సహజ వృక్షసంపద & వన్యప్రాణులు (Natural Vegetation and Wildlife)

భారతదేశం ప్రపంచంలోని 12 మహా జీవవైవిధ్య దేశాల్లో (mega bio-diversity countries) ఒకటి. ఇక్కడ దాదాపు 47,000 మొక్క జాతులున్నాయి; మొక్కల వైవిధ్యంలో ప్రపంచంలో 10వ స్థానం, ఆసియాలో 4వ స్థానం.

ముఖ్య గణాంకాలు

• పుష్పించే మొక్కలు (Flowering plants) సుమారు 15,000
• ఇవి ప్రపంచ పుష్పించే మొక్కల్లో 6 శాతం.
• ఫెర్న్లు, ఆల్గే (శైవలాలు), శిలీంధ్రాలు (Fungi) వంటి పుష్పించని మొక్కలు కూడా అనేకం ఉన్నాయి.
• జంతు జాతులు సుమారు 90,000. మంచినీటిలో, సముద్ర జలాల్లో చేపల రకాలు చాలా ఎక్కువ.

సహజ వృక్షజాలం (Natural vegetation): మానవ సహాయం లేకుండా సహజంగా పెరిగి, చాలా కాలంగా మనుషుల ఆటంకం లేకుండా ఉన్న మొక్కల సముదాయం. దీనినే కన్య వృక్షజాలం (Virgin vegetation) అంటారు.

సాగు చేసే పంటలు, పండ్ల తోటలు వృక్షజాలంలో భాగమే కానీ సహజ వృక్షజాలం కావు.

స్థానిక / విదేశీ జాతులు: కన్య వృక్షజాలంలో పూర్తిగా భారతీయమైనవి స్థానిక లేదా ఎండెమిక్ (Endemic / Indigenous) జాతులు; బయటి దేశాల నుంచి వచ్చినవి విదేశీ లేదా ఎక్జాటిక్ (Exotic) మొక్కలు.

వృక్షజాలం – జంతుజాలం: ఒక ప్రాంతంలో లేదా ఒక కాలంలో ఉన్న మొక్కలను వృక్షజాలం (Flora) అంటారు; అక్కడి జంతు జాతులను జంతుజాలం (Fauna) అంటారు.

భారత వృక్షజాల రకాలు (5): (i) ఉష్ణమండల సతతహరిత అడవులు, (ii) ఉష్ణమండల ఆకురాల్చే అడవులు, (iii) ఉష్ణమండల ముళ్ళ అడవులు, పొదలు, (iv) పర్వత అడవులు (Montane), (v) మడ అడవులు (Mangrove).

ఎక్కడ ఉంటాయి: అధిక వర్షపాతం ఉన్న పశ్చిమ కనుమలు, లక్షద్వీప్, అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు, అస్సాం ఎగువ ప్రాంతాలు, తమిళనాడు తీరంలో కనిపిస్తాయి.

వర్షపాతం, లక్షణాలు

• 200 సెం.మీ.కు పైగా వర్షం, తక్కువ పొడి కాలం ఉన్న చోట ఇవి ఉత్తమంగా పెరుగుతాయి.
• చెట్లు 60 మీటర్లు లేదా అంతకంటే ఎత్తు పెరుగుతాయి.
• ప్రాంతం ఏడాదంతా వేడిగా, తడిగా ఉండడం వల్ల చెట్లు, పొదలు, లతలు అన్నీ దట్టంగా పెరిగి బహుళ అంచెల (Multilayered) నిర్మాణం ఏర్పడుతుంది.
• ఆకులు రాల్చడానికి నిర్దిష్ట కాలం లేదు
• అందుకే అడవి ఏడాది పొడవునా పచ్చగా ఉంటుంది.

వాణిజ్యపరంగా ముఖ్యమైన చెట్లు: ఎబోనీ (నల్లకలప), మహాగని, రోజ్‌వుడ్, రబ్బరు, సింకోనా.

