భారతదేశ భౌతిక స్వరూపాలు (Physical Features of India)

భారతదేశంలో భూమిపై కనిపించే దాదాపు అన్ని ప్రధాన భౌతిక స్వరూపాలు ఉన్నాయి – పర్వతాలు, మైదానాలు, ఎడారులు, పీఠభూములు, ద్వీపాలు. ఒక ప్రాంతంలోని కొండలు, లోయలు, మైదానాల అమరికనే భూ స్వరూపం (Relief / Physiography) అంటారు.

• భౌగోళిక వయస్సు తేడా:
  1. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (Peninsular Plateau) భూమిపై అత్యంత ప్రాచీన భూభాగాల్లో ఒకటి; ఇది అత్యంత స్థిరమైన భూఖండాల్లో ఒకటిగా భావిస్తారు.
  2. హిమాలయాలు, ఉత్తర మైదానాలు అత్యంత ఇటీవల ఏర్పడిన భూ స్వరూపాలు.
  3. భౌగోళికంగా హిమాలయ పర్వతాలు అస్థిర ప్రాంతం (Unstable zone).
• హిమాలయ వ్యవస్థ: యువ స్వరూపం – ఎత్తైన శిఖరాలు, లోతైన లోయలు, వేగంగా ప్రవహించే నదులు.
• శిలా నిర్మాణం:
  1. ఉత్తర మైదానాలు ఒండ్రు నిక్షేపాలతో (Alluvial deposits) ఏర్పడ్డాయి.
  2. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి అగ్నిశిలలు, రూపాంతర శిలలతో (Igneous and metamorphic rocks) ఏర్పడింది; మెల్లగా ఎత్తు పెరిగే కొండలు, విశాలమైన లోయలు ఉంటాయి.
• ఆరు భౌతిక విభాగాలు (Major Physiographic Divisions):
  1. హిమాలయ పర్వతాలు (The Himalayan Mountains)
  2. ఉత్తర మైదానాలు (The Northern Plains)
  3. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (The Peninsular Plateau)
  4. భారత ఎడారి (The Indian Desert)
  5. తీర మైదానాలు (The Coastal Plains)
  6. ద్వీపాలు (The Islands)
• పరస్పర పూరకత: ప్రతి విభాగం మరొకదానికి పూరకంగా ఉండి దేశ సహజ వనరులను పెంచుతుంది.

హిమాలయాలు భౌగోళికంగా యువమైన ముడుత పర్వతాలు (Fold mountains). ఇవి భారతదేశ ఉత్తర సరిహద్దు వెంట విస్తరించి ఉన్నాయి. ప్రపంచంలోని అత్యంత ఎత్తైన, అత్యంత కఠినమైన పర్వత అడ్డంకుల్లో ఇవి ఒకటి.

• విస్తరణ: పశ్చిమ–తూర్పు దిశలో సింధు (Indus) నది నుంచి బ్రహ్మపుత్ర (Brahmaputra) వరకు విస్తరించాయి.
• ఆకారం: విల్లు (Arc) ఆకారంలో సుమారు 2,400 కి.మీ. దూరం ఉంటాయి.
• వెడల్పు:
  1. కాశ్మీర్‌లో సుమారు 400 కి.మీ.
  2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో సుమారు 150 కి.మీ.
• ఎత్తు తేడాలు: తూర్పు భాగంలో ఎత్తులో తేడాలు పశ్చిమ భాగం కంటే ఎక్కువ.
• రేఖాంశ దిశలో మూడు సమాంతర శ్రేణులు
• వాటి మధ్య అనేక లోయలు ఉంటాయి.
• హిమాద్రి (Great / Inner Himalayas, Himadri):
  1. ఉత్తర-మధ్య శ్రేణి; అత్యంత నిరంతరంగా ఉండే శ్రేణి, ఎత్తైన శిఖరాలన్నీ ఇందులోనే ఉన్నాయి.
  2. సగటు ఎత్తు సుమారు 6,000 మీటర్లు.
  3. ముడుతలు అసమమైనవి (Asymmetrical); కేంద్ర భాగం గ్రానైట్ (Granite) శిలతో ఏర్పడింది.
  4. ఏడాది పొడవునా మంచుతో కప్పి ఉంటుంది; అనేక హిమానీనదాలు (Glaciers) ఈ శ్రేణి నుంచి కిందికి జారతాయి.
• హిమాలయాల ఎత్తైన శిఖరాలు (పుస్తకంలోని పట్టిక) – శిఖరం, దేశం, ఎత్తు:
• ఎవరెస్ట్ శిఖరం (Mt. Everest) – నేపాల్ – 8,848 మీ.
• కాంచనగంగ (Kanchenjunga) – భారత్ – 8,598 మీ.
• మకాలు (Makalu) – నేపాల్ – 8,481 మీ.
• ధౌలగిరి (Dhaulagiri) – నేపాల్ – 8,172 మీ.
• నంగా పర్బత్ (Nanga Parbat) – భారత్ – 8,126 మీ. [పుస్తక పట్టికలో ఇలా ఉన్నా, నేటి వాస్తవం: ఇది భారత పాలనలో లేదు
• పాకిస్తాన్ పాలనలోని గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో ఉంది]
• అన్నపూర్ణ (Annapurna) – నేపాల్ – 8,078 మీ.
• నందాదేవి (Nanda Devi) – భారత్ – 7,817 మీ.
• కామెట్ (Kamet) – భారత్ – 7,756 మీ.
• నామ్చా బర్వా (Namcha Barwa) – భారత్ – 7,756 మీ. [పుస్తక పట్టికలో ఇలా ఉన్నా, నేటి వాస్తవం: ఇది టిబెట్‌లో (చైనా) ఉంది, భారత భూభాగంలో లేదు]
• గుర్లా మాంధాత (Gurla Mandhata) – నేపాల్ – 7,728 మీ.

