ఐరోపాలో సామ్యవాదం & రష్యా విప్లవం (Socialism in Europe and the Russian Revolution)

ఫ్రెంచ్ విప్లవం తర్వాత సమాజాన్ని మార్చడం సాధ్యమేనన్న ఆలోచన ఐరోపాలోనూ ఆసియాలోనూ వ్యాపించింది. అంతకు ముందు సమాజం ఎస్టేట్లుగా, వర్గాలుగా విభజించబడి, ఆర్థిక–సామాజిక అధికారం కులీనులు (aristocracy), చర్చి చేతుల్లో ఉండేది.

భారతదేశంలో రాజా రామ్‌మోహన్ రాయ్, డెరోజియో ఫ్రెంచ్ విప్లవ ప్రాధాన్యం గురించి మాట్లాడారు. అయితే ఐరోపాలో అందరూ సంపూర్ణ మార్పును కోరలేదు; కొందరు క్రమంగా మార్పు కోరితే, కొందరు సమాజాన్ని మౌలికంగా పునర్నిర్మించాలన్నారు.

ఇలా మూడు ధోరణులు ఏర్పడ్డాయి.

• ఉదారవాదులు (Liberals): అన్ని మతాలను సహించే దేశం కావాలన్నారు.
• అప్పట్లో ఐరోపా దేశాలు ఒక మతానికి మొగ్గు చూపేవి (బ్రిటన్ – చర్చి ఆఫ్ ఇంగ్లండ్
• ఆస్ట్రియా, స్పెయిన్ – క్యాథలిక్ చర్చి).
• రాజవంశ పాలకుల అపరిమిత అధికారాన్ని వ్యతిరేకించారు
• వ్యక్తుల హక్కులను ప్రభుత్వాల నుంచి కాపాడాలన్నారు.
• ఎన్నికైన ప్రాతినిధ్య పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, శిక్షణ పొందిన స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ కావాలన్నారు.
• వారు 'ప్రజాస్వామ్యవాదులు' కారు:
  1. సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కును నమ్మలేదు
  2. ప్రధానంగా ఆస్తిపరులైన పురుషులకే ఓటు ఉండాలన్నారు
  3. మహిళలకు ఓటు వద్దన్నారు.
• రాడికల్స్ (Radicals): దేశ జనాభాలో మెజారిటీ ఆధారంగా ప్రభుత్వం ఉండాలన్నారు.
• చాలామంది మహిళల ఓటు హక్కు ఉద్యమాన్ని (suffragette movement) బలపరిచారు.
• పెద్ద భూస్వాములు, సంపన్న కర్మాగార యజమానుల ప్రత్యేక హక్కులను వ్యతిరేకించారు.
• ప్రైవేటు ఆస్తికి వ్యతిరేకం కాదు
• కానీ ఆస్తి కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కావడం నచ్చలేదు.
• సంప్రదాయవాదులు (Conservatives): రాడికల్స్, ఉదారవాదులకు వ్యతిరేకులు.
• 18వ శతాబ్దంలో మార్పునే వ్యతిరేకించారు
• ఫ్రెంచ్ విప్లవం తర్వాత 19వ శతాబ్దంలో కొంత మార్పు తప్పదని అంగీకరించారు.
• గతాన్ని గౌరవించాలని, మార్పు నెమ్మదిగా రావాలని వాదించారు.
• ఈ భిన్న ఆలోచనలు ఫ్రెంచ్ విప్లవం తర్వాతి సామాజిక–రాజకీయ కల్లోలంలో ఘర్షణ పడ్డాయి. 19వ శతాబ్దపు విప్లవ ప్రయత్నాలు ఈ ధోరణుల పరిమితులను, సామర్థ్యాన్ని నిర్వచించాయి.
• పదాల అర్థం అన్ని కాలాల్లో, అన్ని చోట్ల ఒకేలా ఉండదని పుస్తకం గుర్తుచేస్తుంది.
• రష్యా విప్లవం ద్వారా సామ్యవాదం 20వ శతాబ్దంలో సమాజాన్ని తీర్చిదిద్దిన అత్యంత శక్తివంతమైన ఆలోచనల్లో ఒకటైంది.

పారిశ్రామిక విప్లవంతో కొత్త నగరాలు, పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి, రైల్వేలు విస్తరించాయి. ఇది లోతైన సామాజిక–ఆర్థిక మార్పుల కాలం. ఈ మార్పులు కొత్త సమస్యలనూ తెచ్చాయి, వాటికి పరిష్కారాలను ఉదారవాదులు, రాడికల్స్ వెతికారు.

• పారిశ్రామికీకరణ సమస్యలు:
  1. పురుషులు, మహిళలు, పిల్లలు కర్మాగారాలకు వచ్చారు; పని గంటలు ఎక్కువ, వేతనాలు తక్కువ.
  2. డిమాండ్ తగ్గినప్పుడు నిరుద్యోగం సాధారణమైంది.
  3. పట్టణాలు వేగంగా పెరగడంతో గృహవసతి, పారిశుద్ధ్యం పెద్ద సమస్యలయ్యాయి (19వ శతాబ్ద మధ్యలో లండన్ పేదల చిత్రం పుస్తకంలో ఉంది; మూలం: హెన్రీ మేహ్యూ, 'లండన్ లేబర్ అండ్ ది లండన్ పూర్' – 1861).
• ఉదారవాదులు, రాడికల్స్ దృక్కోణం:
  1. దాదాపు అన్ని పరిశ్రమలు వ్యక్తుల సొంత ఆస్తులు; ఉదారవాదులు, రాడికల్స్ తరచూ స్వయంగా ఆస్తిపరులు, యజమానులు. వాణిజ్యం, పరిశ్రమల ద్వారా సంపద సంపాదించినవారు.
  2. శ్రామికులు ఆరోగ్యంగా, పౌరులు విద్యావంతులుగా ఉంటే ప్రయోజనాలు వస్తాయని నమ్మారు.
  3. పుట్టుకతో వచ్చే కులీన ప్రత్యేక హక్కులను వ్యతిరేకించి, వ్యక్తిగత కృషి, శ్రమ, వ్యవస్థాపకతకు విలువ ఇచ్చారు.
  4. వ్యక్తుల స్వేచ్ఛ ఉంటే, పేదలు శ్రమించగలిగితే, పెట్టుబడి ఉన్నవారు అడ్డంకులు లేకుండా పనిచేయగలిగితే సమాజం అభివృద్ధి చెందుతుందని భావించారు.
  5. 19వ శతాబ్దం తొలినాళ్లలో మార్పు కోరిన అనేక మంది కార్మికులు ఉదారవాద, రాడికల్ గుంపులు, పార్టీల వెనుక చేరారు.
• జాతీయవాదులు (Nationalists): కొందరు జాతీయవాదులు, ఉదారవాదులు, రాడికల్స్ 1815లో ఐరోపాలో ఏర్పడిన ప్రభుత్వాలను అంతం చేసే విప్లవాలను కోరారు.
• ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, జర్మనీ, రష్యాల్లో వీరు విప్లవకారులై రాజులను పడగొట్టడానికి పనిచేశారు.
• జాతీయవాదులు పౌరులందరికీ సమాన హక్కులు ఉండే 'దేశాల' ఏర్పాటు కోసం మాట్లాడారు.
• 1815 తర్వాత ఇటలీ జాతీయవాది గ్యూసెప్పే మాజినీ (Giuseppe Mazzini) ఇటలీలో దీనిని సాధించడానికి ఇతరులతో కలిసి కుట్ర చేశారు. భారతదేశంతో సహా ఇతర చోట్ల జాతీయవాదులు ఆయన రచనలు చదివారు.

19వ శతాబ్ద మధ్యకల్లా సామ్యవాదం ఐరోపాలో విస్తృతంగా తెలిసిన, అందరి దృష్టిని ఆకర్షించిన ఆలోచనల సమూహంగా మారింది. సమాజాన్ని ఎలా నిర్మించాలన్న దృష్టిలో ఇది అత్యంత విస్తృతమైన ఊహల్లో ఒకటి.

• సామ్యవాదుల వాదన: ప్రైవేటు ఆస్తి అప్పటి సామాజిక సమస్యలన్నింటికీ మూలమని భావించారు.
• ఉపాధి ఇచ్చే ఆస్తి వ్యక్తుల సొంతం
• ఆస్తిపరులు తమ లాభం గురించే ఆలోచిస్తారు, ఆస్తిని ఉత్పాదకంగా చేసే శ్రామికుల సంక్షేమం పట్టించుకోరు.
• ఆస్తిపై వ్యక్తులకు బదులు సమాజం మొత్తానికి నియంత్రణ ఉంటే సామూహిక ప్రయోజనాలపై ఎక్కువ శ్రద్ధ ఉంటుందని వారి వాదన.
• రాబర్ట్ ఓవెన్ (Robert Owen, 1771–1858): ఇంగ్లండ్‌కు చెందిన ప్రముఖ తయారీదారు.
• అమెరికా (USA)లో ఇండియానాలో 'న్యూ హార్మొనీ' (New Harmony) అనే సహకార సంఘ సమాజాన్ని నిర్మించడానికి ప్రయత్నించారు.
• లూయీ బ్లాంక్ (Louis Blanc, 1813–1882): ఫ్రాన్స్‌కు చెందినవారు.
• సహకార సంఘాలను వ్యక్తిగత ప్రయత్నంతో పెద్ద స్థాయిలో నిర్మించలేమని, ప్రభుత్వం వాటిని ప్రోత్సహించి పెట్టుబడిదారీ సంస్థల స్థానంలో తేవాలని కోరారు.
• ఈ సహకార సంఘాలు వస్తువులను కలిసి ఉత్పత్తి చేసే ప్రజల సంఘాలు
• సభ్యులు చేసిన పనిని బట్టి లాభాలను పంచుకోవాలి.
• కార్ల్ మార్క్స్ (Karl Marx, 1818–1883), ఫ్రెడరిక్ ఎంగెల్స్ (Friedrich Engels, 1820–1895): కొత్త వాదనలు జోడించారు.
• పారిశ్రామిక సమాజం 'పెట్టుబడిదారీ' (capitalist) సమాజమని మార్క్స్ వాదన.
• కర్మాగారాల్లో పెట్టిన పెట్టుబడి పెట్టుబడిదారుల సొంతం
• అయితే వారి లాభాన్ని సృష్టించేది కార్మికులే.
• ప్రైవేటు పెట్టుబడిదారులు ఈ లాభాన్ని కూడబెట్టుకుంటున్నంత వరకు కార్మికుల స్థితి మెరుగుపడదు.
• కార్మికులు పెట్టుబడిదారీ విధానాన్ని, ప్రైవేటు ఆస్తి పాలనను కూలదోయాలి.
• పెట్టుబడిదారీ దోపిడీ నుంచి విముక్తి కోసం ఆస్తి మొత్తం సామాజిక నియంత్రణలో ఉండే సామ్యవాద సమాజాన్ని నిర్మించాలి
• దీనినే కమ్యూనిస్టు సమాజం (communist society) అన్నారు.
• పెట్టుబడిదారులతో ఘర్షణలో కార్మికులే గెలుస్తారని, కమ్యూనిస్టు సమాజమే భవిష్యత్తు సహజ సమాజమని ఆయన నమ్మకం.

