యూరిటీ డిపాజిట్' (security deposit)గా చెల్లించాలి.
- చట్టబద్ధమైన ప్రకటన (Declaration): సుప్రీంకోర్టు ఆదేశంతో ఇటీవల కొత్త వ్యవస్థ వచ్చింది. ప్రతి అభ్యర్థి పూర్తి వివరాలతో ప్రకటన ఇవ్వాలి:
- అభ్యర్థిపై పెండింగ్‌లో ఉన్న తీవ్రమైన క్రిమినల్ కేసులు;
- అభ్యర్థి, అతని/ఆమె కుటుంబ ఆస్తులు, అప్పుల వివరాలు;
- అభ్యర్థి విద్యార్హతలు.
ఈ సమాచారాన్ని బహిరంగపరచాలి; దీనివల్ల ఓటర్లు అభ్యర్థులు ఇచ్చిన సమాచారం ఆధారంగా నిర్ణయం తీసుకోగలరు.
అభ్యర్థులకు విద్యార్హత ఎందుకు లేదు?
- అన్ని ఉద్యోగాలకూ విద్యార్హత సంబంధితం కాదు. ఉదాహరణకు, భారత క్రికెట్ జట్టు ఎంపికకు డిగ్రీలు కాదు, బాగా ఆడే సామర్థ్యమే అర్హత. అలాగే MLA/MPకి అవసరమైన అర్హత ప్రజల ఆందోళనలు, సమస్యలు అర్థం చేసుకుని వారి ప్రయోజనాలను ప్రాతినిధ్యం వహించే సామర్థ్యం. అది సాధ్యమా కాదా అని ప్రతి ఐదేళ్లకు లక్షలాది పరీక్షకులు – ఓటర్లు – పరీక్షిస్తారు.
- విద్య సంబంధితమైనా, దానికి ఎంత ప్రాధాన్యమివ్వాలో ప్రజలే నిర్ణయించాలి.
- మరో కారణం: బి.ఎ., బి.కామ్, బి.ఎస్సీ లాంటి డిగ్రీ తప్పనిసరి చేస్తే 90 శాతానికి పైగా పౌరులు పోటీకి అనర్హులవుతారు – ఇది ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తికి విరుద్ధం.
- (నేరం రుజువైన ఉదాహరణలు: వరకట్న హింసలో దోషి, అంటరానితనం పాటించిన దోషి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయకుండా కోర్టు ఆపడం ప్రజాస్వామ్య సూత్రాలకు విరుద్ధం కాదు – అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లోని అంశం.)
10. ఎన్నికల ప్రచారం, ప్రసిద్ధ నినాదాలు (Election Campaign and Slogans)
ఎన్నికల ప్రధాన ఉద్దేశం ప్రజలు తమ ప్రతినిధులను, ప్రభుత్వాన్ని, ఇష్టమైన విధానాలను ఎంచుకునే అవకాశం ఇవ్వడం. అందుకే ఎవరు మంచి ప్రతినిధి, ఏ పార్టీ మంచి ప్రభుత్వం ఇస్తుంది, ఏది మంచి విధానం అనే దానిపై స్వేచ్ఛాయుత, బహిరంగ చర్చ అవసరం.
ఇది ఎన్నికల ప్రచార సమయంలో జరుగుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రచార కాలం:
- మన దేశంలో తుది అభ్యర్థుల జాబితా ప్రకటనకు, పోలింగ్ తేదీకి మధ్య సాధారణంగా రెండు వారాల పాటు ప్రచారం జరుగుతుంది. ఈ సమయంలో అభ్యర్థులు ఓటర్లను కలుస్తారు, నాయకులు సభల్లో ప్రసంగిస్తారు, పార్టీలు మద్దతుదారులను సమీకరిస్తాయి
- పత్రికలు, టీవీల్లో ఎన్నికల వార్తలు, చర్చలు నిండిపోతాయి. అయితే ప్రచారం ఈ రెండు వారాలకే పరిమితం కాదు
- పార్టీలు నెలల ముందే సన్నద్ధమవుతాయి.
- నినాదాల పాత్ర: ప్రచారంలో పార్టీలు కొన్ని పెద్ద అంశాలపై ప్రజల దృష్టిని కేంద్రీకరించి, ఆ అంశం ఆధారంగా ఓటు వేయమని కోరతాయి.
- ప్రసిద్ధ నినాదాలు:
- గరీబీ హటావో (పేదరికం నిర్మూలన): ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని కాంగ్రెస్, 1971 లోక్‌సభ ఎన్నికలు. ప్రభుత్వ విధానాలన్నింటినీ పేదరిక నిర్మూలన వైపు మళ్లిస్తామని వాగ్దానం.
- సేవ్ డెమోక్రసీ (ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడండి): జయప్రకాశ్ నారాయణ్ నాయకత్వంలోని జనతా పార్టీ, 1977 లోక్‌సభ ఎన్నికలు. ఎమర్జెన్సీ కాలంలో జరిగిన అతిక్రమణలను రద్దు చేసి పౌర స్వేచ్ఛలను పునరుద్ధరిస్తామని వాగ్దానం.