హిమాద్రికి దక్షిణంగా ఉన్న రెండు శ్రేణులు హిమాచల్ (లెస్సర్ హిమాలయాలు), శివాలిక్ (Shiwaliks). ఇవి దేశంలోని పర్వత ప్రాంత విహార కేంద్రాలకు (Hill stations) నెలవు.

• హిమాచల్ లేదా లెస్సర్ హిమాలయాలు (Himachal / Lesser Himalaya):
  1. హిమాద్రికి దక్షిణాన ఉన్న శ్రేణి; హిమాలయాల్లో అత్యంత కఠినమైన (Rugged) పర్వత వ్యవస్థ.
  2. శిలలు అధికంగా ఒత్తిడికి గురై రూపాంతరం చెందిన శిలలు.
  3. ఎత్తు 3,700 – 4,500 మీ. మధ్య; సగటు వెడల్పు సుమారు 50 కి.మీ.
  4. పీర్ పంజాల్ (Pir Panjal) అతి పొడవైన, అత్యంత ముఖ్యమైన శ్రేణి; ధౌలా ధార్ (Dhaula Dhar), మహాభారత్ (Mahabharat) శ్రేణులు కూడా ప్రముఖమైనవి.
  5. ప్రసిద్ధ లోయలు: కాశ్మీర్ లోయ, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రా, కులు లోయలు.
  6. వేసవి విడిది పట్టణాలకు ప్రసిద్ధి.
• శివాలిక్ కొండలు (Shiwaliks):
  1. హిమాలయాల బయటి (దక్షిణ) శ్రేణి.
  2. వెడల్పు 10 – 50 కి.మీ.; ఎత్తు 900 – 1,100 మీ.
  3. నదులు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రధాన హిమాలయ శ్రేణుల నుంచి మోసుకొచ్చిన గట్టిపడని అవక్షేపాలతో (Unconsolidated sediments) ఏర్పడ్డాయి.
• డూన్‌లు (Duns):
  1. లెస్సర్ హిమాలయాలు, శివాలిక్‌ల మధ్య ఉన్న రేఖాంశ లోయలు.
  2. ఇవి మందపాటి కంకర, ఒండ్రుతో కప్పబడి ఉంటాయి.
  3. ప్రసిద్ధ డూన్‌లు: డెహ్రాడూన్ (Dehra Dun), కొట్లీ డూన్ (Kotli Dun), పట్లీ డూన్ (Patli Dun).
• పర్వతాల వరుస (దక్షిణం → ఉత్తరం): శివాలిక్ → (డూన్‌లు) → హిమాచల్ → హిమాద్రి.

రేఖాంశ శ్రేణులతో పాటు హిమాలయాలను పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు ప్రాంతాల ఆధారంగా కూడా విభజించారు. ఈ విభాగాల సరిహద్దులను నదీ లోయలు నిర్ణయిస్తాయి.