1870ల నాటికి సామ్యవాద ఆలోచనలు ఐరోపా అంతటా వ్యాపించాయి. తమ ప్రయత్నాలను సమన్వయం చేయడానికి సామ్యవాదులు 'రెండో ఇంటర్నేషనల్' (Second International) అనే అంతర్జాతీయ సంస్థను ఏర్పాటు చేశారు.

• కార్మికుల సంఘాలు: ఇంగ్లండ్, జర్మనీలలో కార్మికులు మెరుగైన జీవన–పని పరిస్థితుల కోసం పోరాడేందుకు సంఘాలు ఏర్పరచారు.
• కష్టకాలంలో సభ్యులకు సహాయపడేందుకు నిధులు ఏర్పాటు చేశారు
• పని గంటల తగ్గింపు, ఓటు హక్కును డిమాండ్ చేశారు.
• జర్మనీలో ఈ సంఘాలు సోషల్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ (SPD)తో కలిసి పనిచేసి, పార్లమెంటులో సీట్లు గెలవడానికి సహకరించాయి.
• 1905 నాటికి: సామ్యవాదులు, కార్మిక సంఘాలు బ్రిటన్‌లో లేబర్ పార్టీ (Labour Party)ని, ఫ్రాన్స్‌లో సోషలిస్టు పార్టీని ఏర్పాటు చేశారు.
• పరిమితి:
  1. 1914 వరకు ఐరోపాలో సామ్యవాదులు ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడంలో విజయం సాధించలేదు. పార్లమెంటరీ రాజకీయాల్లో బలమైన నేతలున్నందున వారి ఆలోచనలు చట్టాలను ప్రభావితం చేశాయి
  2. అయినా ప్రభుత్వాలను సంప్రదాయవాదులు, ఉదారవాదులు, రాడికల్స్‌ నడిపారు.
• పారిస్ కమ్యూన్ (Paris Commune, 1871): మార్చి–మే 1871 మధ్య పారిస్‌లో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాటు.
• పారిస్ నగర కౌన్సిల్ (commune)ని కార్మికులు, సామాన్య ప్రజలు, వృత్తి నిపుణులు, రాజకీయ కార్యకర్తలతో కూడిన 'ప్రజా ప్రభుత్వం' స్వాధీనం చేసుకుంది.
• ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వ విధానాలపై పెరుగుతున్న అసంతృప్తి నేపథ్యంలో ఇది జరిగింది.
• ప్రభుత్వ దళాలు దీనిని అణచివేశాయి
• అయినా సామ్యవాదులు దీనిని సామ్యవాద విప్లవానికి ముందడుగుగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా కీర్తించారు.
• ఎరుపు జెండా (కార్మికుల జెండా) – కమ్యూనార్డ్‌లు (పారిస్ విప్లవకారులు) స్వీకరించిన జెండా
• ఇది ఒక వారసత్వం.
• మార్సెల్లేజ్ (Marseillaise) – మొదట 1792లో యుద్ధ గీతంగా రాసినది
• కమ్యూన్‌కు, స్వేచ్ఛ కోసం పోరాటానికి చిహ్నంగా మారింది. ఇది ఫ్రాన్స్ యుద్ధగీతం.

ఐరోపాలో అతి తక్కువగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశాల్లో రష్యా ఒకటి. ఇక్కడ పరిస్థితి విపరీతంగా ఉండి, 1917 అక్టోబర్ విప్లవం ద్వారా సామ్యవాదులు ప్రభుత్వాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

1917 ఫిబ్రవరిలో రాచరికం పతనం, అక్టోబర్ సంఘటనలు కలిపి సాధారణంగా 'రష్యా విప్లవం' (Russian Revolution) అంటారు.

• పాలకుడు: 1914లో జార్ నికోలస్ II (Tsar Nicholas II) రష్యాను, దాని సామ్రాజ్యాన్ని పాలించారు.
• భూభాగం: మాస్కో చుట్టుపక్కల ప్రాంతమే కాక ఇప్పటి ఫిన్లండ్, లాత్వియా, లిథువేనియా, ఎస్టోనియా, పోలండ్ భాగాలు, ఉక్రెయిన్, బెలారస్ ఈ సామ్రాజ్యంలో ఉన్నాయి.
• ఇది పసిఫిక్ మహాసముద్రం వరకు విస్తరించింది
• ఇప్పటి మధ్య ఆసియా రాష్ట్రాలు, జార్జియా, అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్ కూడా చేరాయి.
• మతాలు: మెజారిటీ మతం రష్యన్ ఆర్థడాక్స్ క్రైస్తవం (Russian Orthodox Christianity) – ఇది గ్రీక్ ఆర్థడాక్స్ చర్చి నుంచి ఎదిగింది.
• సామ్రాజ్యంలో క్యాథలిక్కులు, ప్రొటెస్టెంట్లు, ముస్లింలు, బౌద్ధులు కూడా ఉన్నారు.
• పటం (Fig.4): 1914 నాటి ఐరోపా పటం రష్యా సామ్రాజ్యాన్ని, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో పోరాడుతున్న ఐరోపా దేశాలను చూపుతుంది.
• పుస్తకంలోని రష్యా చిత్రం: 1900లో సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లోని వింటర్ ప్యాలెస్ 'వైట్ హాల్'లో జార్ నికోలస్ II (చిత్రకారుడు ఎర్నెస్ట్ లిప్‌గార్ట్, 1847–1932).

20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో రష్యా ప్రజల్లో అత్యధికులు వ్యవసాయదారులే. పరిశ్రమలు కొన్ని చోట్ల మాత్రమే కేంద్రీకృతమై ఉండేవి.

• వ్యవసాయం:
  1. సామ్రాజ్య జనాభాలో సుమారు 85 శాతం మంది వ్యవసాయం ద్వారా జీవించారు
  2. ఫ్రాన్స్, జర్మనీల్లో ఇది 40–50 శాతం మధ్య మాత్రమే.
• సాగుదారులు మార్కెట్ కోసం, సొంత అవసరాల కోసం ఉత్పత్తి చేశారు
• రష్యా ప్రధాన ధాన్యం ఎగుమతిదారు.
• పరిశ్రమలు: ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్, మాస్కో.
• చేతివృత్తుల వారు ఉత్పత్తిలో ఎక్కువ భాగం చేశారు
• పెద్ద కర్మాగారాలు చేతివృత్తి దుకాణాలతో పాటు ఉండేవి.
• 1890లలో రైల్వే నెట్‌వర్క్ విస్తరణ, పరిశ్రమల్లో విదేశీ పెట్టుబడులు పెరిగినప్పుడు చాలా కర్మాగారాలు వచ్చాయి.
• బొగ్గు ఉత్పత్తి రెట్టింపు, ఇనుము–ఉక్కు ఉత్పత్తి నాలుగింతలైంది. 1900ల నాటికి కొన్ని ప్రాంతాల్లో కర్మాగార కార్మికులు, చేతివృత్తిదారుల సంఖ్య దాదాపు సమానమైంది.
• పని పరిస్థితులు: పరిశ్రమలు చాలా వరకు పారిశ్రామికవేత్తల ప్రైవేటు ఆస్తి.
• కనీస వేతనాలు, పరిమిత పని గంటలను ప్రభుత్వం పర్యవేక్షించేది
• కానీ ఫ్యాక్టరీ ఇన్‌స్పెక్టర్లు నిబంధనల ఉల్లంఘనను ఆపలేకపోయారు.
• చేతివృత్తి యూనిట్లు, చిన్న వర్క్‌షాపుల్లో పని దినం కొన్నిసార్లు 15 గంటలు
• కర్మాగారాల్లో 10–12 గంటలు.
• వసతి గదుల నుంచి డార్మిటరీల వరకు ఉండేది (డార్మిటరీల్లో షిఫ్టుల వారీగా నిద్రించేవారు, కుటుంబాలను ఉంచుకోలేరు).
• కార్మికులు – విభజిత సమూహం:
  1. కొందరికి గ్రామాలతో బలమైన బంధాలు; మరికొందరు నగరాల్లో శాశ్వతంగా స్థిరపడ్డారు.
  2. నైపుణ్యం ఆధారంగా విభజన – సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ లోహ కార్మికులు తమను ఇతర కార్మికుల్లో 'కులీనులు'గా భావించారు (ఎక్కువ శిక్షణ, నైపుణ్యం అవసరం).
  3. 1914 నాటికి కర్మాగార శ్రామిక శక్తిలో మహిళలు 31 శాతం; కానీ పురుషుల వేతనంలో సగం నుంచి మూడింట రెండు వంతుల వరకు మాత్రమే వేతనం.
  4. దుస్తులు, నడవడికలో కూడా విభజన కనబడింది. నిరుద్యోగం, ఆర్థిక కష్టకాలంలో సభ్యులకు సహాయపడే సంఘాలను కొందరు ఏర్పరచినా అవి తక్కువ.
  5. భేదాలున్నా, తొలగింపులు లేదా పని పరిస్థితులపై యజమానులతో విభేదిస్తే సమ్మె (strike) చేయడానికి ఏకమయ్యేవారు. వస్త్ర పరిశ్రమలో 1896–97లో, లోహ పరిశ్రమలో 1902లో తరచూ సమ్మెలు జరిగాయి.
• గ్రామీణ ప్రాంతం:
  1. రైతులు ఎక్కువ భూమిని సాగు చేశారు
  2. కానీ ప్రభువులు (nobility), క్రౌన్, ఆర్థడాక్స్ చర్చి పెద్ద ఆస్తులను కలిగి ఉన్నారు.
• కార్మికుల్లాగే రైతుల్లోనూ విభజన ఉంది
• వారు ఎంతో మతవిశ్వాసులు.
• కొద్ది సందర్భాలు మినహా వారికి ప్రభువుల పట్ల గౌరవం లేదు:
  1. ప్రభువులు జార్‌కు చేసిన సేవల వల్ల అధికారం పొందారు, స్థానిక ప్రజాదరణ వల్ల కాదు. ఫ్రెంచ్ విప్లవంలో బ్రిట్టనీ రైతులు ప్రభువులను గౌరవించి వారి కోసం పోరాడారు
  2. రష్యాలో అలా కాదు.
• రష్యా రైతులు ప్రభువుల భూమిని తమకు ఇవ్వాలని కోరారు
• తరచూ కౌలు చెల్లించలేదు, భూస్వాములను హత్య చేశారు. 1902లో దక్షిణ రష్యాలో ఇది పెద్ద ఎత్తున జరిగింది
• 1905లో రష్యా అంతటా జరిగింది.
• రష్యా రైతుల ప్రత్యేకత:
  1. వారు కాలానుగుణంగా తమ భూమిని కలిపేసేవారు
  2. వారి కమ్యూన్ (మీర్ – mir) ప్రతి కుటుంబ అవసరాల ప్రకారం దానిని పంచేది.