జంతువులు: ఏనుగు, కోతి, లెమూర్, జింక. అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్ అడవుల్లో ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగం (One-horned rhinoceros) ఉంటుంది. వీటితో పాటు అనేక పక్షులు, గబ్బిలాలు, బద్ధకపు ఎలుగుబంటి (Sloth), తేళ్లు, నత్తలు ఉంటాయి.

మరికొన్ని విషయాలు: ఈ అడవులు పశ్చిమ కనుమలు, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు వంటి ఎక్కువ వర్షం కురిసే ప్రాంతాలకే పరిమితం; తక్కువ ఎత్తున, వేడి తడి వాతావరణం ఉండే చోట బహుళ అంచెల అడవి ఏర్పడుతుంది.

ఎత్తైన చెట్ల కింద పొదలు, వాటి కింద లతలు, నేల మీద చిన్న మొక్కలు పెరుగుతాయి. ఆకులు ఒకేసారి రాలవు కాబట్టి అడవి ఎప్పుడూ పచ్చగా కనిపిస్తుంది. పుస్తకంలోని ఈ అడవుల చిత్రం (పటం 5.1) అటువంటి దట్టమైన అడవి చూపిస్తుంది.

ఇవి భారతదేశంలో అత్యంత విస్తారంగా ఉన్న అడవులు. వీటిని రుతుపవన అడవులు (Monsoon forests) అంటారు. వర్షపాతం 200 సెం.మీ. నుంచి 70 సెం.మీ. మధ్య ఉన్న ప్రాంతాల్లో విస్తరించాయి. పొడి వేసవిలో ఈ చెట్లు ఆరు నుంచి ఎనిమిది వారాల పాటు ఆకులు రాల్చుతాయి.

నీటి లభ్యతను బట్టి ఇవి రెండు రకాలు.

తేమ ఆకురాల్చే అడవులు (Moist deciduous)

• వర్షపాతం 200–100 సెం.మీ.
• ఎక్కువగా తూర్పు భాగంలో: ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, హిమాలయ పర్వత పాదాలు, జార్ఖండ్, పశ్చిమ ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, పశ్చిమ కనుమల తూర్పు వాలులు.
• టేకు (Teak) ఇందులో ప్రధాన చెట్టు. వెదురు, సాల్, షీషమ్, చందనం, ఖైర్, కుసుమ, అర్జున, మల్బరీ ఇతర వాణిజ్య జాతులు.

పొడి ఆకురాల్చే అడవులు (Dry deciduous)

• వర్షపాతం 100–70 సెం.మీ.
• ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలో వర్షం ఎక్కువ ఉండే భాగాలు, బిహార్, ఉత్తరప్రదేశ్ మైదానాలు.
• ఖాళీ ప్రదేశాలతో ఉండే అడవి
• టేకు, సాల్, రావి (Peepal), వేప పెరుగుతాయి. ఈ ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని సాగు కోసం నరికారు, కొంత భాగాన్ని మేత కోసం వాడుతున్నారు.

జంతువులు: సింహం, పులి, పంది, జింక, ఏనుగు; అనేక పక్షులు, బల్లులు, పాములు, తాబేళ్లు.

వర్షపాతం: 70 సెం.మీ.కు తక్కువ వర్షం ఉన్న ప్రాంతాల్లో ముళ్ళ చెట్లు, పొదలే సహజ వృక్షజాలం.

విస్తరణ: దేశ వాయవ్య భాగం – గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఉత్తరప్రదేశ్, హర్యానాల్లోని పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాలు.

ముఖ్య మొక్కలు: అకేషియా (తుమ్మ జాతి), తాటి జాతులు, యూఫోర్బియా, నాగజెముడు (Cacti).