• నదీ లోయల ఆధారంగా విభాగాలు (పశ్చిమం → తూర్పు):
  1. సింధు – సట్లెజ్ (Indus – Satluj) మధ్య: పంజాబ్ హిమాలయం (Punjab Himalaya); ప్రాంతీయంగా పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు కాశ్మీర్ హిమాలయం, హిమాచల్ హిమాలయం అంటారు.
  2. సట్లెజ్ – కాళీ (Kali) మధ్య: కుమావూన్ హిమాలయం (Kumaon Himalaya).
  3. కాళీ – టీస్టా (Teesta) మధ్య: నేపాల్ హిమాలయం (Nepal Himalaya).
  4. టీస్టా – దిహాంగ్ (Dihang) మధ్య: అస్సాం హిమాలయం (Assam Himalaya).
• బ్రహ్మపుత్ర హిమాలయాల తూర్పు చివరి సరిహద్దు. దిహాంగ్ గార్జ్ (Dihang gorge) అవతల హిమాలయాలు దక్షిణం వైపు గట్టిగా మలుపు తిరిగి భారతదేశ తూర్పు సరిహద్దు వెంట విస్తరిస్తాయి.
• పూర్వాచల్ (Purvachal) లేదా తూర్పు కొండలు & పర్వతాలు (Eastern hills and mountains):
• ఉత్తర-తూర్పు రాష్ట్రాల గుండా వెళ్లే కొండలు.
• ఎక్కువగా బలమైన ఇసుకరాళ్లు (Sandstones) అనే అవక్షేప శిలలతో ఏర్పడ్డాయి.
• దట్టమైన అడవులతో కప్పబడి, సమాంతర శ్రేణులు, లోయలుగా ఉంటాయి.
• పూర్వాచల్‌లో: పట్కాయ్ కొండలు (Patkai), నాగా కొండలు (Naga), మణిపూర్ కొండలు (Manipur), మిజో కొండలు (Mizo).
• భారతదేశం–మయన్మార్ సరిహద్దు వెంబడి ఉన్న తూర్పు పర్వత శ్రేణులను కలిపి 'పూర్వాచల్' అంటారు.

ఉత్తర మైదానం (Northern Plain) సింధు, గంగ, బ్రహ్మపుత్ర అనే మూడు ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలు వాటి ఉపనదులతో కలిసి చేసిన నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడింది. ఇది ఒండ్రు మట్టితో నిండిన సారవంతమైన మైదానం.

• ఏర్పాటు: హిమాలయాల పాదాల దగ్గర ఉన్న విశాలమైన పల్లపు ప్రాంతంలో కోట్ల సంవత్సరాలుగా ఒండ్రు పేరుకుపోయి ఏర్పడింది.
• పరిమాణం:
  1. విస్తీర్ణం సుమారు 7 లక్షల చ.కి.మీ.
  2. పొడవు సుమారు 2,400 కి.మీ.
  3. వెడల్పు 240 నుంచి 320 కి.మీ.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. జనసాంద్రత ఎక్కువైన భౌతిక విభాగం
  2. సారవంతమైన నేల, తగినంత నీటి సరఫరా, అనుకూల వాతావరణం కారణంగా వ్యవసాయానికి అత్యంత ఉత్పాదక ప్రాంతం.
• నదీ నిక్షేపణ: పర్వతాల నుంచి వచ్చే నదులు మైదానంలో నిక్షేపణ పనిలో నిమగ్నమవుతాయి. దిగువ ప్రవాహంలో వాలు తక్కువ కావడంతో నది వేగం తగ్గి నదీ ద్వీపాలు (Riverine islands) ఏర్పడతాయి.
• మాజులి (Majuli): బ్రహ్మపుత్ర నదిలోని ఈ ద్వీపం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జనావాస నదీ ద్వీపం.
• పాయలు (Distributaries):
  1. దిగువ ప్రవాహంలో నదులు ఒండ్రు నిక్షేపణ వల్ల అనేక కాలువలుగా చీలతాయి
  2. వీటిని పాయలు అంటారు.
• మూడు విభాగాలు:
  1. పంజాబ్ మైదానాలు (Punjab Plains) – పశ్చిమ భాగం; సింధు, ఉపనదులు (జీలం, చీనాబ్, రావి, బియాస్, సట్లెజ్) ఏర్పరచినవి; హిమాలయాల్లో పుట్టేవి. దీని పెద్ద భాగం పాకిస్తాన్‌లో ఉంది. ఈ భాగంలో దోఆబ్‌లు ప్రధానం.
  2. గంగా మైదానం (Ganga Plain) – ఘగ్గర్ – టీస్టా నదుల మధ్య; హర్యానా, ఢిల్లీ, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, కొంతవరకు జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్‌లో విస్తరించింది.
  3. బ్రహ్మపుత్ర మైదానం (Brahmaputra Plain) – తూర్పున అస్సాంలో ఉంది.
• దోఆబ్ (Doab):
  1. 'దో' = రెండు, 'ఆబ్' = నీరు
  2. అంటే రెండు నదుల మధ్య భూభాగం. అలాగే 'పంజాబ్' = 'పంజ్' (ఐదు) + 'ఆబ్' (నీరు).