1914కు ముందు రష్యాలో అన్ని రాజకీయ పార్టీలు చట్టవిరుద్ధం. సామ్యవాదులు రహస్యంగా సంస్థలు నడిపారు.

• రష్యన్ సోషల్ డెమోక్రటిక్ వర్కర్స్ పార్టీ: 1898లో మార్క్స్ ఆలోచనలను గౌరవించిన సామ్యవాదులు స్థాపించారు.
• ప్రభుత్వ నిఘా వల్ల చట్టవిరుద్ధ సంస్థగానే పని చేసింది
• పత్రికను స్థాపించింది, కార్మికులను సమీకరించింది, సమ్మెలు నిర్వహించింది.
• సోషలిస్టు రివల్యూషనరీ పార్టీ: 1900లో స్థాపించారు.
• కొందరు రష్యన్ సామ్యవాదులు రైతుల కాలానుగుణ భూ పంపిణీ ఆచారం వారిని సహజ సామ్యవాదులను చేస్తుందని భావించారు. అందువల్ల విప్లవానికి ప్రధాన శక్తి కార్మికులు కాక రైతులే అవుతారని, రష్యా ఇతర దేశాల కన్నా త్వరగా సామ్యవాద దేశం అవుతుందని అన్నారు. 19వ శతాబ్ద చివరి కాలంలో వారు గ్రామాల్లో చురుగ్గా ఉన్నారు.
• ఈ పార్టీ రైతుల హక్కుల కోసం పోరాడింది
• ప్రభువుల భూమిని రైతులకు బదిలీ చేయాలని కోరింది.
• సోషల్ డెమోక్రాట్లు – రైతులపై భిన్నాభిప్రాయం:
  1. లెనిన్ దృష్టిలో రైతులు ఒకే ఐక్య సమూహం కాదు: కొందరు పేదలు, కొందరు ధనికులు
  2. కొందరు కూలీలు, కొందరు కార్మికులను నియమించే పెట్టుబడిదారులు. ఈ 'భేదం' (differentiation) వల్ల అందరూ సామ్యవాద ఉద్యమంలో భాగం కాలేరు.
• సంస్థాగత వ్యూహంపై చీలిక:
  1. బోల్షివిక్ గ్రూపును నడిపిన వ్లాదిమీర్ లెనిన్ (Vladimir Lenin): జారిస్టు రష్యా వంటి అణచివేత సమాజంలో పార్టీ క్రమశిక్షణతో ఉండాలి, సభ్యుల సంఖ్యను, నాణ్యతను నియంత్రించాలి.
  2. మెన్షివిక్కులు (Mensheviks): జర్మనీలో లాగా పార్టీ అందరికీ తెరిచి ఉండాలన్నారు.
• కార్మికుల సమావేశాలు (Source A):
  1. అలెగ్జాండర్ ష్లియాప్నికోవ్ (Alexander Shlyapnikov) అనే సామ్యవాద కార్మికుడు వివరించినట్లు – కర్మాగారాల్లో వ్యక్తిగత ప్రచారం, చర్చా వర్గాలు
  2. చట్టబద్ధ సమావేశాలను విముక్తి పోరాటంలో కలిపేవారు
  3. చట్టవిరుద్ధ సమావేశాలు భోజన విరామంలో, గేటు వద్ద, మెట్లపై సంఘటితంగా జరిగేవి
  4. యాజమాన్యం పోలీసులకు ఫోన్ చేసేలోపే ప్రసంగాలు ముగిసి నిర్ణయాలు తీసుకునేవారు.

రష్యా నిరంకుశ రాజ్యం (autocracy). ఇతర ఐరోపా పాలకుల్లా కాకుండా 20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో కూడా జార్ పార్లమెంటుకు జవాబుదారీ కాదు.

• ఉదారవాదుల పాత్ర: రష్యా ఉదారవాదులు ఈ స్థితిని అంతం చేయడానికి ప్రచారం చేశారు. సోషల్ డెమోక్రట్లు, సోషలిస్టు రివల్యూషనరీలతో కలిసి 1905 విప్లవంలో రైతులు, కార్మికులతో కలిసి రాజ్యాంగం కోసం డిమాండ్ చేశారు.
• వారికి సామ్రాజ్యంలో జాతీయవాదులు (ఉదా: పోలండ్‌లో), ముస్లిం ప్రాబల్య ప్రాంతాల్లో జాదీదిస్టులు (Jadidists – ఆధునీకరించిన ఇస్లాం తమ సమాజాలను నడిపించాలని కోరిన ముస్లిం సంస్కర్తలు) మద్దతు ఇచ్చారు.
• 1904 – కార్మికులకు చెడ్డ సంవత్సరం: అవసర వస్తువుల ధరలు ఎంత వేగంగా పెరిగాయంటే వాస్తవ వేతనాలు (real wage) 20 శాతం తగ్గాయి. కార్మికుల సంఘాల సభ్యత్వం నాటకీయంగా పెరిగింది.
• 1904లో ఏర్పడిన 'అసెంబ్లీ ఆఫ్ రష్యన్ వర్కర్స్'కు చెందిన నలుగురు సభ్యులను పుతిలోవ్ ఐరన్ వర్క్స్‌లో తొలగించడంతో సమ్మె పిలుపు వచ్చింది.
• తర్వాత కొద్ది రోజుల్లో సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లో 1,10,000 మందికి పైగా కార్మికులు సమ్మె చేశారు
• పని దినాన్ని 8 గంటలకు తగ్గించాలని, వేతనాల పెంపు, పని పరిస్థితుల మెరుగుదల కోరారు.
• రక్తసిక్త ఆదివారం (Bloody Sunday): ఫాదర్ గాపన్ (Father Gapon) నాయకత్వంలో కార్మికుల ఊరేగింపు వింటర్ ప్యాలెస్ చేరినప్పుడు పోలీసులు, కోసాక్కులు దాడి చేశారు.
• 100 మందికి పైగా కార్మికులు చనిపోయారు, సుమారు 300 మంది గాయపడ్డారు.
• ఈ సంఘటనతో 1905 విప్లవంగా పిలిచే పరంపర మొదలైంది.
• విప్లవ పరిణామాలు:
  1. దేశమంతటా సమ్మెలు
  2. పౌర స్వేచ్ఛ లేదని విద్యార్థి సంఘాలు బయటకు వెళ్లడంతో విశ్వవిద్యాలయాలు మూతపడ్డాయి.
• న్యాయవాదులు, వైద్యులు, ఇంజనీర్లు, ఇతర మధ్యతరగతి కార్మికులు 'యూనియన్ ఆఫ్ యూనియన్స్' (Union of Unions) ఏర్పరచి రాజ్యాంగ సభ (constituent assembly) డిమాండ్ చేశారు.
• జార్ ఎన్నికైన సలహా పార్లమెంటు 'డ్యూమా' (Duma) ఏర్పాటుకు అనుమతించాడు.
• విప్లవ సమయంలో కొంతకాలం కర్మాగార కార్మికులతో కూడిన అనేక కార్మిక సంఘాలు, ఫ్యాక్టరీ కమిటీలు ఉండేవి.
• 1905 తర్వాత అణచివేత:
  1. చాలా కమిటీలు, సంఘాలను చట్టవిరుద్ధంగా ప్రకటించడంతో అనధికారికంగా పనిచేశాయి
  2. రాజకీయ కార్యకలాపాలపై కఠిన ఆంక్షలు.
• జార్ మొదటి డ్యూమాను 75 రోజుల్లో, తిరిగి ఎన్నికైన రెండో డ్యూమాను మూడు నెలల్లో రద్దు చేశాడు. తన అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం ఇష్టపడలేదు.
• ఓటింగ్ చట్టాలను మార్చి, మూడో డ్యూమాను సంప్రదాయవాద రాజకీయవేత్తలతో నింపాడు
• ఉదారవాదులు, విప్లవకారులను దూరంగా ఉంచాడు.