- దున్నేవాడికే భూమి (Land to the Tiller): పశ్చిమ బెంగాల్ శాసనసభ ఎన్నికలు 1977లో వామపక్ష కూటమి (Left Front).
- తెలుగువారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడండి: ఎన్.టి. రామారావు, తెలుగుదేశం పార్టీ నాయకుడు, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు 1983.
- ప్రచార నియంత్రణ: ప్రజాస్వామ్యంలో పార్టీలు, అభ్యర్థులు తమ ఇష్టానుసారం ప్రచారం చేసుకునే స్వేచ్ఛ ఉండటం మంచిది. కానీ ప్రతి పార్టీ, అభ్యర్థికి న్యాయమైన, సమాన పోటీ అవకాశం ఉండేలా కొన్నిసార్లు ప్రచారాన్ని క్రమబద్ధీకరించాల్సి ఉంటుంది.
11. ప్రచార నియమాలు – ఎన్నికల చట్టం, ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Campaign Rules and Model Code of Conduct)
ఎన్నికల్లో అన్ని పార్టీలు, అభ్యర్థులకు సమాన పోటీ అవకాశం ఉండేలా చట్టం, ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct) కొన్ని ఆంక్షలు విధిస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ఎన్నికల చట్టం ప్రకారం ఏ పార్టీ/అభ్యర్థి చేయకూడనివి:
- ఓటర్లకు లంచం ఇవ్వడం లేదా బెదిరించడం;
- కులం, మతం పేరుతో ఓట్లు అడగడం;
- ఎన్నికల ప్రచారానికి ప్రభుత్వ వనరులను వాడటం;
- లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ఒక నియోజకవర్గంలో ₹25 లక్షల కంటే, శాసనసభ ఎన్నికల్లో ₹10 లక్షల కంటే ఎక్కువ ఖర్చు చేయడం.
- ఉల్లంఘన ఫలితం: ఎన్నికైనట్లు ప్రకటించిన తర్వాత కూడా కోర్టు వారి ఎన్నికను రద్దు చేయవచ్చు.
- ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి: మన దేశంలోని అన్ని రాజకీయ పార్టీలు ఎన్నికల ప్రచారానికి అంగీకరించిన నియమావళి. దీని ప్రకారం ఏ పార్టీ/అభ్యర్థీ:
- ఎన్నికల ప్రచారానికి ఆరాధనా స్థలాన్ని వాడకూడదు;
- ఎన్నికల కోసం ప్రభుత్వ వాహనాలు, విమానాలు, అధికారులను వాడకూడదు;
- ఎన్నికలు ప్రకటించిన తర్వాత మంత్రులు ఏ ప్రాజెక్టుకూ శంకుస్థాపన చేయకూడదు, పెద్ద విధాన నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదు, ప్రజా సౌకర్యాలు కల్పిస్తామని వాగ్దానాలు చేయకూడదు.
- ఎందుకీ నియమాలు: అధికారంలో ఉన్న పార్టీకి అనుచిత ప్రయోజనం రాకుండా, అందరికీ 'సమాన అవకాశం' (level playing field) ఉండటానికి.
- ఉదాహరణలు (పుస్తకంలోని అభ్యాసాలు):
- పోలింగ్‌కు వారం ముందు మంత్రి కొత్త రైలును ప్రారంభించడం – అనుచిత పద్ధతి.
- ఎన్నికైతే రైలు తెస్తానని అభ్యర్థి వాగ్దానం చేయడం – అనుచితం కాదు (హామీ).
- దేవాలయంలో ప్రమాణం చేయించి ఓటు వేయమనడం, ఓటు వాగ్దానానికి బదులు దుప్పట్లు పంచడం – అనుచిత పద్ధతులు.
- ఎన్నికలు ప్రకటించాక మూతపడిన చక్కెర మిల్లుకు ఆర్థిక సాయం హామీ
- దూరదర్శన్/ఆకాశవాణిలో ప్రతిపక్షాలకు సమాన ప్రచార సమయం లేకపోవడం
- బూటకపు ఓటర్లు
- ప్రత్యర్థుల సభలను ఆయుధాలతో అడ్డుకోవడం – ఇవి దోషాలు.
12. పోలింగ్, ఓట్ల లెక్కింపు, ఈవీఎం (Polling, Counting and EVM)
ఎన్నికల చివరి దశ ఓటర్లు తమ ఓటు వేసే 'పోలింగ్' రోజు (ఎన్నికల రోజు), ఆ తర్వాత ఓట్ల లెక్కింపు.
ముఖ్య విషయాలు
- పోలింగ్: ఓటర్ల జాబితాలో పేరున్న ప్రతి వ్యక్తి సమీపంలోని 'పోలింగ్ బూత్'కు వెళ్తారు. అది సాధారణంగా స్థానిక పాఠశాల లేదా ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో ఉంటుంది. బూత్ లోపల ఎన్నికల అధికారులు ఓటరును గుర్తించి, వేలిపై గుర్తు (సిరా) పెట్టి, ఓటు వేయడానికి అనుమతిస్తారు.