ఉత్తర మైదానాన్ని సమతలమైనది, భూ స్వరూప వైవిధ్యం లేనిది అని అనుకోవడం తప్పు. భూ స్వరూప తేడాల ఆధారంగా దీనిని నాలుగు ప్రాంతాలుగా విభజిస్తారు.

• భాబర్ (Bhabar):
  1. నదులు పర్వతాల నుంచి దిగివచ్చి శివాలిక్ వాలుల వెంట గులకరాళ్లను నిక్షేపించే 8 – 16 కి.మీ. వెడల్పు గల ఇరుకైన పట్టీ.
  2. ఈ పట్టీలో ప్రవాహాలన్నీ మాయమవుతాయి (భూమిలోకి ఇంకిపోతాయి).
• తరాయ్ (Terai):
  1. భాబర్‌కు దక్షిణాన నదులు మళ్లీ బయటపడి ఏర్పరచే తడి, చిత్తడి ప్రాంతం.
  2. ఒకప్పుడు వన్యప్రాణులతో నిండిన దట్టమైన అడవి; విభజన తరువాత పాకిస్తాన్ నుంచి వచ్చిన వలసదారులకు నివాసం, వ్యవసాయ భూమి కోసం అడవులను నరికారు.
  3. ఈ ప్రాంతంలో దుద్వా నేషనల్ పార్క్ (Dudhwa National Park) ఉంది.
• భంగర్ (Bhangar):
  1. ఉత్తర మైదానంలో అతిపెద్ద భాగం; పాత ఒండ్రు (Older alluvium)తో ఏర్పడింది.
  2. నదీ వరద మైదానాల కంటే ఎత్తులో, డాబా (Terrace) వంటి స్వరూపంతో ఉంటుంది.
  3. నేలలో సున్నపు నిక్షేపాలు ఉంటాయి; వీటిని స్థానికంగా కంకర్ (Kankar) అంటారు.
• ఖాదర్ (Khadar):
  1. వరద మైదానాల్లోని కొత్త, చిన్నవయసు నిక్షేపాలు.
  2. దాదాపు ప్రతి ఏటా కొత్త ఒండ్రుతో పునరుద్ధరింపబడతాయి; అందుకే సారవంతమైనవి, ఇంటెన్సివ్ వ్యవసాయానికి అనువైనవి.
• తేడా (Bhangar vs Khadar):
  1. భంగర్ పాత ఒండ్రు, ఎత్తైన డాబా, కంకర్ ఉంటుంది
  2. ఖాదర్ కొత్త ఒండ్రు, ప్రతి ఏటా పునరుద్ధరణ, ఎక్కువ సారవంతం.

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (Peninsular Plateau) ప్రాచీన స్ఫటిక, అగ్ని, రూపాంతర శిలలతో ఏర్పడిన టేబుల్‌ల్యాండ్ (Tableland). ఇది గోండ్వానా భూభాగం (Gondwana land) విచ్ఛిన్నమై, వేరుపడటం వల్ల ఏర్పడి, అత్యంత ప్రాచీన భూభాగంలో భాగమైంది.

ఇందులో విశాలమైన, లోతు తక్కువ లోయలు, గుండ్రటి కొండలు ఉంటాయి.