1914లో రెండు ఐరోపా కూటముల మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఈ యుద్ధ ప్రభావమే జార్ పాలన పతనానికి ప్రధాన కారణమైంది.

• కూటములు:
  1. జర్మనీ, ఆస్ట్రియా, టర్కీ (కేంద్ర శక్తులు – Central Powers) ఒకవైపు
  2. ఫ్రాన్స్, బ్రిటన్, రష్యా (తర్వాత ఇటలీ, రొమేనియా) మరోవైపు.
• ప్రతి దేశానికి ప్రపంచవ్యాప్త సామ్రాజ్యం ఉండటంతో యుద్ధం ఐరోపాలోనే కాక బయటా జరిగింది. ఇదే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం.
• రష్యాలో ప్రజాదరణ తగ్గుదల:
  1. మొదట యుద్ధం ప్రజాదరణ పొందింది
  2. ప్రజలు జార్ నికోలస్ II వెనుక నిలిచారు. యుద్ధం కొనసాగుతుంటే జార్ డ్యూమాలోని ప్రధాన పార్టీలను సంప్రదించడానికి నిరాకరించాడు
  3. మద్దతు తగ్గింది.
• జర్మన్ వ్యతిరేక భావాలు పెరిగాయి
• జర్మన్ పేరైన సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌ను 'పెట్రోగ్రాడ్' (Petrograd) అని మార్చారు.
• జారీనా (రాణి) అలెగ్జాండ్రా జర్మన్ మూలాలు, రాస్పుటిన్ (Rasputin) అనే సన్యాసి వంటి చెడు సలహాదారులు నిరంకుశ పాలనను అప్రియం చేశాయి.
• తూర్పు ఫ్రంట్ vs పశ్చిమ ఫ్రంట్:
  1. పశ్చిమాన తూర్పు ఫ్రాన్స్ వెంట విస్తరించిన కందకాల (trenches) నుంచి సైన్యాలు పోరాడాయి.
  2. తూర్పున సైన్యాలు ఎక్కువగా కదిలి, భారీ ప్రాణనష్టంతో యుద్ధాలు చేశాయి.
  3. 1914–1916 మధ్య రష్యా సైన్యాలు జర్మనీ, ఆస్ట్రియాలో ఘోరంగా ఓడిపోయాయి; 1917 నాటికి 70 లక్షలకు పైగా ప్రాణనష్టం.
  4. వెనుదిరిగేటప్పుడు శత్రువు భూమిపై బతకకుండా పంటలను, భవనాలను రష్యా సైన్యమే ధ్వంసం చేసింది; దీనివల్ల రష్యాలో 30 లక్షలకు పైగా శరణార్థులయ్యారు. ఈ పరిస్థితి ప్రభుత్వాన్ని, జార్‌ను అప్రతిష్ఠ పాలు చేసింది; సైనికులు పోరాడటానికి ఇష్టపడలేదు.
  5. రష్యా సామ్రాజ్య సైన్యాన్ని 'రష్యన్ స్టీమ్ రోలర్' అనేవారు; అది ప్రపంచంలో అతిపెద్ద సాయుధ దళం. అది విప్లవకారుల వైపు మళ్లినప్పుడు జారిస్టు అధికారం కుప్పకూలింది.
• పరిశ్రమలపై ప్రభావం:
  1. రష్యాలో పరిశ్రమలు తక్కువ
  2. బాల్టిక్ సముద్రంపై జర్మన్ నియంత్రణ వల్ల ఇతర సరఫరాదారుల నుంచి దేశం తెగిపోయింది.
• పారిశ్రామిక పరికరాలు ఐరోపాలో మరెక్కడా లేనంత వేగంగా నాశనమయ్యాయి
• 1916 నాటికి రైల్వే లైన్లు పాడైపోవడం మొదలైంది.
• సమర్థులైన పురుషులను యుద్ధానికి పిలిచారు
• శ్రామికుల కొరత వల్ల అవసరమైన వస్తువులు తయారు చేసే చిన్న వర్క్‌షాపులు మూతపడ్డాయి.
• పెద్ద ఎత్తున ధాన్యాన్ని సైన్యానికి పంపారు
• నగరాల్లో రొట్టె, పిండి కొరత
• 1916 శీతాకాలం నాటికి రొట్టె దుకాణాల వద్ద అల్లర్లు సాధారణం.

1917 శీతాకాలంలో రాజధాని పెట్రోగ్రాడ్‌లో పరిస్థితులు ఘోరంగా ఉన్నాయి. నగర నిర్మాణమే ప్రజల మధ్య విభజనను చూపేది.

• నగర విభజన:
  1. కార్మికుల నివాసాలు, కర్మాగారాలు నెవా నది కుడి ఒడ్డున (right bank)
  2. ఎడమ ఒడ్డున ఫ్యాషనబుల్ ప్రాంతాలు, వింటర్ ప్యాలెస్, అధికారిక భవనాలు, డ్యూమా సమావేశమయ్యే భవనం.
• నేపథ్యం:
  1. 1917 ఫిబ్రవరిలో కార్మికుల నివాసాల్లో ఆహార కొరత తీవ్రమైంది
  2. శీతాకాలం అసాధారణ మంచు, తీవ్ర చలితో ఉంది. ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని కాపాడాలనుకున్న పార్లమెంటు సభ్యులు డ్యూమాను రద్దు చేయాలనే జార్ కోరికను వ్యతిరేకించారు.
• సంఘటనల క్రమం:
  1. 22 ఫిబ్రవరి: కుడి ఒడ్డున ఒక కర్మాగారంలో లాకౌట్. మరుసటి రోజు యాభై కర్మాగారాల్లో కార్మికులు సానుభూతి సమ్మె చేశారు. చాలా కర్మాగారాల్లో మహిళలు సమ్మెలకు నాయకత్వం వహించారు; దీనిని అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం (International Women's Day) అన్నారు.
  2. కార్మికులు నిరసనగా కర్మాగార ప్రాంతం నుంచి రాజధాని కేంద్రమైన నెవ్‌స్కీ ప్రాస్పెక్ట్ (Nevskii Prospekt) చేరారు. ఈ దశలో ఏ రాజకీయ పార్టీ ఉద్యమాన్ని చురుగ్గా నిర్వహించలేదు.
  3. ఫ్యాషనబుల్ ప్రాంతాలు, అధికారిక భవనాలను కార్మికులు చుట్టుముట్టడంతో ప్రభుత్వం కర్ఫ్యూ విధించింది. సాయంత్రానికి చెదిరిపోయి 24, 25 తేదీల్లో తిరిగి వచ్చారు. ప్రభుత్వం అశ్వదళం, పోలీసులను రంగంలోకి దించింది.
  4. 25 ఫిబ్రవరి (ఆదివారం): ప్రభుత్వం డ్యూమాను సస్పెండ్ చేసింది; రాజకీయ నేతలు వ్యతిరేకించారు.
  5. 26: ఎడమ ఒడ్డు వీధుల్లో నిరసనకారులు మళ్లీ గుమిగూడారు.
  6. 27: పోలీసు ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ధ్వంసం చేశారు; వీధుల్లో రొట్టె, వేతనాలు, మెరుగైన పని గంటలు, ప్రజాస్వామ్యం నినాదాలు. అశ్వదళం మళ్లీ రంగంలోకి దిగినా నిరసనకారులపై కాల్పులు జరపడానికి నిరాకరించింది. ఒక రెజిమెంట్ బ్యారక్స్‌లో ఒక అధికారిపై కాల్పులు జరిగాయి; మరో మూడు రెజిమెంట్లు తిరుగుబాటు చేసి సమ్మె కార్మికులతో చేరడానికి ఓటు వేశాయి.
  7. ఆ సాయంత్రానికి సైనికులు, సమ్మె కార్మికులు డ్యూమా సమావేశమయ్యే భవనంలోనే 'సోవియట్' (soviet = కౌన్సిల్) ఏర్పరచారు – ఇదే పెట్రోగ్రాడ్ సోవియట్ (Petrograd Soviet).
  8. మరుసటి రోజు ఒక ప్రతినిధి బృందం జార్‌ను కలిసింది. సైనిక కమాండర్లు పదవి వదలమని సలహా ఇవ్వగా, ఆయన 2 మార్చి (1917)న రాజీనామా (abdicate) చేశాడు.
  9. సోవియట్ నేతలు, డ్యూమా నేతలు కలిసి దేశాన్ని నడపడానికి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం (Provisional Government) ఏర్పరచారు. రష్యా భవిష్యత్తును సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కుతో ఎన్నికయ్యే రాజ్యాంగ సభ నిర్ణయిస్తుంది.
  10. రాచరికాన్ని కూలదోసిన ఈ ఫిబ్రవరి విప్లవానికి పెట్రోగ్రాడ్ నాయకత్వం వహించింది.
• మహిళలు (Box 1): లోరెంజ్ టెలిఫోన్ ఫ్యాక్టరీలో మహిళా దినోత్సవం నాడు మార్ఫా వాసిలేవా అనే మిల్లింగ్ యంత్ర ఆపరేటర్ దాదాపు ఒంటరిగా సమ్మెకు పిలుపిచ్చారు. 'ఇతరులు ఆకలితో ఉండగా నేను ఒక్కదాన్నే కడుపు నిండా తినలేను' అని ఆమె చెప్పగా, మహిళలు, తర్వాత పురుషులు పని ఆపి వీధుల్లోకి వచ్చారు (మూలం: చోయి ఛటర్జీ, 'సెలబ్రేటింగ్ ఉమెన్', 2002).

తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో సైనికాధికారులు, భూస్వాములు, పారిశ్రామికవేత్తలు ప్రభావశీలురు. అయితే ఉదారవాదులు, సామ్యవాదులు ఎన్నికైన ప్రభుత్వం కోసం కృషి చేశారు.