- ఏజెంట్ల పాత్ర: ప్రతి అభ్యర్థి ఏజెంట్ పోలింగ్ బూత్ లోపల కూర్చుని ఓటింగ్ న్యాయంగా జరిగేలా చూసే అవకాశం ఉంటుంది.
- బ్యాలెట్ పేపర్ (Ballot Paper): గతంలో ఓటర్లు పోటీ చేసే అభ్యర్థుల పేర్లు, పార్టీ పేరు, గుర్తులున్న కాగితంపై స్టాంపు వేసి తమ ఎంపికను సూచించేవారు.
- ఈవీఎం (EVM – Electronic Voting Machine): ఇప్పుడు ఓట్లు నమోదు చేయడానికి ఈవీఎంలు వాడతారు. యంత్రం అభ్యర్థుల పేర్లు, పార్టీ గుర్తులు చూపిస్తుంది. స్వతంత్ర అభ్యర్థులకూ ఎన్నికల సంఘం కేటాయించిన సొంత గుర్తులుంటాయి. ఓటరు తాను ఓటు వేయాలనుకున్న అభ్యర్థి పేరు ఎదురుగా ఉన్న బటన్ నొక్కితే చాలు.
- సీలు, లెక్కింపు: పోలింగ్ ముగిశాక ఈవీఎంలన్నింటినీ సీలు వేసి సురక్షిత ప్రదేశానికి తరలిస్తారు. కొన్ని రోజుల తర్వాత ముందే నిర్ణయించిన తేదీన ఒక నియోజకవర్గంలోని అన్ని ఈవీఎంలను తెరిచి, ప్రతి అభ్యర్థికి వచ్చిన ఓట్లను లెక్కిస్తారు. లెక్కింపు సరిగా జరిగేలా చూడటానికి అన్ని అభ్యర్థుల ఏజెంట్లు అక్కడ ఉంటారు.
- విజేత: నియోజకవర్గంలో అత్యధిక ఓట్లు సాధించిన అభ్యర్థి గెలిచినట్లు ప్రకటిస్తారు (మొత్తం ఓట్లలో సగం కంటే ఎక్కువ అవసరం లేదు).
- సాధారణ ఎన్నికల్లో సాధారణంగా అన్ని నియోజకవర్గాల లెక్కింపు ఒకేరోజు, ఒకేసారి జరుగుతుంది. టీవీ, రేడియో, పత్రికలు దీన్ని ప్రసారం చేస్తాయి
- కొన్ని గంటల్లో ఫలితాలన్నీ వెలువడి, తదుపరి ప్రభుత్వం ఎవరిదో స్పష్టమవుతుంది.
- [పుస్తకం వెలుపల: బ్యాలెట్ పేపర్‌లో 'పైవేవీ కాదు' (NOTA) ఎంపికను 2013లో సుప్రీంకోర్టు ఆదేశంతో ప్రవేశపెట్టారు.]
13. గుల్బర్గా లోక్‌సభ ఫలితం 2014 – ఓట్ల పట్టిక (Gulbarga Result 2014)
గుల్బర్గా (కలబురగి) లోక్‌సభ నియోజకవర్గం 2014 సాధారణ ఎన్నికల ఫలితం పుస్తకంలోని వివరణాత్మక ఉదాహరణ.
ముఖ్య విషయాలు
- సాధారణ వివరాలు:
- 8 మంది అభ్యర్థులు పోటీ చేశారు. మొత్తం అర్హులైన ఓటర్లు 17.21 లక్షలు
- వారిలో 9.98 లక్షల మంది ఓటు వేశారు (అంటే పోలింగ్ శాతం సుమారు 58%).
- విజేత: కాంగ్రెస్ (INC) అభ్యర్థి మల్లికార్జున ఖర్గేకు సుమారు 5.07 లక్షల ఓట్లు వచ్చాయి – పోలైన ఓట్లలో 50.82 శాతం. అందరికంటే ఎక్కువ ఓట్లు పొందిన కారణంగా ఆయనను గుల్బర్గా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుంచి MPగా ప్రకటించారు.
ఓట్ల పట్టిక (అభ్యర్థి – పార్టీ – ఓట్లు – శాతం)
- మల్లికార్జున ఖర్గే – INC – 5,07,193 – 50.82
- రేవునాయక్ బెళమగి – BJP – 4,32,460 – 43.33
- డి.జి. సాగర్ – JD(S) – 15,690 – 1.57
- దన్నీ మహదేవ్ బి. – BSP – 11,428 – 1.14
- NOTA (పైవేవీ కాదు) – 9,888 – 0.99
- బి.టి. లలితా నాయక్ – AAAP – 9,074 – 0.91
- ఎస్.ఎం. శర్మ – SUCI – 4,943 – 0.50
- రాము – స్వతంత్రుడు (IND) – 4,085 – 0.41
- శంకర్ జాదవ్ – BHPP – 2,877 – 0.29
గమనించదగ్గ అంశాలు
- గెలవడానికి పోలైన ఓట్లలో సగానికి పైగా రావాల్సిన అవసరం లేదు
- ఇతర అభ్యర్థుల కంటే ఎక్కువ ఓట్లు చాలు. ఇక్కడ విజేతకు సగానికంటే కొంచెం ఎక్కువ వచ్చాయి.