• రెండు ప్రధాన విభాగాలు: మధ్య ఎత్తైన ప్రాంతాలు (Central Highlands), దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau).
• మధ్య ఎత్తైన ప్రాంతాలు (Central Highlands):
  1. నర్మదా నదికి ఉత్తరాన ఉన్న పీఠభూమి భాగం; ఎక్కువ భాగం మాల్వా పీఠభూమి (Malwa plateau) కలిగి ఉంది.
  2. వింధ్య శ్రేణి (Vindhyan range) దక్షిణాన సాత్పురా శ్రేణి, వాయవ్యాన ఆరావళి కొండలతో సరిహద్దుగా ఉంది.
  3. పశ్చిమ దిశగా ఈ భూభాగం ఇసుక, రాతి రాజస్థాన్ ఎడారిలో క్రమంగా కలిసిపోతుంది.
  4. చంబల్, సింద్, బేత్వా, కెన్ నదులు నైరుతి నుంచి ఈశాన్యానికి ప్రవహిస్తాయి – ఇది వాలు దిశను సూచిస్తుంది.
  5. పశ్చిమాన వెడల్పుగా, తూర్పున ఇరుకుగా ఉంటుంది.
  6. తూర్పు విస్తరణలను స్థానికంగా బుందేల్‌ఖండ్ (Bundelkhand), బఘేల్‌ఖండ్ (Baghelkhand) అంటారు.
• ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి (Chotanagpur plateau):
  1. మధ్య ఎత్తైన ప్రాంతాల తూర్పు విస్తరణ
  2. దామోదర్ నది (Damodar) దీనిని ప్రవహింపజేస్తుంది.

దక్కన్ పీఠభూమి నర్మదా నదికి దక్షిణాన ఉన్న త్రిభుజాకార భూభాగం. దీని పశ్చిమ-తూర్పు సరిహద్దులను పశ్చిమ, తూర్పు ఘాట్లు ఏర్పరుస్తాయి.

• ఆకారం, సరిహద్దులు:
  1. త్రిభుజాకారం; ఉత్తరాన విశాలమైన పునాదిని సాత్పురా శ్రేణి ఆనుకొని ఉంటుంది.
  2. తూర్పు విస్తరణలుగా మహాదేవ్ (Mahadev) కొండలు, కైమూర్ (Kaimur) కొండలు, మైకాల్ (Maikal) శ్రేణి ఉన్నాయి.
• వాలు: పశ్చిమాన ఎత్తుగా ఉండి, తూర్పు వైపు నెమ్మదిగా వాలుతుంది (అందుకే ద్వీపకల్ప నదులు తూర్పుకు ప్రవహిస్తాయి).
• ఈశాన్య విస్తరణ:
  1. పీఠభూమి ఈశాన్యంలో కూడా కనిపిస్తుంది; స్థానికంగా మేఘాలయ పీఠభూమి (Meghalaya), కార్బీ-ఆంగ్లాంగ్ పీఠభూమి (Karbi-Anglong), నార్త్ కాచార్ కొండలు (North Cachar Hills) అంటారు.
  2. ఒక భ్రంశం (Fault) ద్వారా ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి నుంచి వేరై ఉంది.
  3. పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు మూడు ప్రముఖ కొండ శ్రేణులు: గారో (Garo), ఖాసి (Khasi), జైంతియా (Jaintia).
• సరిహద్దు ఘాట్లు: పశ్చిమ ఘాట్లు పీఠభూమి పశ్చిమ అంచును, తూర్పు ఘాట్లు తూర్పు అంచును సూచిస్తాయి (తదుపరి నోట్‌లో వివరాలు).

పశ్చిమ, తూర్పు ఘాట్లు దక్కన్ పీఠభూమికి వరుసగా పశ్చిమ, తూర్పు అంచులు. రెండింటి లక్షణాల్లో స్పష్టమైన తేడాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో పోలిక ప్రశ్నలు ఎక్కువగా వస్తాయి.