• స్వేచ్ఛలు:
  1. బహిరంగ సభలు, సంఘాలపై ఆంక్షలు తొలగించారు. పెట్రోగ్రాడ్ సోవియట్ లాగా 'సోవియట్లు' అన్ని చోట్ల ఏర్పడ్డాయి
  2. అయితే ఎన్నికకు ఒకే ఉమ్మడి విధానం లేదు.
• లెనిన్ రాక – ఏప్రిల్ థీసిస్ (April Theses): 1917 ఏప్రిల్‌లో బోల్షివిక్ నేత వ్లాదిమీర్ లెనిన్ ప్రవాసం నుంచి రష్యా తిరిగొచ్చారు. ఆయనా, బోల్షివిక్కులూ 1914 నుంచే యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించారు. సోవియట్లు అధికారం చేపట్టే సమయం వచ్చిందని ఆయన భావించారు. ఆయన మూడు డిమాండ్లు:
• యుద్ధాన్ని ముగించాలి.
• భూమిని రైతులకు బదిలీ చేయాలి.
• బ్యాంకులను జాతీయం (nationalise) చేయాలి.
• వీటినే 'ఏప్రిల్ థీసిస్' అంటారు. బోల్షివిక్ పార్టీ తన కొత్త తీవ్ర లక్ష్యాలను సూచించడానికి పేరును 'కమ్యూనిస్టు పార్టీ'గా మార్చుకోవాలని కూడా ఆయన వాదించారు.
• పార్టీలోని చాలామంది ఈ థీసిస్‌తో మొదట ఆశ్చర్యపోయారు
• సామ్యవాద విప్లవానికి ఇంకా సమయం రాలేదని, తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి మద్దతివ్వాలని భావించారు. తర్వాతి నెలల పరిణామాలు వారి వైఖరిని మార్చాయి.
• వేసవిలో కార్మిక ఉద్యమం:
  1. పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో ఫ్యాక్టరీ కమిటీలు ఏర్పడి పారిశ్రామికవేత్తలు కర్మాగారాలను నడిపే తీరును ప్రశ్నించాయి; కార్మిక సంఘాల సంఖ్య పెరిగింది; సైన్యంలో సైనికుల కమిటీలు ఏర్పడ్డాయి.
  2. జూన్‌లో సుమారు 500 సోవియట్లు 'ఆల్ రష్యా కాంగ్రెస్ ఆఫ్ సోవియట్స్'కు ప్రతినిధులను పంపాయి.
  3. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం తన అధికారం తగ్గడం, బోల్షివిక్ ప్రభావం పెరగడం చూసి కఠిన చర్యలు తీసుకుంది: కార్మికులు ఫ్యాక్టరీలు నడిపే ప్రయత్నాలను అడ్డుకుంది, నాయకులను అరెస్టు చేయడం మొదలుపెట్టింది.
  4. 1917 జూలైలో బోల్షివిక్కులు నిర్వహించిన ప్రజా ప్రదర్శనలను కఠినంగా అణచివేశారు (17 జూలై 1917 'జూలై రోజులు' – July Days – బోల్షివిక్ అనుకూల ప్రదర్శనపై సైన్యం కాల్పులు జరిపింది). చాలామంది బోల్షివిక్ నేతలు రహస్యంగా దాక్కోవాల్సి వచ్చింది లేదా పారిపోయారు.
• గ్రామీణ ప్రాంతం:
  1. రైతులు, వారి సోషలిస్టు రివల్యూషనరీ నాయకులు భూ పునఃపంపిణీ కోసం ఒత్తిడి చేశారు
  2. దీనిని చూసుకోవడానికి భూ కమిటీలు ఏర్పడ్డాయి. సోషలిస్టు రివల్యూషనరీల ప్రోత్సాహంతో రైతులు 1917 జూలై–సెప్టెంబర్ మధ్య భూమిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

తాత్కాలిక ప్రభుత్వం, బోల్షివిక్కుల మధ్య ఘర్షణ పెరగడంతో ప్రభుత్వం నియంతృత్వాన్ని ఏర్పరుస్తుందని లెనిన్ భయపడ్డారు. సెప్టెంబర్‌లో ఆయన ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు గురించి చర్చలు ప్రారంభించారు; సైన్యం, సోవియట్లు, కర్మాగారాల్లోని బోల్షివిక్ మద్దతుదారులను ఏకం చేశారు.

• 16 అక్టోబర్ 1917: సామ్యవాద అధికార స్వాధీనానికి పెట్రోగ్రాడ్ సోవియట్, బోల్షివిక్ పార్టీ అంగీకరించేలా లెనిన్ ఒప్పించారు.
• లియోన్ ట్రాట్స్కీ (Leon Trotskii) నాయకత్వంలో సోవియట్ 'సైనిక విప్లవ కమిటీ' (Military Revolutionary Committee)ని నియమించి స్వాధీనాన్ని నిర్వహించింది. తేదీని రహస్యంగా ఉంచారు.
• 24 అక్టోబర్: తిరుగుబాటు మొదలైంది. ఇబ్బందిని గ్రహించిన ప్రధానమంత్రి కెరెన్స్కీ (Kerenskii) సైన్యాన్ని రప్పించడానికి నగరం వదిలి వెళ్లారు.
• తెల్లవారుజామున ప్రభుత్వానికి విధేయులైన సైనికులు రెండు బోల్షివిక్ పత్రికల భవనాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు
• టెలిఫోన్, టెలిగ్రాఫ్ కార్యాలయాలను తీసుకోవడానికి, వింటర్ ప్యాలెస్‌ను రక్షించడానికి ప్రభుత్వ అనుకూల దళాలను పంపారు.
• వేగంగా స్పందించిన సైనిక విప్లవ కమిటీ తన మద్దతుదారులను ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు స్వాధీనం చేసుకోమని, మంత్రులను అరెస్టు చేయమని ఆదేశించింది.
• ఆ రోజు ఆలస్యంగా 'ఆరోరా' (Aurora) నౌక వింటర్ ప్యాలెస్‌పై బాంబులు కురిపించింది
• ఇతర నౌకలు నెవా నది వెంట ప్రయాణించి వివిధ సైనిక స్థావరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.
• రాత్రికల్లా నగరం కమిటీ నియంత్రణలోకి వచ్చింది
• మంత్రులు లొంగిపోయారు.
• పెట్రోగ్రాడ్‌లో జరిగిన ఆల్ రష్యా కాంగ్రెస్ ఆఫ్ సోవియట్స్ సమావేశంలో మెజారిటీ బోల్షివిక్ చర్యను ఆమోదించింది.
• ఇతర నగరాలు:
  1. ఇతర నగరాల్లోనూ తిరుగుబాట్లు జరిగాయి
  2. ముఖ్యంగా మాస్కోలో తీవ్ర పోరాటం జరిగింది
  3. అయినా డిసెంబర్ నాటికి బోల్షివిక్కులు మాస్కో–పెట్రోగ్రాడ్ ప్రాంతాన్ని నియంత్రించారు.
• తేదీల క్యాలెండర్ (Box 2):
  1. 1918 ఫిబ్రవరి 1 వరకు రష్యా జూలియన్ క్యాలెండర్‌ను అనుసరించింది
  2. తర్వాత ఇప్పుడు అంతటా పాటించే గ్రెగొరియన్ క్యాలెండర్‌కు మారింది.
• గ్రెగొరియన్ తేదీలు జూలియన్ తేదీల కన్నా 13 రోజులు ముందుంటాయి.
• కాబట్టి మన క్యాలెండర్ ప్రకారం 'ఫిబ్రవరి' విప్లవం 12 మార్చిన, 'అక్టోబర్' విప్లవం 7 నవంబర్‌న జరిగాయి.
• ముఖ్య తేదీలు (పుస్తకంలోని పట్టిక):
  1. 1850లు–1880లు: రష్యాలో సామ్యవాదంపై చర్చలు. 1898: రష్యన్ సోషల్ డెమోక్రటిక్ వర్కర్స్ పార్టీ ఏర్పాటు. 1905: రక్తసిక్త ఆదివారం, 1905 విప్లవం.
  2. 1917: 2 మార్చి – జార్ పదవీ త్యాగం; 24 అక్టోబర్ – పెట్రోగ్రాడ్‌లో బోల్షివిక్ తిరుగుబాటు. 1918–20: అంతర్యుద్ధం. 1919: కామింటర్న్ ఏర్పాటు. 1929: సామూహికీకరణ (collectivisation) ప్రారంభం.

బోల్షివిక్కులు ప్రైవేటు ఆస్తికి పూర్తిగా వ్యతిరేకులు. అధికారంలోకి వచ్చిన వెంటనే వారు సమాజంలో అనేక మౌలిక మార్పులు చేశారు.