- రెండు ప్రధాన పార్టీలకే (INC, BJP) దాదాపు 94% ఓట్లు వచ్చాయి
- మిగతా అభ్యర్థులు ఒక్కొక్కరికి 2 శాతం కన్నా తక్కువ.
- పోలింగ్ బూత్, లెక్కింపు కేంద్రాల్లో పార్టీ ఏజెంట్లు ఉండటం వల్ల ఓటింగ్, లెక్కింపు న్యాయంగా జరిగేలా పర్యవేక్షణ ఉంటుంది.
14. ఎన్నికల ఖర్చు – మన దేశానికి భారమా? (Cost of Elections)
భారతదేశంలో ఎన్నికల నిర్వహణకు భారీ మొత్తం ఖర్చవుతుంది. కొందరు ఎన్నికలు ప్రజలపై భారమని, పేద దేశం ఐదేళ్లకొకసారి ఎన్నికలు జరుపుకోలేదని అంటారు. పుస్తకం కొన్ని గణాంకాలతో పోలిక ఇచ్చి నిర్ణయాన్ని విద్యార్థికే వదిలింది.
ముఖ్య విషయాలు
- 2014 లోక్‌సభ ఎన్నికలు – ప్రభుత్వ ఖర్చు:
- సుమారు ₹3,500 కోట్లు
- ఓటర్ల జాబితాలోని ఒక్కొక్కరికి సుమారు ₹40.
- పార్టీలు, అభ్యర్థుల ఖర్చు: ప్రభుత్వం ఖర్చు చేసిన దానికన్నా ఎక్కువ.
- మొత్తం అంచనా: ప్రభుత్వం, పార్టీలు, అభ్యర్థుల ఖర్చు కలిపి సుమారు ₹30,000 కోట్లు, అంటే ఒక్కో ఓటరుకు సుమారు ₹500.
- పోలిక గణాంకాలు:
- 2005లో భారత ప్రభుత్వం ఫ్రాన్స్ నుంచి ఆరు అణు జలాంతర్గాములను (nuclear submarines) కొనాలని నిర్ణయించింది; ఒక్కోదాని ఖరీదు సుమారు ₹3,000 కోట్లు (ఆరు కలిపి ₹18,000 కోట్లు).
- 2010లో ఢిల్లీ కామన్వెల్త్ క్రీడలు (Commonwealth Games) నిర్వహించింది; ఖర్చు అంచనా సుమారు ₹20,000 కోట్లు.
- ముగింపు: ఎన్నికలు చాలా ఖరీదైనవా అన్నది విద్యార్థులు నిర్ణయించాలి – అని పుస్తకం చెబుతుంది. ఎన్నికలు ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రాణం కాబట్టి వాటి ఖర్చును ఇతర ఖర్చులతో పోల్చి చూడాలి.
15. ఎన్నికల సంఘం – స్వతంత్రత, అధికారాలు (Election Commission)
ఎన్నికల్లో కొన్ని అన్యాయ పద్ధతులు జరుగుతున్నాయని వార్తలు తరచూ వస్తాయి.
వాటిలో ప్రధానమైనవి: ఓటర్ల జాబితాలో తప్పుడు పేర్లు చేర్చడం, నిజమైన పేర్లు తొలగించడం; పాలక పార్టీ ప్రభుత్వ సౌకర్యాలు, అధికారులను దుర్వినియోగం చేయడం; ధనిక అభ్యర్థులు, పెద్ద పార్టీల విపరీత డబ్బు వినియోగం; పోలింగ్ రోజున ఓటర్లను బెదిరించడం, రిగ్గింగ్.
ఇలాంటి కొన్ని వార్తలు నిజమే; అయినా ఎన్నికల ప్రయోజనాన్నే దెబ్బతీసేంత స్థాయిలో లేవు.
ముఖ్య విషయాలు
- పరీక్ష: ఎన్నికలు న్యాయమా కాదా తెలుసుకునే సులభమైన మార్గం – ఎన్నికలు ఎవరు నిర్వహిస్తున్నారో చూడటం: వారు ప్రభుత్వం నుంచి స్వతంత్రులా? తగినంత అధికారాలున్నాయా? వాటిని వాడుతున్నారా? మన దేశంలో సమాధానం చాలా సానుకూలం.
- ఎన్నికల సంఘం (Election Commission – EC): ఎన్నికలను స్వతంత్ర, అత్యంత శక్తివంతమైన ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది. న్యాయవ్యవస్థకు ఉన్నంత స్వతంత్రత దీనికి ఉంది.
- ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC): భారత రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. నియామకం తర్వాత CEC రాష్ట్రపతికి గానీ, ప్రభుత్వానికి గానీ జవాబుదారీ కాదు. పాలక పార్టీ/ప్రభుత్వం ఎన్నికల సంఘం చేసినదాన్ని ఇష్టపడకపోయినా CECను తొలగించడం దాదాపు అసాధ్యం.
- అధికారాలు: ప్రపంచంలో చాలా తక్కువ ఎన్నికల సంఘాలకు భారత ఎన్నికల సంఘానికి ఉన్నంత విస్తృత అధికారాలుంటాయి.
- ఎన్నికల ప్రకటన నుంచి ఫలితాల ప్రకటన వరకు ఎన్నికల నిర్వహణ, నియంత్రణలోని ప్రతి అంశంపై నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది.
- ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళిని అమలు చేసి, ఉల్లంఘించే అభ్యర్థి/పార్టీని శిక్షిస్తుంది.
- ఎన్నికల సమయంలో ప్రభుత్వ అధికారాన్ని గెలుపు కోసం ఉపయోగించకుండా లేదా దుర్వినియోగం చేయకుండా మార్గదర్శకాలను పాటించమని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించగలదు, కొందరు ప్రభుత్వ అధికారులను బదిలీ చేయమని కూడా ఆదేశించగలదు.
- ఎన్నికల విధుల్లో ఉన్న ప్రభుత్వ అధికారులు ప్రభుత్వ నియంత్రణలో కాక ఎన్నికల సంఘం నియంత్రణలో పనిచేస్తారు.
- కొన్ని బూత్‌లలో లేదా మొత్తం నియోజకవర్గంలో పోలింగ్ న్యాయంగా జరగలేదని భావిస్తే రీపోల్ (repoll) ఆదేశిస్తుంది.
- గత ~25 ఏళ్లలో:
- ఎన్నికల సంఘం తన అధికారాలన్నింటినీ వినియోగించడం మొదలుపెట్టి, వాటిని విస్తరించింది కూడా. ప్రభుత్వాన్ని, పరిపాలనను వారి లోపాలకు మందలించడం ఇప్పుడు సాధారణం. పాలక పార్టీలకు నచ్చకపోయినా పాటించాల్సి వస్తోంది
- ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా, శక్తివంతంగా లేకపోతే ఇలా జరిగేది కాదు.
- [పుస్తకం వెలుపల:
- ఎన్నికల సంఘం 1950 జనవరి 25న ఏర్పడింది (ఆర్టికల్ 324)
- అందుకే జనవరి 25 జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవం.]
- వార్తల శీర్షికలు (ఉదా: 'బిహార్ ఎన్నికల్లో ఫోటో ఐడి తప్పనిసరి కాదు', 'మరో 398 బూత్‌లలో రీపోల్', 'రాజకీయ ప్రకటనలను విమర్శించే అధికారం కోరనున్న EC', 'ఎన్నికల వ్యయ నిబంధనలు కఠినం') ఎన్నికల సంఘం అధికారాలను సూచిస్తాయి.
16. ప్రజల భాగస్వామ్యం – ఓటింగ్ శాతం (Popular Participation)
ఎన్నికల ప్రక్రియ నాణ్యతను పరీక్షించే మరో మార్గం ప్రజలు ఉత్సాహంగా పాల్గొంటున్నారా అని చూడటం. ఎన్నికలు స్వేచ్ఛాయుతంగా, న్యాయంగా లేకపోతే ప్రజలు పాల్గొనడం ఆపేస్తారు. పుస్తకంలోని చార్టుల ఆధారంగా నాలుగు ముగింపులు:
ముఖ్య విషయాలు
- ఓటింగ్ శాతం (Turnout):
- అర్హులైన ఓటర్లలో వాస్తవంగా ఓటు వేసినవారి శాతం. గత 50 ఏళ్లలో యూరప్, ఉత్తర అమెరికాలో ఇది తగ్గింది
- భారతదేశంలో స్థిరంగా ఉంది లేదా పెరిగింది (భారత్–యూకే పోలిక చార్ట్: 1991–2015).
- పేదలు ఎక్కువగా పాల్గొంటారు: భారతదేశంలో పేదలు, నిరక్షరాస్యులు, వెనుకబడినవారు ధనికులు, అనుకూల వర్గాల కంటే ఎక్కువ నిష్పత్తిలో ఓటు వేస్తారు. ఇది పాశ్చాత్య ప్రజాస్వామ్యాలకు భిన్నం. ఉదాహరణకు అమెరికాలో పేదలు, ఆఫ్రికన్ అమెరికన్లు, హిస్పానిక్‌లు ధనికులు, శ్వేతజాతీయులకన్నా చాలా తక్కువ ఓటు వేస్తారు (2004 సామాజిక వర్గాల వారీ చార్ట్).