• పశ్చిమ ఘాట్లు (Western Ghats):
  1. పశ్చిమ తీరానికి సమాంతరంగా ఉంటాయి; నిరంతరం కొనసాగుతాయి; కనుమల (Passes) ద్వారా మాత్రమే దాటగలం.
  2. కనుమలు: థాల్ (Thal), భోర్ (Bhor), పాల్ ఘాట్ (Pal).
  3. సగటు ఎత్తు 900 – 1,600 మీ.
  4. వర్షం కురిపించే తేమ గాలులను పశ్చిమ వాలుల వెంట పైకి లేపి పర్వత వర్షపాతం (Orographic rain) కలిగిస్తాయి.
  5. ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి ఎత్తు క్రమంగా పెరుగుతుంది.
  6. ఎత్తైన శిఖరాలు: అనైముడి (Anai Mudi) – 2,695 మీ., దొడ్డబెట్ట (Doda Betta) – 2,637 మీ.
  7. వివిధ ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు స్థానిక పేర్లు ఉన్నాయి.
• తూర్పు ఘాట్లు (Eastern Ghats):
  1. మహానది లోయ నుంచి దక్షిణాన నీలగిరుల (Nilgiris) వరకు విస్తరించాయి.
  2. నిరంతరంగా లేవు, క్రమరహితంగా ఉంటాయి; బంగాళాఖాతంలో కలిసే నదులు వీటిని ఛేదించాయి.
  3. సగటు ఎత్తు సుమారు 600 మీ.
  4. ఎత్తైన శిఖరం మహేంద్రగిరి (Mahendragiri) – 1,501 మీ.
  5. షెవరాయ్ కొండలు (Shevroy), జవ్వాది కొండలు (Javadi) తూర్పు ఘాట్లకు ఆగ్నేయంలో ఉన్నాయి.
• ప్రసిద్ధ వేసవి విడిదులు: ఉదగమండలం (ఊటీ), కొడైకెనాల్.
• పోలిక పట్టిక (వాక్య రూపంలో):
  1. పశ్చిమ ఘాట్లు – ఎత్తైనవి, నిరంతరం, కనుమలతో దాటాలి, పర్వత వర్షపాతం
  2. తూర్పు ఘాట్లు – తక్కువ ఎత్తు, నదులతో ఛేదించబడినవి, నిరంతరత లేదు.

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి ప్రత్యేక లక్షణాల్లో నల్లరేగడి నేలల ప్రాంతం (దక్కన్ ట్రాప్), పశ్చిమ అంచున ఆరావళి కొండలు ఉన్నాయి. వాటికి పశ్చిమాన భారత ఎడారి విస్తరించి ఉంది.

• దక్కన్ ట్రాప్ (Deccan Trap):
  1. నల్లరేగడి నేలల ప్రాంతం; అగ్నిపర్వత (Volcanic) మూలం కావడం వల్ల ఈ శిలలు అగ్నిశిలలు.
  2. కాలక్రమంలో ఈ శిలలు క్షయం చెంది నల్లరేగడి నేల ఏర్పడటానికి కారణమయ్యాయి.
• ఆరావళి కొండలు (Aravali Hills):
  1. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి పశ్చిమ, వాయవ్య అంచుల్లో ఉన్నాయి.
  2. బాగా క్షయం చెందిన, విరిగిన కొండలుగా కనిపిస్తాయి.
  3. గుజరాత్ నుంచి ఢిల్లీ వరకు నైరుతి-ఈశాన్య దిశలో విస్తరించాయి.
• భారత ఎడారి (Indian Desert):
  1. ఆరావళి కొండల పశ్చిమ అంచుల వైపు ఉంది.
  2. ఇసుక దిబ్బలతో కప్పబడిన ఎగుడుదిగుడు ఇసుక మైదానం.
  3. వర్షపాతం ఏడాదికి 150 మి.మీ. కంటే తక్కువ; శుష్క వాతావరణం (Arid climate), తక్కువ వృక్ష సంపద.
  4. వర్షాకాలంలో మాత్రమే ప్రవాహాలు కనిపిస్తాయి; సముద్రం చేరేంత నీరు లేక ఇసుకలో ఇంకిపోతాయి.
  5. లూనీ (Luni) ఈ ప్రాంతంలోని ఏకైక పెద్ద నది.
• ఇసుక దిబ్బల రకాలు:
  1. బర్ఖాన్‌లు (Barchans) – అర్ధచంద్రాకారపు దిబ్బలు; ఎక్కువ ప్రాంతాన్ని కప్పుతాయి.
  2. రేఖాంశ దిబ్బలు (Longitudinal dunes) – భారత్–పాకిస్తాన్ సరిహద్దు దగ్గర ఎక్కువగా ఉంటాయి.
  3. జైసల్మేర్ దగ్గర బర్ఖాన్ల సమూహం కనిపిస్తుంది.

ద్వీపకల్ప పీఠభూమిని పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రం, తూర్పున బంగాళాఖాతం వెంట ఇరుకైన తీర మైదాన పట్టీలు ఆనుకొని ఉన్నాయి.