నీటిని ఆదా చేసే అనుకూలనాలు

• చెట్లు చెదురుగా ఉంటాయి
• తేమ కోసం వేర్లు నేలలో లోతుగా వెళ్తాయి.
• కాండాలు రసభరితంగా (Succulent) ఉండి నీటిని నిల్వ చేస్తాయి.
• ఆకులు మందంగా, చిన్నవిగా ఉండి ఆవిరి నష్టాన్ని తగ్గిస్తాయి.
• శుష్క ప్రాంతాల్లో ఈ అడవులు ముళ్ళ పొదలుగా మారతాయి.

జంతువులు: ఎలుకలు, కుందేళ్లు, నక్క, తోడేలు, పులి, సింహం, అడవి గాడిద, గుర్రాలు, ఒంటెలు.

గుర్తుంచుకోవాల్సింది: ఆకురాల్చే అడవుల్లో వర్షం తగ్గే కొద్దీ అడవి పలుచబడుతుంది; ముళ్ళ అడవుల్లో అది ముళ్ళ పొదలుగా మారి, తరువాత పూర్తి శుష్క ప్రాంతాల్లో పొదలకే పరిమితమవుతుంది. పటం 5.3 ముళ్ళ అడవులు, పొదల రూపాన్ని చూపుతుంది.

పర్వత ప్రాంతాల్లో ఎత్తు పెరిగేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది. దాని వల్ల సహజ వృక్షజాలం కూడా మారుతుంది. ఉష్ణమండలం నుంచి టండ్రా (Tundra) వరకు ఉండే వృక్ష పట్టీల క్రమమే పర్వతాల్లో ఎత్తుతో పాటు కనిపిస్తుంది.

ఎత్తు ప్రకారం పట్టీలు

• 1,000–2,000 మీ.: తడి సమశీతోష్ణ అడవులు (Wet temperate) – ఓక్, చెస్ట్‌నట్ వంటి సతతహరిత విశాలపత్ర (Broad-leaf) చెట్లు ఎక్కువ.
• 1,500–3,000 మీ.: సమశీతోష్ణ శృంగాకార (Coniferous) అడవులు – పైన్, దేవదారు (Deodar), సిల్వర్ ఫిర్, స్ప్రూస్, సెడార్. ఇవి హిమాలయాల దక్షిణ వాలులు, దక్షిణ & ఈశాన్య భారతంలోని ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో ఉంటాయి. ఎత్తైన చోట సమశీతోష్ణ గడ్డిభూములు (Temperate grasslands) సర్వసాధారణం.
• 3,600 మీ.కు పైగా:
  1. సమశీతోష్ణ అడవులు, గడ్డిభూములు ఆల్పైన్ (Alpine) వృక్షజాలానికి దారిస్తాయి. సిల్వర్ ఫిర్, జునిపర్, పైన్, బిర్చ్ ముఖ్య చెట్లు
  2. మంచు రేఖ (Snow-line) దగ్గరకు వచ్చేకొద్దీ కుంచించుకుపోతాయి
  3. పొదల ద్వారా ఆల్పైన్ గడ్డిభూములుగా కలుస్తాయి.
• అంతకంటే ఎత్తున: నాచులు (Mosses), లైకెన్లు (Lichens) టండ్రా వృక్షజాలం.

ఆల్పైన్ గడ్డిభూములను గుజ్జర్లు, బకర్‌వాల్ వంటి సంచార జాతులు (Nomadic tribes) విస్తృతంగా మేత కోసం వాడతారు.

జంతువులు: కశ్మీర్ స్టాగ్ (జింక), మచ్చల జింక, అడవి గొర్రె, జాక్ రాబిట్, టిబెట్ జింక (Tibetan antelope), యాక్, మంచు చిరుత (Snow leopard), ఉడుతలు, గుబురు కొమ్ముల అడవి మేక (Ibex), ఎలుగుబంటి, అరుదైన రెడ్ పాండా; దట్టమైన బొచ్చు ఉన్న గొర్రెలు, మేకలు.