- ఎన్నికలకు ప్రాధాన్యం:
- సామాన్య ప్రజలు ఎన్నికలకు చాలా ప్రాధాన్యమిస్తారు. ఎన్నికల ద్వారా పార్టీలపై ఒత్తిడి తెచ్చి తమకు అనుకూల విధానాలు, కార్యక్రమాలు రప్పించగలమని, దేశం నడిచే తీరుపై తమ ఓటు ప్రభావం చూపుతుందని భావిస్తారు. 'ఓటు తేడా తెస్తుందా?' అనే సర్వేలో (నేషనల్ ఎలక్షన్ స్టడీ 2004, CSDS) 67% 'ప్రభావం ఉంది' అన్నారు
- 15% 'ప్రభావం లేదు'
- 18% 'తెలియదు'.
- ఎన్నికల కార్యకలాపాల్లో పెరుగుతున్న ఆసక్తి:
- 2004 ఎన్నికల్లో మూడో వంతుకు పైగా ఓటర్లు ప్రచార సంబంధిత కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నారు
- సగానికి పైగా ఓటర్లు ఏదో ఒక రాజకీయ పార్టీకి దగ్గరివారమని చెప్పుకున్నారు
- ప్రతి ఏడుగురు ఓటర్లలో ఒకరు ఏదో ఒక పార్టీ సభ్యుడు. (మూలం: నేషనల్ ఎలక్షన్ స్టడీ 1996–2004, CSDS.)
- కుటుంబంలోని ఓటర్లను ఎన్నికల్లో ఓటు వేశారా అని అడగడం వంటి కృత్యాలు కూడా ఈ అధ్యాయంలో ఉన్నాయి.
17. ఎన్నికల ఫలితం అంగీకారం – భారత ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యత (Acceptance of Outcome)
ఎన్నికలు స్వేచ్ఛాయుతంగా, న్యాయంగా జరిగాయా అని తెలుసుకునే చివరి పరీక్ష ఫలితమే. ఎన్నికలు స్వేచ్ఛాయుతంగా, న్యాయంగా లేకపోతే ఫలితం ఎప్పుడూ శక్తివంతులకే అనుకూలం; పాలక పార్టీలు ఓడిపోవు.
సాధారణంగా ఓడిన పార్టీ రిగ్గింగ్ చేసిన ఎన్నికల ఫలితాన్ని అంగీకరించదు.
ముఖ్య విషయాలు
(భారత ఎన్నికల ఫలితాలు తమ గురించి తామే చెబుతాయి)
- గత 25 ఏళ్లలో జరిగిన ప్రతి మూడు ఎన్నికల్లో రెండింటిలో పాలక పార్టీ ఓడిపోయింది
- జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయి రెండింటిలోనూ పాలక పార్టీలు తరచూ ఓడతాయి.
- అమెరికాలో పదవిలో ఉన్న (incumbent) ప్రతినిధి అరుదుగా ఓడతారు
- భారతదేశంలో పదవిలో ఉన్న MPలు/MLAలలో సుమారు సగం మంది ఓడిపోతారు.
- ఓట్లు కొనడానికి ఎక్కువ డబ్బు ఖర్చు చేసినవారు, తెలిసిన నేర సంబంధాలున్నవారు తరచూ ఓడిపోతారు.
- అతి తక్కువ వివాదాస్పద ఎన్నికలు మినహా ఎన్నికల ఫలితాలను ఓడిన పార్టీ సాధారణంగా 'ప్రజల తీర్పు'గా అంగీకరిస్తుంది.
ముగింపు
- భారతదేశంలో ఎన్నికలు ప్రాథమికంగా స్వేచ్ఛాయుతమైనవి, న్యాయమైనవి. గెలిచి ప్రభుత్వం ఏర్పరిచే పార్టీని ప్రజలే ప్రత్యర్థుల కంటే ఎక్కువగా ఎంచుకున్నారు. ప్రతి నియోజకవర్గంలో ఇది నిజం కాకపోవచ్చు – కొందరు అభ్యర్థులు కేవలం డబ్బు బలంతో, అనుచిత పద్ధతులతో గెలవవచ్చు. కానీ సాధారణ ఎన్నికల మొత్తం తీర్పు ప్రజల ఇష్టాన్నే ప్రతిబింబిస్తుంది. గత 60 ఏళ్లలో దీనికి మినహాయింపులు చాలా తక్కువ. ఇదే భారత ఎన్నికలను ప్రజాస్వామ్యబద్ధం చేస్తోంది.
- అయితే లోతైన ప్రశ్నలు అడిగితే చిత్రం వేరుగా ఉంటుంది: ప్రజల ఇష్టాలు నిజమైన జ్ఞానంపై ఆధారపడి ఉన్నాయా? ఓటర్లకు నిజమైన ఎంపిక ఉందా? ఎన్నికలు అందరికీ సమాన స్థాయి (level playing field)లో జరుగుతున్నాయా? సామాన్య పౌరుడు ఎన్నికల్లో గెలవగలడా?
- పుస్తకంలోని వార్తా సంఘటనల వివరణ: 'ఓడిపోయిన తర్వాత ముఖ్యమంత్రి – నేను ప్రజల తీర్పును గౌరవిస్తాను అన్నారు' – ఇది మన ఎన్నికల వ్యవస్థ బలానికి సూచన.