• పశ్చిమ తీరం (Western coast):
  1. పశ్చిమ ఘాట్లు, అరేబియా సముద్రం మధ్య ఇరుకైన మైదానం.
  2. మూడు భాగాలు: ఉత్తర భాగం కొంకణ్ (Konkan) (ముంబై – గోవా); మధ్య భాగం కన్నడ మైదానం (Kannad Plain); దక్షిణ భాగం మలబార్ తీరం (Malabar coast).
• తూర్పు తీరం (Eastern coast):
  1. బంగాళాఖాతం వెంట విశాలంగా, సమతలంగా ఉంటుంది.
  2. ఉత్తర భాగం ఉత్తర సర్కార్లు (Northern Circar); దక్షిణ భాగం కోరమాండల్ తీరం (Coromandel Coast).
  3. మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి వంటి పెద్ద నదులు ఈ తీరంలో విశాలమైన డెల్టాలు (Deltas) ఏర్పరిచాయి.
• చిలుకా సరస్సు (Chilika Lake):
  1. తూర్పు తీరంలో ముఖ్యమైన అంశం.
  2. భారతదేశంలో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి సరస్సు.
  3. ఒడిశా రాష్ట్రంలో, మహానది డెల్టాకు దక్షిణాన ఉంది.
• పశ్చిమ, తూర్పు తీరాల తేడా:
  1. పశ్చిమ తీరం ఇరుకు
  2. తూర్పు తీరం వెడల్పు, నదుల డెల్టాలతో కూడినది.

భారతదేశానికి విశాలమైన ప్రధాన భూభాగంతో పాటు రెండు ద్వీప సమూహాలు ఉన్నాయి – బంగాళాఖాతంలో అండమాన్ & నికోబార్ ద్వీపాలు, అరేబియా సముద్రంలో లక్షద్వీప్.

• అండమాన్ & నికోబార్ ద్వీపాలు (Andaman and Nicobar Islands):
  1. బంగాళాఖాతంలో ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి సాగిన పొడవైన ద్వీప గొలుసు.
  2. పరిమాణంలో పెద్దవి, సంఖ్యలో ఎక్కువ, చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి.
  3. రెండు విభాగాలు: ఉత్తరాన అండమాన్, దక్షిణాన నికోబార్.
  4. మునిగిపోయిన పర్వతాల ఎత్తైన భాగాలు అని భావిస్తారు.
  5. దేశానికి వ్యూహాత్మకంగా (Strategic) చాలా ముఖ్యమైనవి.
  6. ఇక్కడ వృక్షజాలం, జంతుజాలంలో గొప్ప వైవిధ్యం ఉంది.
  7. భూమధ్యరేఖకు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల భూమధ్యరేఖా వాతావరణం, దట్టమైన అడవులు ఉన్నాయి.
  8. భారతదేశంలోని ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం (Active volcano) అండమాన్ & నికోబార్ ద్వీపాల్లోని బారెన్ ద్వీపం (Barren Island)లో ఉంది.
• లక్షద్వీప్ (Lakshadweep):
  1. కేరళ మలబార్ తీరానికి దగ్గరగా ఉన్న ద్వీప సమూహం; చిన్న పగడపు ద్వీపాలతో (Coral islands) ఏర్పడింది.
  2. మునుపు లక్కదీవ్, మినికాయ్, అమీనిదీవ్ అని పిలిచేవారు; 1973లో లక్షద్వీప్ అని పేరు పెట్టారు.
  3. మొత్తం విస్తీర్ణం సుమారు 32 చ.కి.మీ.
  4. కవరత్తి (Kavaratti) ద్వీపం లక్షద్వీప్ పరిపాలనా కేంద్రం.
  5. వృక్షజాలం, జంతుజాలంలో గొప్ప వైవిధ్యం ఉంది.
  6. జనావాసం లేని పిట్టి ద్వీపం (Pitti Island)లో పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం (Bird sanctuary) ఉంది.

లక్షద్వీప్ వంటి ద్వీపాల ఏర్పాటుకు మూలం పగడాలు (Corals). అలాగే పుస్తకం చివరిలో ప్రతి భౌతిక విభాగం దేశానికి చేసే మేలును సంగ్రహంగా చెబుతుంది.