ఆటుపోట్లు (Tides) ప్రభావం ఉండే తీర ప్రాంతాల్లో మడ అడవులు పెరుగుతాయి. అటువంటి తీరాల్లో బురద, ఒండ్రు (Silt) పేరుకుంటుంది. దట్టమైన మడ చెట్ల (Mangroves) వేర్లు నీటిలో మునిగి ఉంటాయి.

విస్తరణ: గంగ, మహానది, కృష్ణా, గోదావరి, కావేరి నదుల డెల్టాలు ఈ వృక్షజాలంతో కప్పబడి ఉన్నాయి.

గంగా–బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా: ఇక్కడ సుందరి చెట్లు (Sundari) ఉంటాయి; ఇవి గట్టి, మన్నికైన కలపను ఇస్తాయి. తాటి, కొబ్బరి, కేవ్రా (Keora), అగర్ వంటి చెట్లు కూడా డెల్టా కొన్ని భాగాల్లో పెరుగుతాయి.

జంతువులు: ప్రసిద్ధ జంతువు రాయల్ బెంగాల్ టైగర్. తాబేళ్లు, మొసళ్లు, ఘరియాల్, పాములు కూడా ఇక్కడ ఉంటాయి.

ఇవి తీరాన్ని కోత నుంచి కాపాడతాయని, చేపలు, పీతలకు నివాసమని సాధారణంగా తెలిసిన విషయం (పుస్తకంలో లేదు, సాధారణ పర్యావరణ వాస్తవం). పటం 5.6 మడ అడవుల రూపాన్ని చూపుతుంది.

చర్చా ప్రశ్న (పుస్తకంలో): భూమిపై మొక్కలు, జంతువులు అదృశ్యమైతే ఏమవుతుంది? మనుషులు మనగలరా? జీవవైవిధ్యం ఎందుకు అవసరం, ఎందుకు కాపాడాలి? – దీనికి సమాధానం (ఆహారం, ఔషధాలు, పరాగసంపర్కం, జీవావరణ సమతుల్యం) తరువాతి నోట్స్‌లో ఉంది.

భారతదేశం ప్రాచీన కాలం నుంచే మూలికలు (Herbs), సుగంధ ద్రవ్యాలకు ప్రసిద్ధి. ఆయుర్వేదంలో సుమారు 2,000 మొక్కలు వివరించారు; వీటిలో కనీసం 500 మొక్కలు క్రమం తప్పకుండా వాడుకలో ఉన్నాయి.

ప్రమాదంలో ఉన్నవి: ప్రపంచ పరిరక్షణ సంఘం (World Conservation Union) ఎర్ర జాబితా (Red List) 352 ఔషధ మొక్కలను పేర్కొంది. వాటిలో 52 తీవ్ర ప్రమాదంలో (Critically threatened), 49 అంతరించే ప్రమాదంలో (Endangered) ఉన్నాయి.

సాధారణంగా వాడే మొక్కలు

• సర్పగంధ:
  1. అధిక రక్తపోటు చికిత్సకు
  2. ఇది భారతదేశంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
• జామున్ (నేరేడు):
  1. పండిన పండ్ల రసం నుంచి వెనిగర్ తయారవుతుంది
  2. ఇది గ్యాస్ తగ్గించి, మూత్రం జారీ చేసి, జీర్ణానికి సహాయపడుతుంది. గింజల పొడి మధుమేహ నియంత్రణకు.
• అర్జున:
  1. ఆకుల తాజా రసం చెవినొప్పికి
  2. రక్తపోటు నియంత్రణకు కూడా.
• బాబూల్:
  1. ఆకులు కంటి పుండ్లకు
  2. దీని బంక టానిక్‌గా వాడతారు.
• వేప: అధిక యాంటీబయాటిక్, యాంటీబాక్టీరియల్ లక్షణాలు.
• తులసి: దగ్గు, జలుబుకు.
• కచ్నార్:
  1. ఆస్తమా, అల్సర్లకు
  2. మొగ్గలు, వేర్లు జీర్ణ సమస్యలకు మంచివి.