• ఆస్తి సంబంధిత మార్పులు:
  1. 1917 నవంబర్‌లో చాలా పరిశ్రమలు, బ్యాంకులను జాతీయం చేశారు (ప్రభుత్వం యాజమాన్యాన్ని, నిర్వహణను చేపట్టింది).
  2. భూమిని సామాజిక ఆస్తిగా ప్రకటించారు; ప్రభువుల భూమిని రైతులు స్వాధీనం చేసుకోవడానికి అనుమతించారు.
  3. నగరాల్లో కుటుంబ అవసరాల ప్రకారం పెద్ద ఇళ్లను విభజించే విధానాన్ని అమలు చేశారు.
• కులీన బిరుదులు నిషేధం, సోవియట్ టోపీ:
  1. పాత కులీన బిరుదుల వాడకాన్ని నిషేధించారు. మార్పును చాటడానికి 1918లో నిర్వహించిన దుస్తుల పోటీ తర్వాత సైన్యం, అధికారులకు కొత్త యూనిఫాంలు రూపొందించారు
  2. ఆ సందర్భంగా 'సోవియట్ టోపీ' (budeonovka) ఎంపికైంది.
• పార్టీ పేరు మార్పు: బోల్షివిక్ పార్టీ పేరును 'రష్యన్ కమ్యూనిస్టు పార్టీ (బోల్షివిక్)'గా మార్చారు.
• రాజ్యాంగ సభ:
  1. 1917 నవంబర్‌లో రాజ్యాంగ సభ ఎన్నికలు నిర్వహించారు
  2. కానీ బోల్షివిక్కులకు మెజారిటీ మద్దతు దక్కలేదు.
• 1918 జనవరిలో సభ బోల్షివిక్ చర్యలను తిరస్కరించింది
• లెనిన్ సభను రద్దు చేశారు. అనిశ్చిత పరిస్థితుల్లో ఎన్నికైన సభ కన్నా ఆల్ రష్యా కాంగ్రెస్ ఆఫ్ సోవియట్స్ ఎక్కువ ప్రజాస్వామికమని ఆయన భావించారు.
• బ్రెస్ట్ లిటోవ్స్క్ శాంతి (Brest Litovsk): 1918 మార్చిలో రాజకీయ మిత్రుల వ్యతిరేకత ఉన్నా బోల్షివిక్కులు జర్మనీతో శాంతి చేసుకున్నారు.
• ఏకపార్టీ రాజ్యం (one-party state):
  1. తర్వాతి సంవత్సరాల్లో ఆల్ రష్యా కాంగ్రెస్ ఆఫ్ సోవియట్స్ ఎన్నికల్లో బోల్షివిక్కులే పాల్గొనే ఏకైక పార్టీ అయ్యారు
  2. ఈ కాంగ్రెస్ దేశ పార్లమెంటుగా మారింది.
• కార్మిక సంఘాలు పార్టీ నియంత్రణలో ఉన్నాయి.
• రహస్య పోలీసు (మొదట చేకా (Cheka), తర్వాత OGPU, NKVD) బోల్షివిక్కులను విమర్శించిన వారిని శిక్షించింది.
• కళలు:
  1. సామ్యవాదం, మార్పుకు ప్రతినిధిగా ఉన్నందున అనేక యువ రచయితలు, కళాకారులు పార్టీ వైపు మొగ్గారు
  2. అక్టోబర్ 1917 తర్వాత కళలు, వాస్తుశిల్పంలో ప్రయోగాలు జరిగాయి. కానీ పార్టీ ప్రోత్సహించిన సెన్సార్‌షిప్ వల్ల చాలామంది భ్రమ తొలగి నిరాశ చెందారు.
• గ్రామీణ రష్యాపై రెండు దృక్కోణాలు: 25 అక్టోబర్ తిరుగుబాటు వార్త గ్రామాన్ని చేరినప్పుడు రైతులకు అది ఉచిత భూమి, యుద్ధానికి ముగింపు అని అర్థం – జమీందారు భవనాన్ని దోచుకుని, భూమిని రైతులకు పంచారు (ఫెడోర్ బెలోవ్ రచన, 'ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఎ సోవియట్ కలెక్టివ్ ఫార్మ్'). అయితే భూస్వామ్య కుటుంబ సభ్యుని లేఖలో తిరుగుబాటు ప్రశాంతంగా, మర్యాదగా జరిగిందని, కొన్ని ఆవులు, గుర్రాలు వదిలారని, కొన్ని గ్రామాలు కమిటీలను తరిమి భూస్వామిని తిరిగి తేవాలనుకుంటున్నాయనే పుకార్లున్నాయని ఉంది (మూలం: సెర్జ్ ష్మెమాన్, 'ఎకోస్ ఆఫ్ ఎ నేటివ్ ల్యాండ్', 1997).

భూమిని పునఃపంపిణీ చేయాలని బోల్షివిక్కులు ఆదేశించినప్పుడు రష్యా సైన్యం విచ్ఛిన్నమవడం మొదలైంది. సైనికులు ఎక్కువగా రైతులే కావడంతో పంపిణీలో వాటా కోసం ఇంటికి వెళ్లేందుకు సైన్యాన్ని విడిచిపెట్టారు.

• వ్యతిరేకులు: బోల్షివిక్ కాని సామ్యవాదులు, ఉదారవాదులు, నిరంకుశ పాలన మద్దతుదారులు బోల్షివిక్ తిరుగుబాటును ఖండించారు.
• వారి నేతలు దక్షిణ రష్యాకు వెళ్లి బోల్షివిక్కులతో (ఎరుపు దళాలు – 'reds') పోరాడటానికి సైన్యాలను సమీకరించారు.
• 1918–1919లో 'ఆకుపచ్చ' (greens – సోషలిస్టు రివల్యూషనరీలు), 'తెలుపు' (whites – జార్ అనుకూలురు) దళాలు రష్యా సామ్రాజ్యంలో చాలా భాగాన్ని నియంత్రించాయి.
• సామ్యవాదం పెరుగుదల గురించి ఆందోళన చెందిన ఫ్రెంచ్, అమెరికన్, బ్రిటిష్, జపనీస్ దళాలు వారికి మద్దతిచ్చాయి.
• ఈ దళాలకూ బోల్షివిక్కులకూ మధ్య అంతర్యుద్ధం (civil war) జరిగినప్పుడు దోపిడీలు, బందిపోటు దాడులు, కరువు సాధారణమయ్యాయి.
• బోల్షివిక్ విజయం:
  1. భూమి స్వాధీనం చేసుకున్న రైతులపై 'తెలుపు' దళాల్లోని ప్రైవేటు ఆస్తి మద్దతుదారులు కఠిన చర్యలు తీసుకున్నారు
  2. దీనివల్ల బోల్షివిక్ వ్యతిరేకులు ప్రజల మద్దతు కోల్పోయారు.
• 1920 జనవరి నాటికి బోల్షివిక్కులు పూర్వ రష్యా సామ్రాజ్యంలో చాలా భాగాన్ని నియంత్రించారు.
• రష్యన్యేతర జాతీయతలు, ముస్లిం జాదీదిస్టుల సహకారం వల్ల వారు విజయం సాధించారు.
• రష్యా వలసదారులే బోల్షివిక్కులైన చోట సహకారం పనిచేయలేదు: మధ్య ఆసియాలోని ఖివా (Khiva)లో బోల్షివిక్ వలసదారులు సామ్యవాద రక్షణ పేరుతో స్థానిక జాతీయవాదులను క్రూరంగా ఊచకోత కోశారు. ఈ పరిస్థితిలో బోల్షివిక్ ప్రభుత్వం ఏమిటో అనేకమంది అయోమయానికి గురయ్యారు.
• USSR ఏర్పాటు: 1922 డిసెంబర్‌లో బోల్షివిక్కులు రష్యా సామ్రాజ్యం నుంచి సృష్టించిన రాజ్యం సోవియట్ యూనియన్ (USSR).
• దీనిని సరిదిద్దడానికి చాలా రష్యన్యేతర జాతీయతలకు USSRలో రాజకీయ స్వయంప్రతిపత్తి (autonomy) ఇచ్చారు.
• అయితే సంచారజీవనం (nomadism)ను కఠినంగా నిరుత్సాహపరచడం వంటి ప్రజాదరణ లేని విధానాలను స్థానిక ప్రభుత్వాలపై బోల్షివిక్కులు రుద్దినందున, వివిధ జాతీయతలను గెలుచుకునే ప్రయత్నాలు పాక్షికంగానే ఫలించాయి.
• మధ్య ఆసియా – రెండు దృక్కోణాలు:
  1. భారతీయ విప్లవకారుడు ఎం.ఎన్. రాయ్ (M.N. Roy; మెక్సికన్ కమ్యూనిస్టు పార్టీ స్థాపకుడు, భారత్, చైనా, ఐరోపాల్లో కామింటర్న్ నాయకుడు) 1920లలో అంతర్యుద్ధ కాలంలో మధ్య ఆసియాలో ఉన్నారు. కిర్గిజ్ గిరిజనులు జార్‌ను, జనరల్స్‌ను తరిమిన విప్లవంతో తాము తమ ఇంటికి యజమానులయ్యామని భావించి మొత్తం తెగ విప్లవంలో చేరిందని ఆయన రాశారు.
  2. 1919లో ఒక కజఖ్ నేత: కిర్గిజ్‌లు మొదటి (ఫిబ్రవరి) విప్లవాన్ని ఆనందంగా, రెండవ (అక్టోబర్) విప్లవాన్ని భయం, ఆందోళనతో స్వాగతించారు. మొదటిది జారిస్టు అణచివేత నుంచి విముక్తి, స్వయంప్రతిపత్తి ఆశను ఇచ్చింది; రెండవది హింస, దోపిడీ, పన్నులు, నియంతృత్వ స్థాపనతో కలిసి వచ్చింది.

అంతర్యుద్ధ కాలంలో బోల్షివిక్కులు పరిశ్రమలు, బ్యాంకుల జాతీయీకరణను కొనసాగించారు. సామాజికీకరించిన భూమిని సాగు చేయడానికి రైతులను అనుమతించారు; సామూహిక శ్రమ సాధ్యమని చూపడానికి స్వాధీనం చేసుకున్న భూమిని వాడారు.