18. స్వేచ్ఛాయుత, న్యాయ ఎన్నికలకు సవాళ్లు, సంస్కరణలు (Challenges and Reforms)
భారత ఎన్నికలు ప్రాథమికంగా స్వేచ్ఛాయుతంగా, న్యాయంగా ఉన్నా, కొన్ని పరిమితులు, సవాళ్లు ఉన్నాయి. ఇవి భారతదేశంలోనే కాక అనేక స్థిరపడిన ప్రజాస్వామ్యాల్లోనూ ఉన్నాయి.
ముఖ్య విషయాలు
(సవాళ్లు)
- డబ్బు బలం: ధనవంతులైన అభ్యర్థులు, పార్టీలు గెలుపు గురించి ఖచ్చితంగా చెప్పలేకపోయినా, చిన్న పార్టీలు, స్వతంత్రులపై పెద్ద, అన్యాయమైన ఆధిక్యత పొందుతారు.
- నేర సంబంధాలున్న అభ్యర్థులు: దేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో నేర సంబంధాలున్నవారు ఇతరులను ఎన్నికల రేసు నుంచి బయటకు నెట్టి, ప్రధాన పార్టీల 'టికెట్' సాధించగలిగారు.
- కుటుంబ రాజకీయాలు:
- కొన్ని కుటుంబాలు రాజకీయ పార్టీలను శాసిస్తాయి
- ఆ కుటుంబాల బంధువులకు టికెట్లు పంచుతారు.
- పరిమిత ఎంపిక: ఎన్నికలు తరచుగా సామాన్య పౌరులకు తక్కువ ఎంపికనే ఇస్తాయి, ఎందుకంటే రెండు ప్రధాన పార్టీలు విధానాల్లోనూ ఆచరణలోనూ చాలా పోలి ఉంటాయి.
- చిన్న పార్టీలకు ప్రతికూలత: చిన్న పార్టీలు, స్వతంత్ర అభ్యర్థులు పెద్ద పార్టీలతో పోలిస్తే చాలా అననుకూల స్థితిలో ఉంటారు.
- ఈ లోతైన సమస్యలు ప్రజాస్వామ్యంపై నమ్మకం ఉన్నవారికి ఆందోళన కలిగించేవి
- అందుకే పౌరులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, సంస్థలు ఎన్నికల వ్యవస్థలో సంస్కరణలు కోరుతున్నాయి. సంస్కరణలు ఏవి అవసరం, సామాన్య పౌరుడు ఈ సవాళ్లను ఎదుర్కొనడానికి ఏం చేయగలడు అనే చర్చ అధ్యాయం చివరలో ఉంది.
పుస్తకంలోని ఇతర వాస్తవాలు (బలం లేదా బలహీనత అనే ప్రశ్నలు)
- 16వ లోక్‌సభలో మహిళా సభ్యులు 12 శాతం మాత్రమే (బలహీనత – తక్కువ ప్రాతినిధ్యం).
- 16వ లోక్‌సభలో ఆస్తులు ₹1 కోటికి మించిన సభ్యులు 440 మందికి పైగా (బలహీనత – ధనవంతుల ఆధిక్యం).
- ఎన్నికలెప్పుడు జరగాలనే ప్రభుత్వ సలహాను ఎన్నికల సంఘం తరచూ అంగీకరించదు (బలం – సంఘం స్వతంత్రత).
- అమెరికా కాంగ్రెస్ ప్రతినిధుల సభలో శ్వేతజాతీయులు 86%, నల్లజాతీయులు 8%, హిస్పానిక్‌లు 5% (జనాభాలో వరుసగా 70%, 13%, 13%) – ఇది ప్రాతినిధ్య అసమానతను చూపి రిజర్వేషన్ చర్చకు దారితీస్తుంది.
19. ఎన్నికల దశల క్రమం, పదకోశం, జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవం (Election Stages, Glossary, National Voters' Day)
అధ్యాయంలో చెప్పిన ఎన్నికల కార్యకలాపాల కాలక్రమాన్ని, పదకోశాన్ని, అభ్యాసాల్లోని అంశాలను ఇక్కడ సంగ్రహిస్తారు.
ఎన్నికల దశల క్రమం (అభ్యాసం 4)
- నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల నిర్ణయం → ఓటర్ల జాబితా తయారీ → ఎన్నికల షెడ్యూల్ ప్రకటన → నామినేషన్ల దాఖలు (పార్టీ టికెట్లు) → ఎన్నికల ప్రణాళికల (manifestos) విడుదల → ఎన్నికల ప్రచారం → ఓట్ల వేయడం (పోలింగ్) → అవసరమైతే రీపోల్ ఆదేశం → ఓట్ల లెక్కింపు → ఫలితాల ప్రకటన.
పదకోశం (Glossary)
- ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Code of Conduct): ఎన్నికల సమయంలో పార్టీలు, అభ్యర్థులు పాటించాల్సిన నియమాలు, మార్గదర్శకాలు.
- నియోజకవర్గం (Constituency): శాసన సభలకు ప్రతినిధిని ఎన్నుకునే భౌగోళిక ప్రాంతంలోని ఓటర్లు.