(పుస్తకంలోని పట్టికలో మొక్కల పేర్లు, ఉపయోగాలు వేర్వేరు వరుసల్లో ముద్రితమై ఉన్నాయి; పై జతలు ఆ క్రమం ప్రకారం అమర్చినవి.)

వృక్షజాలం లాగే భారతదేశం జంతుజాలంలోనూ సంపన్నమైనది. సుమారు 90,000 జంతు జాతులున్నాయి.

గణాంకాలు

• పక్షి జాతులు సుమారు 2,000
• ఇది ప్రపంచ పక్షుల్లో 13%.
• చేపల జాతులు 2,546
• ప్రపంచ చేపల నిల్వలో దాదాపు 12%.
• ఉభయచరాలు (Amphibians), సరీసృపాలు (Reptiles), క్షీరదాలు (Mammals) ప్రపంచ మొత్తంలో 5 నుంచి 8 శాతం.
• అనేక కోతి జాతులు కూడా ఉన్నాయి.
• వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టం (Wildlife Protection Act) 1972లో అమలులోకి వచ్చింది.

పులి, సింహం: పులులు, సింహాలు రెండూ ఉన్న ఏకైక దేశం భారతదేశం (పుస్తకం ప్రకారం). భారతీయ సింహం సహజ నివాసం గుజరాత్‌లోని గిర్ అడవి. పులులు మధ్యప్రదేశ్ అడవులు, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని సుందర్‌బన్స్, హిమాలయ ప్రాంతంలో ఉంటాయి.

చిరుతపులులు (Leopards) కూడా పిల్లి జాతే; వేటాడే జంతువుల్లో ఇవి ముఖ్యమైనవి.

గిర్ అడవి: ఆసియా సింహం (Asiatic lion) చివరి నివాసం (పుస్తకంలో "Do you know" బాక్స్).

సంఖ్యలు గుర్తుంచుకునే పద్ధతి: మొక్కల గణాంకాలు 47,000 (మొత్తం జాతులు), 15,000 (పుష్పించేవి); జంతువుల గణాంకాలు 90,000 (మొత్తం), 2,000 (పక్షులు), 2,546 (చేపలు).

శాతాలు: పుష్పించే మొక్కలు 6%, పక్షులు 13%, చేపలు 12%, ఉభయచర–సరీసృప–క్షీరదాలు 5–8%. ఇవన్నీ ప్రపంచ మొత్తానికి భారత వాటా శాతాలు.

(అడవి జంతువుల నివాసాలు తరువాతి నోట్స్‌లో.)

భూమి జంతువులు – నివాస ప్రాంతాలు

• ఏనుగు:
  1. క్షీరదాల్లో అత్యంత రాజసం గల జంతువు
  2. అస్సాం, కర్ణాటక, కేరళ వేడి తడి అడవుల్లో ఉంటుంది.
• ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగం: అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్ చిత్తడి, బురద భూముల్లో.
• అడవి గాడిద (Wild ass):
  1. రణ్ ఆఫ్ కచ్ ఎడారి ప్రాంతం
  2. ఒంటె: థార్ ఎడారి.
• ఇతరాలు: భారతీయ బైసన్ (గౌర్), నీల్‌గాయ్ (Blue bull), చౌసింగా (నాలుగు కొమ్ముల జింక), గజెల్, వివిధ జింక జాతులు.

హిమాలయ జంతువులు: తీవ్రమైన చలిని తట్టుకునే జంతువులు. లద్దాఖ్ ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో యాక్ (సుమారు ఒక టన్ను బరువుండే గుబురు కొమ్ముల అడవి ఎద్దు), టిబెట్ జింక, భారల్ (నీలి గొర్రె), అడవి గొర్రె, కియాంగ్ (టిబెట్ అడవి గాడిద) ఉంటాయి.