• పగడపు పాలిప్‌లు (Coral polyps):
  1. తక్కువ జీవిత కాలం గల సూక్ష్మజీవులు; కాలనీలుగా జీవిస్తాయి.
  2. లోతు తక్కువ, బురద లేని, వెచ్చని నీటిలో వృద్ధి చెందుతాయి.
  3. కాల్షియం కార్బొనేట్ (Calcium carbonate) స్రవిస్తాయి; ఈ స్రావం, వాటి అస్థిపంజరాలు కలిసి పగడపు నిక్షేపాలు (దిబ్బలు – Reefs) గా ఏర్పడతాయి.
• దిబ్బల మూడు రకాలు:
  1. అవరోధ దిబ్బ (Barrier reef) – ఉదా: ఆస్ట్రేలియాలోని గ్రేట్ బారియర్ రీఫ్ (Great Barrier Reef).
  2. అంచు దిబ్బ (Fringing reef).
  3. అటోల్ (Atoll) – వృత్తాకార లేదా గుర్రపునాడా ఆకార పగడపు దిబ్బలు.
• భౌతిక విభాగాల ప్రాముఖ్యత (పుస్తకం సారాంశం):
  1. పర్వతాలు: నీరు, అటవీ సంపదకు ప్రధాన వనరులు.
  2. ఉత్తర మైదానాలు: దేశపు ధాన్యాగారాలు (Granaries); తొలి నాగరికతలకు పునాది.
  3. పీఠభూమి: ఖనిజాల నిధి; దేశ పారిశ్రామికీకరణలో కీలక పాత్ర.
  4. తీర ప్రాంతం, ద్వీప సమూహాలు: చేపల వేట, ఓడరేవు కార్యకలాపాలకు అనువైన స్థలాలు.
  5. ప్రతి విభాగం మరొకదానికి పూరకంగా ఉండి దేశ సహజ వనరులను సంపన్నం చేస్తుంది.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో అడిగిన అంశాల సారాంశం ఇది. నిర్వచనాలు, భేదాలు, పటంలో గుర్తించవలసిన ప్రదేశాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• ద్వీపకల్పం (Peninsula): మూడు వైపులా సముద్రం, ఒక వైపు ప్రధాన భూభాగంతో కలిసి ఉన్న భూభాగం. భారతదేశం ద్వీపకల్పం అనడం సరైనదే.
• భారత్–మయన్మార్ సరిహద్దు పర్వతాలు: తూర్పున కలిపి 'పూర్వాచల్' అంటారు.
• తూర్పు ఘాట్ల ఎత్తైన శిఖరం: మహేంద్రగిరి.
• భాబర్ అంటే:
  1. శివాలిక్ వాలుల వెంట గులకరాళ్లు నిక్షేపించే 8–16 కి.మీ. పట్టీ
  2. ప్రవాహాలు మాయమవుతాయి.
• హిమాలయాల మూడు విభాగాలు (ఉత్తరం → దక్షిణం): హిమాద్రి, హిమాచల్, శివాలిక్.
• ఆరావళి, వింధ్యల మధ్య పీఠభూమి: మాల్వా పీఠభూమి.
• పగడపు మూలం గల ద్వీప సమూహం: లక్షద్వీప్.
• భేద ప్రశ్నలు (Distinguish):
  1. భంగర్ – ఖాదర్: పాత ఒండ్రు – కొత్త ఒండ్రు; కంకర్ ఉండే భాగం – ప్రతి ఏటా పునరుద్ధరించే భాగం.
  2. పశ్చిమ ఘాట్లు – తూర్పు ఘాట్లు: ఎత్తు, నిరంతరత, వర్షపాతంపై ప్రభావం.
• హిమాలయ ప్రాంతం – ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (భేదం):
  1. హిమాలయాలు యువ ముడుత పర్వతాలు, ఎత్తైన శిఖరాలు, లోతైన లోయలు, వేగంగా ప్రవహించే నదులు, అస్థిర ప్రాంతం
  2. పీఠభూమి ప్రాచీన, స్థిరమైన, అగ్ని–రూపాంతర శిలలు, గుండ్రటి కొండలు, విశాలమైన లోతు తక్కువ లోయలు.
• పటంలో గుర్తించవలసినవి (Map skills):
  1. పర్వత శ్రేణులు: కారకోరం, జాస్కర్, పట్కాయ్ బమ్, జైంతియా, వింధ్య, ఆరావళి, ఏలకుల కొండలు (Cardamom hills).
  2. శిఖరాలు: కె2, కాంచనగంగ, నంగా పర్బత్, అనైముడి [పుస్తక జాబితా ప్రకారం; నేడు కె2, నంగా పర్బత్ భారత పాలనలో లేవు – పాక్ పాలనలోని గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్/చైనా సరిహద్దు ప్రాంతంలో ఉన్నాయి].
  3. పీఠభూములు: ఛోటానాగ్‌పూర్, మాల్వా.
  4. భారత ఎడారి, పశ్చిమ ఘాట్లు, లక్షద్వీప్ ద్వీపాలు.