- పదవిలో ఉన్నవారు (Incumbent):
- ప్రస్తుతం రాజకీయ పదవి నిర్వహిస్తున్నవారు
- ఎన్నికల్లో ఎంపిక సాధారణంగా వీరికి, వీరి వ్యతిరేకులకు మధ్యే ఉంటుంది.
- సమాన స్థాయి పోటీ (Level playing field): పోటీ చేసే అన్ని పార్టీలు, అభ్యర్థులకు ఓట్లు అడగడానికి, ప్రచారం చేయడానికి సమాన అవకాశాలుండే పరిస్థితి.
- రిగ్గింగ్ (Rigging): ఓట్లు పెంచుకోవడానికి పార్టీ/అభ్యర్థి చేసే మోసాలు – కొందరు ఇతరుల ఓట్లతో బ్యాలెట్ బాక్సులు నింపడం, ఒకే వ్యక్తి అనేక ఓట్లు వేయడం, పోలింగ్ అధికారులను లంచంతో/బలవంతంగా లొంగదీయడం.
- ఓటింగ్ శాతం (Turnout): ఎన్నికల్లో ఓటు వేసిన అర్హ ఓటర్ల శాతం.
అభ్యాసాల్లోని ముఖ్య సత్యాలు
- ఎన్నికలు జరపడానికి కారణాలు: ప్రభుత్వ పనితీరు మదింపు, ఇష్ట ప్రతినిధి ఎంపిక, ఇష్ట విధానాల సూచన. న్యాయవ్యవస్థ పనితీరు మదింపు ఎన్నికల కారణం కాదు.
- ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యతకు 'భారతదేశంలో ప్రపంచంలోనే అత్యధిక ఓటర్లున్నారు' అనేది సరైన కారణం కాదు
- శక్తివంతమైన ఎన్నికల సంఘం, 18 ఏళ్లు పైబడినవారందరికీ ఓటు హక్కు, ఓడినవారు ఫలితం అంగీకరించడం సరైన కారణాలు.
- జతలు:
- ఓటర్ల జాబితా తాజాగా ఉంచాలి ఎందుకంటే కొందరు గత ఓటు ప్రాంతం నుంచి వలస వెళ్లవచ్చు
- SC/ST నియోజకవర్గాలు – సమాజంలోని అన్ని వర్గాలకు సరైన ప్రాతినిధ్యం
- ఒక్కరికి ఒకే ఓటు – అందరికీ ప్రతినిధిని ఎన్నుకునే సమాన అవకాశం
- పాలక పార్టీ ప్రభుత్వ వాహనాలు వాడకూడదు – అభ్యర్థులందరికీ పోటీపడే న్యాయమైన అవకాశం.
- విదేశీ ఉదాహరణలు:
- నైజీరియాలో లెక్కింపు అధికారి ఒక అభ్యర్థి ఓట్లు పెంచి గెలిపించగా, కోర్టు తర్వాత అయిదు లక్షలకు పైగా ఓట్లు మరొక అభ్యర్థికి లెక్కించినట్లు తేల్చింది
- ఫిజీలో మాజీ ప్రధాని మహేంద్ర చౌధరికి ఓటేస్తే రక్తపాతం అని భారత మూలం ఓటర్లను బెదిరించే కరపత్రాలు పంచారు
- అమెరికాలో ప్రతి రాష్ట్రానికి సొంత ఓటింగ్, లెక్కింపు పద్ధతులు, సొంత ఎన్నికల అధికారం ఉంటాయి – 2000 అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో ఫ్లోరిడా అధికారులు బుష్‌కు అనుకూల వివాదాస్పద నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు, వాటిని ఎవరూ మార్చలేకపోయారు (భారతదేశంలో స్వతంత్ర ఎన్నికల సంఘం ఇలాంటివి సరిచేస్తుంది).
జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవం (National Voters' Day – NVD)
- ప్రతి సంవత్సరం జనవరి 25న జరుపుతారు. NVD ప్రతిజ్ఞ:
- ప్రజాస్వామ్యంలో విశ్వాసంతో, స్వేచ్ఛాయుత, న్యాయ, శాంతియుత ఎన్నికల గౌరవాన్ని కాపాడతామని
- మతం, జాతి, కులం, సమాజం, భాష లేదా ప్రలోభాల ప్రభావం లేకుండా నిర్భయంగా ప్రతి ఎన్నికలో ఓటు వేస్తామని.
- ఎన్నికల సంఘం శ్రేణి:
- సిస్టమాటిక్ ఓటర్స్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ ఎలక్టోరల్ పార్టిసిపేషన్ (SVEEP) కార్యక్రమం
- పాఠశాలల్లో ఎలక్టోరల్ లిటరసీ క్లబ్ (ELC).
- 2016లో 67వ గణతంత్ర దినోత్సవ పరేడ్‌లో రాజ్‌పథ్ (న్యూఢిల్లీ) మీదుగా ఎన్నికల సంఘం శకటం వెళ్లింది.