• కేంద్రీకృత ప్రణాళిక (centralised planning):
  1. అధికారులు ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎలా పనిచేయగలదో అంచనా వేసి ఐదేళ్ల కాలానికి లక్ష్యాలు నిర్ణయించారు
  2. వీటి ఆధారంగా పంచవర్ష ప్రణాళికలు (Five Year Plans) తయారయ్యాయి.
• మొదటి రెండు ప్రణాళికల్లో (1927–1932, 1933–1938) పారిశ్రామిక వృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ప్రభుత్వం అన్ని ధరలను నిర్ణయించింది.
• ఫలితాలు: కేంద్రీకృత ప్రణాళిక ఆర్థిక వృద్ధికి దారితీసింది. 1929–1933 మధ్య చమురు, బొగ్గు, ఉక్కు ఉత్పత్తి 100 శాతం పెరిగింది. కొత్త కర్మాగార నగరాలు వచ్చాయి. కర్మాగారాలను సామ్యవాద చిహ్నంగా చూశారు (ఒక పోస్టర్: 'చిమ్నీల పొగ సోవియట్ రష్యా శ్వాస').
• సమస్యలు: వేగవంతమైన నిర్మాణం వల్ల పని పరిస్థితులు పేలవంగా ఉన్నాయి.
• మాగ్నిటోగోర్స్క్ (Magnitogorsk) నగరంలో ఉక్కు కర్మాగార నిర్మాణం మూడేళ్లలో పూర్తయింది
• అయితే కార్మికులు కష్టజీవితం గడిపారు, మొదటి సంవత్సరంలోనే 550 పని నిలుపుదలలు జరిగాయి. చలికాలంలో మైనస్ 40 డిగ్రీల్లో నాలుగో అంతస్తు నుంచి దిగి వీధి దాటి మరుగుదొడ్డికి పరుగెత్తాల్సి వచ్చేదని ఒక వర్ణన.
• సామాజిక సదుపాయాలు:
  1. విస్తృత పాఠశాల వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందింది
  2. కర్మాగార కార్మికులు, రైతులు విశ్వవిద్యాలయాల్లో ప్రవేశించడానికి ఏర్పాట్లు చేశారు.
• మహిళా కార్మికుల పిల్లల కోసం కర్మాగారాల్లో క్రెచ్‌లు (crèches – శిశు సంరక్షణ కేంద్రాలు) ఏర్పాటు చేశారు
• చౌకగా ప్రజారోగ్య సేవ అందించారు
• కార్మికులకు నమూనా నివాస గృహాలను నిర్మించారు.
• ప్రభుత్వ వనరులు పరిమితమైనందున వీటి ప్రభావం అసమానంగా ఉంది.
• ఉక్రెయిన్ గ్రామంలో సామ్యవాద సాగు (ఉదాహరణ):
  1. స్వాధీనం చేసుకున్న రెండు వ్యవసాయ క్షేత్రాల ఆధారంగా ఏర్పడిన కమ్యూన్‌లో 13 కుటుంబాలు, మొత్తం 70 మంది ఉన్నారు. పనిముట్లను కమ్యూన్‌కు అప్పగించారు
  2. సభ్యులు సామూహిక భోజనశాలలో తిన్నారు
  3. 'సహకార కమ్యూనిజం' సూత్రాల ప్రకారం ఆదాయాన్ని పంచుకున్నారు (ఫెడోర్ బెలోవ్, 1955).
• 1933 బాల కార్మికుడి లేఖ:
  1. 1933లో 13 ఏళ్ల బాలుడు సోవియట్ అధ్యక్షుడు కలినిన్‌కు రాసిన లేఖలో, చదువుకోవాలని ఉన్నా పేదరికం వల్ల కర్మాగారంలో పనికి వెళ్లాల్సి వస్తోందని రాశాడు
  2. 'చదవడం, చదవడం, చదవడం' అనే లెనిన్ మాటను గుర్తుచేశాడు – ఇది ప్రణాళికా విజయాలు, వాస్తవాల మధ్య అంతరాన్ని చూపిస్తుంది.

ప్రణాళికా ఆర్థిక వ్యవస్థ తొలి దశ వ్యవసాయ సామూహికీకరణ (collectivisation) విపత్తులతో ముడిపడి ఉంది.

• ధాన్యం సంక్షోభం:
  1. 1927–28 నాటికి సోవియట్ రష్యా పట్టణాల్లో ధాన్యం సరఫరా తీవ్ర సమస్య అయింది. ప్రభుత్వం ధాన్యం అమ్మకానికి ధరలు నిర్ణయించింది
  2. రైతులు ఆ ధరలకు ప్రభుత్వ కొనుగోలుదారులకు అమ్మడానికి నిరాకరించారు.
• స్టాలిన్ (Stalin): లెనిన్ మరణం తర్వాత పార్టీకి నాయకత్వం వహించిన స్టాలిన్ కఠినమైన అత్యవసర చర్యలు ప్రవేశపెట్టాడు.
• ధనిక రైతులు, వ్యాపారులు ఎక్కువ ధర ఆశతో నిల్వలు దాచారని ఆయన నమ్మకం
• ఊహాగానాన్ని ఆపి, సరఫరాలను జప్తు చేయాలన్నాడు.
• 1928లో పార్టీ సభ్యులు ధాన్యం పండే ప్రాంతాల్లో పర్యటించి, బలవంతపు ధాన్యం సేకరణను పర్యవేక్షించారు, 'కులాక్‌లు' (kulaks – ధనిక రైతులు) ఇళ్లపై దాడులు చేశారు.
• కొరత కొనసాగడంతో వ్యవసాయ క్షేత్రాలను సామూహికీకరించాలని నిర్ణయించారు. చిన్న కమతాల వల్ల ధాన్యం కొరత అనే వాదన
• 1917 తర్వాత రైతులకు ఇచ్చిన చిన్న క్షేత్రాలను ఆధునీకరించలేరు. యంత్రాలతో పారిశ్రామిక పద్ధతిలో ఆధునిక క్షేత్రాలను నడపడానికి 'కులాక్‌లను నిర్మూలించి', రైతుల భూమిని తీసుకుని, ప్రభుత్వ నియంత్రణలో పెద్ద క్షేత్రాలను ఏర్పాటు చేయాలనుకున్నారు.
• సామూహికీకరణ కార్యక్రమం: 1929 నుంచి పార్టీ రైతులందరినీ సామూహిక క్షేత్రాల్లో (కొల్ఖోజ్ – kolkhoz) సాగు చేయమని బలవంతం చేసింది.
• భూమి, పనిముట్లలో ఎక్కువ భాగం సామూహిక క్షేత్రాల యాజమాన్యానికి మారింది
• రైతులు భూమిపై పని చేశారు, కొల్ఖోజ్ లాభం పంచుకున్నారు.
• ఆగ్రహించిన రైతులు ప్రతిఘటించి తమ పశువులను నాశనం చేశారు: 1929–1931 మధ్య పశువుల సంఖ్య మూడో వంతు తగ్గింది.
• ప్రతిఘటించినవారిని కఠినంగా శిక్షించారు
• అనేకమందిని బహిష్కరించారు (deported), ప్రవాసానికి పంపారు (exiled).
• తాము ధనికులం కాదని, సామ్యవాదానికి వ్యతిరేకం కాదని, వివిధ కారణాలతో సామూహిక క్షేత్రాల్లో పని చేయడం ఇష్టం లేదని రైతులు వాదించారు. స్టాలిన్ ప్రభుత్వం కొంత స్వతంత్ర సాగును అనుమతించినా, అలాంటి సాగుదారులను సానుభూతి లేకుండా చూసింది.
• కరువు:
  1. సామూహికీకరణ ఉన్నా ఉత్పత్తి వెంటనే పెరగలేదు
  2. 1930–1933 పంట వైఫల్యాల వల్ల సోవియట్ చరిత్రలో అత్యంత వినాశకర కరువుల్లో ఒకటి వచ్చి 40 లక్షలకు పైగా మరణించారు.
• ఉక్రెయిన్ తిరుగుబాట్లు (అధికారిక నివేదిక):
  1. 1930 మార్చి 19న ఉక్రెయిన్ రాజ్య పోలీసు అధిపతి కె.ఎం. కార్ల్సన్ నివేదిక – ఫిబ్రవరి రెండో అర్ధ భాగం నుంచి ఉక్రెయిన్ వివిధ ప్రాంతాల్లో రైతుల సామూహిక తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. 1 ఫిబ్రవరి నుంచి 15 మార్చి మధ్య 25,000 మందిని అరెస్టు చేశారు
  2. 656 మందిని ఉరితీశారు
  3. 3,673 మందిని లేబర్ క్యాంపులకు పంపారు
  4. 5,580 మందిని ప్రవాసానికి పంపారు.
• పార్టీలో విమర్శకులు – అణచివేత: ప్రణాళికా ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఉత్పత్తి గందరగోళాన్ని, సామూహికీకరణ పరిణామాలను పార్టీలో చాలామంది విమర్శించారు. స్టాలిన్, ఆయన మద్దతుదారులు ఈ విమర్శకులపై సామ్యవాద వ్యతిరేక కుట్ర ఆరోపణలు చేశారు.
• 1939 నాటికి 20 లక్షలకు పైగా ప్రజలు జైళ్లలో లేదా లేబర్ క్యాంపుల్లో ఉన్నారు
• వారిలో చాలామంది నిర్దోషులు, వారి కోసం ఎవరూ మాట్లాడలేదు.
• పెద్ద సంఖ్యలో వారిని చిత్రహింసలతో తప్పుడు ఒప్పుకోళ్లకు బలవంతం చేసి ఉరితీశారు
• వారిలో ప్రతిభావంతులైన వృత్తి నిపుణులు కూడా ఉన్నారు.
• ఒక రైతు లేఖ (ఉదాహరణ): సామూహిక క్షేత్రంలో చేరడానికి ఇష్టపడని స్వతంత్ర సాగుదారుడైన రైతు పత్రికకు రాసిన లేఖలో 1932 నుంచి భారీ పన్నులు, 1935 నుంచి పన్నుల పెంపు వల్ల తన ఆస్తి అంతా అమ్మబడిందని, 1936–37లో ఇళ్లు అమ్మడం/జప్తు చేయడం జరిగిందని వివరించాడు.

ఐరోపాలోని ప్రస్తుత సామ్యవాద పార్టీలు బోల్షివిక్కులు అధికారం చేపట్టిన తీరును, దాన్ని నిలబెట్టుకున్న తీరును పూర్తిగా ఆమోదించలేదు. అయినా కార్మిక రాజ్యం సాధ్యమనే ఆలోచన ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రజల ఊహను రగిలించింది.

• కమ్యూనిస్టు పార్టీలు: అనేక దేశాల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలు ఏర్పడ్డాయి – ఉదా: కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ గ్రేట్ బ్రిటన్.
• బోల్షివిక్కులు తమ ప్రయోగాన్ని అనుసరించమని వలస ప్రజలను ప్రోత్సహించారు.
• USSR బయటి అనేక మంది రష్యన్యేతరులు 'ప్రాచ్య ప్రజల సమావేశం' (Conference of the Peoples of the East, 1920)లో, బోల్షివిక్కులు స్థాపించిన కామింటర్న్ (Comintern – బోల్షివిక్ అనుకూల సామ్యవాద పార్టీల అంతర్జాతీయ సమాఖ్య)లో పాల్గొన్నారు. కొందరు USSRలోని 'కమ్యూనిస్టు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ ది వర్కర్స్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్'లో విద్య పొందారు.
• రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ఆరంభం నాటికి USSR సామ్యవాదానికి ప్రపంచ రూపాన్ని, అంతర్జాతీయ హోదాను ఇచ్చింది.
• విమర్శాత్మక దృక్కోణం:
  1. 1950ల నాటికి USSR పాలనా శైలి రష్యా విప్లవ ఆదర్శాలకు అనుగుణంగా లేదని దేశంలోనే అంగీకరించారు
  2. ప్రపంచ సామ్యవాద ఉద్యమంలోనూ అంతా బాగాలేదని గుర్తించారు.
• వెనుకబడిన దేశం గొప్ప శక్తి అయింది
• పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందాయి, పేదలకు ఆహారం అందింది. కానీ పౌరులకు అత్యవసర స్వేచ్ఛలను నిరాకరించి, అణచివేత విధానాల ద్వారా అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు చేపట్టింది.
• 20వ శతాబ్దం చివరికల్లా సామ్యవాద దేశంగా USSR అంతర్జాతీయ ప్రతిష్ఠ తగ్గింది
• అయినా దాని ప్రజల్లో సామ్యవాద ఆదర్శాలకు గౌరవం ఉందని గుర్తించారు. ప్రతి దేశంలో సామ్యవాద ఆలోచనలను విభిన్న రీతుల్లో పునరాలోచించారు. (పుస్తకం వెలుపల సమాచారం: 1991లో USSR విచ్ఛిన్నమైంది.)
• భారతదేశంపై ప్రభావం (Box 5):
  1. రష్యా విప్లవం స్ఫూర్తిని పొందినవారిలో అనేకమంది భారతీయులు; కొందరు కమ్యూనిస్టు యూనివర్సిటీకి వెళ్లారు. 1920ల మధ్య నాటికి భారతదేశంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏర్పడింది; దాని సభ్యులు సోవియట్ కమ్యూనిస్టు పార్టీతో సంబంధంలో ఉన్నారు.
  2. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, రవీంద్రనాథ్ టాగోర్ వంటి ప్రముఖులు సోవియట్ ప్రయోగంపై ఆసక్తి చూపి రష్యా సందర్శించి సోవియట్ సామ్యవాదం గురించి రాశారు.
  3. హిందీలో ఆర్.ఎస్. అవస్థి 1920–21లో 'రష్యన్ విప్లవం, లెనిన్ – జీవితం, ఆలోచనలు', తర్వాత 'ది రెడ్ రివల్యూషన్' రాశారు; ఎస్.డి. విద్యాలంకార్ 'ది రీబర్త్ ఆఫ్ రష్యా', 'ది సోవియట్ స్టేట్ ఆఫ్ రష్యా' రాశారు. బెంగాలీ, మరాఠీ, మలయాళం, తమిళం, తెలుగులో కూడా చాలా రచనలు వచ్చాయి.
  4. ఇండో–సోవియట్ జర్నల్ ప్రత్యేక సంచిక: భారత కమ్యూనిస్టులు రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో USSRకు మద్దతు కూడగట్టారు.
• ఇద్దరు భారతీయుల అభిప్రాయాలు:
  1. షౌకత్ ఉస్మానీ (1920లో USSR చేరిన భారతీయుడు): యూరోపియన్లు ఆసియన్లతో స్వేచ్ఛగా కలవడం చూసి నిజమైన సమానత్వ భూమికి వచ్చామనిపించిందని; సుమారు యాభై జాతీయతల మధ్య కులం, మతం అడ్డంకులు లేవని రాశారు.
  2. రవీంద్రనాథ్ టాగోర్ (1930లో రష్యా నుంచి): మాస్కో ఇతర యూరోపియన్ రాజధానుల కన్నా తక్కువ శుభ్రంగా కనిపించినా, నగరం కార్మికులదే; ఒక దశాబ్దం క్రితం నిరక్షరాస్యులు, నిస్సహాయులు, ఆకలితో ఉన్నవారు ఇప్పుడు అజ్ఞానపు పర్వతాన్ని తొలగించారని, అది అరేబియన్ నైట్స్‌లోని జీనీల పనిలా ఉందని రాశారు.
  3. వారు గమనించనిది (పుస్తకం చర్చకు పెట్టింది): స్వేచ్ఛల నిరాకరణ, అణచివేత.

ఈ అధ్యాయం ఫ్రెంచ్ విప్లవం తర్వాతి ఆలోచనల నుంచి రష్యా విప్లవం, USSR ప్రభావం వరకు సాగుతుంది. పరీక్షలకు తరచూ అడిగే కాలరేఖ, వ్యక్తులు, పదాలు, అధ్యాయ చివరి ప్రశ్నల సమాధాన సూత్రాలు ఇక్కడ ఒకచోట ఇస్తున్నాం.

• కాలరేఖ:
  1. 1898: రష్యన్ సోషల్ డెమోక్రటిక్ వర్కర్స్ పార్టీ. 1900: సోషలిస్టు రివల్యూషనరీ పార్టీ.
  2. 1905: రక్తసిక్త ఆదివారం; డ్యూమా. 1914: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం. 1917 ఫిబ్రవరి: ఫిబ్రవరి విప్లవం (2 మార్చి జార్ రాజీనామా). 1917 ఏప్రిల్: ఏప్రిల్ థీసిస్. 1917 అక్టోబర్ 24: బోల్షివిక్ తిరుగుబాటు.
  3. 1918 జనవరి: రాజ్యాంగ సభ రద్దు; మార్చి: బ్రెస్ట్ లిటోవ్స్క్ శాంతి; 1918–20 అంతర్యుద్ధం. 1919: కామింటర్న్. 1920: ప్రాచ్య ప్రజల సమావేశం. 1922 డిసెంబర్: USSR. 1927–32, 1933–38: పంచవర్ష ప్రణాళికలు. 1929: సామూహికీకరణ. 1930–33: కరువు. 1939 నాటికి 20 లక్షల మంది జైళ్లలో.
• ముఖ్య వ్యక్తులు:
  1. జార్ నికోలస్ II – రష్యా చివరి పాలకుడు (1914లో); లెనిన్ – బోల్షివిక్ నేత; ట్రాట్స్కీ – సైనిక విప్లవ కమిటీ; కెరెన్స్కీ – ప్రధానమంత్రి (అక్టోబర్ 1917); స్టాలిన్ – లెనిన్ తర్వాత పార్టీ నేత; ఫాదర్ గాపన్ – రక్తసిక్త ఆదివారం ఊరేగింపు నాయకుడు; రాస్పుటిన్ – జారీనా సలహాదారు సన్యాసి; ఎం.ఎన్. రాయ్ – భారతీయ కామింటర్న్ నేత.
• పదాలు:
  1. సఫ్రజెట్ ఉద్యమం – మహిళల ఓటు హక్కు ఉద్యమం
  2. జాదీదిస్టులు – రష్యా సామ్రాజ్యంలోని ముస్లిం సంస్కర్తలు
  3. వాస్తవ వేతనం (real wage) – వేతనంతో కొనగల వస్తువుల పరిమాణం
  4. స్వయంప్రతిపత్తి – తమను తాము పాలించుకునే హక్కు
  5. సంచారజీవనం (nomadism) – ఒకే చోట ఉండక తిరుగుతూ జీవించడం
  6. బహిష్కరణ (deported) – సొంత దేశం నుంచి బలవంతంగా తొలగించడం
  7. ప్రవాసం (exiled) – సొంత దేశానికి దూరంగా ఉండమని ఆదేశించడం.
• రష్యా కార్మికుల ప్రత్యేకతలు (ఐరోపాతో పోల్చితే):
  1. జనాభాలో 85% వ్యవసాయదారులు
  2. పరిశ్రమలు కొన్ని పాకెట్లలోనే
  3. మహిళలు 31%
  4. రైతుల భూ పంపిణీ సంఘం మీర్
  5. రైతులకు ప్రభువుల పట్ల గౌరవం లేకపోవడం.
• జార్ నిరంకుశ పాలన పతనానికి కారణాలు (సంక్షిప్తం):
  1. నిరంకుశత్వం, డ్యూమాను నిర్లక్ష్యం చేయడం
  2. యుద్ధ ఓటములు, 70 లక్షల ప్రాణనష్టం
  3. శరణార్థులు
  4. ఆహార కొరత
  5. జారీనా, రాస్పుటిన్ ప్రభావం
  6. సైన్యం విప్లవకారుల వైపు మారడం.
• ఫిబ్రవరి, అక్టోబర్ విప్లవాల తేడా:
  1. ఫిబ్రవరిలో ఏ పార్టీ నాయకత్వం లేదు, కార్మికులు (ముఖ్యంగా మహిళలు), సైనికులు, ఫలితం జార్ పతనం, తాత్కాలిక ప్రభుత్వం. అక్టోబర్‌లో లెనిన్, ట్రాట్స్కీ, బోల్షివిక్ పార్టీ, సైనిక విప్లవ కమిటీ నాయకత్వం
  2. ఫలితం బోల్షివిక్ అధికారం, సామ్యవాద రాజ్యం.
• అధ్యాయ చివరి పటం ప్రశ్న:
  1. 1917 విప్లవం జరిగిన దేశం రష్యా
  2. మార్సెల్లేజ్ యుద్ధగీతం ఉన్న దేశం ఫ్రాన్స్
  3. ఐరోపాలో పారిశ్రామిక విప్లవం తొలుత మొదలైన దేశం ఇంగ్లండ్ (బ్రిటన్).