ఐబెక్స్, ఎలుగుబంటి, మంచు చిరుత, అరుదైన రెడ్ పాండా కొన్ని చోట్ల కనిపిస్తాయి.

నదులు, సరస్సులు, తీరాలు: తాబేళ్లు, మొసళ్లు, ఘరియాల్ ఉంటాయి. ప్రపంచంలో ఇప్పటికీ ఉన్న మొసలి రకాల్లో ఘరియాల్ ఒకే ప్రతినిధి (పుస్తకం ప్రకారం).

పక్షులు: భారతదేశ పక్షి సంపద రంగురంగులది. నెమళ్లు, నెమలి జాతులు (Pheasants), బాతులు, చిలుకలు (Parakeets), కొంగలు (Cranes), పావురాలు అడవులు, చిత్తడి నేలల్లో నివసిస్తాయి.

కార్యకలాపం (పుస్తకంలో): ప్రమాదంలో ఉన్న జాతుల గురించి వార్తా కథనాల ద్వారా సమాచారం సేకరించడం, ప్రభుత్వ చర్యలు తెలుసుకోవడం, పరిరక్షణలో పాత్ర వివరించడం.

ఉపయోగాలు: మన పంటలను ఆహార మొక్కల నిల్వ నుంచి ఎంపిక చేసుకున్నాం; అనేక ఔషధ మొక్కలనూ ప్రయోగాలతో ఎంచుకున్నాం. పాలిచ్చే పశువులు, వ్యవసాయ శక్తి (Draught power), రవాణా, మాంసం, గుడ్ల కోసం జంతువులను ప్రకృతి ఇచ్చిన పెద్ద నిల్వ నుంచి ఎంచుకున్నాం.

చేపలు పోషక ఆహారమిస్తాయి. పంటలు, పండ్ల చెట్లకు పరాగసంపర్కం (Pollination) చేసే కీటకాలుంటాయి; ఆ కీటకాలపై జీవ నియంత్రణ (Biological control) హానికరం. ప్రతి జాతికీ పర్యావరణ వ్యవస్థ (Ecosystem)లో పాత్ర ఉంది కాబట్టి పరిరక్షణ తప్పనిసరి.

నష్టం: మానవులు మొక్కలు, జంతువులను అతిగా వాడుకోవడం వల్ల పర్యావరణ వ్యవస్థ దెబ్బతింది. సుమారు 1,300 మొక్క జాతులు అంతరించే ప్రమాదంలో ఉన్నాయి; 20 జాతులు అంతరించాయి (extinct). కొన్ని జంతు జాతులు కూడా ప్రమాదంలో ఉన్నాయి, కొన్ని అంతరించాయి.

ప్రధాన కారణాలు

• వాణిజ్యం కోసం అత్యాశతో వేటగాళ్లు చేసే వేట.
• రసాయన, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, ఆమ్ల నిక్షేపాల వల్ల కాలుష్యం.
• పరాయి జాతుల ప్రవేశం.
• సాగు, నివాసాల కోసం అడవులను విచక్షణ లేకుండా నరకడం.

ఆలోచించాల్సిన ప్రశ్న: జీవవైవిధ్యం పోతే ఆహారం, ఔషధాలు, పశువులు, పంటల పరాగసంపర్కం అన్నీ దెబ్బతింటాయి; మనిషి మనుగడే ప్రమాదంలో పడుతుంది. అందుకే పరిరక్షణ కేవలం జంతు ప్రేమ కాదు, మన అవసరం.

వృక్ష, జంతుజాలాన్ని రక్షించడానికి ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలు:

1. దేశంలో 18 జీవావరణ రిజర్వులు (Biosphere reserves) ఏర్పాటయ్యాయి. వీటిలో పది – సుందర్‌బన్స్, నందాదేవి, గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్, నీలగిరి, నోక్రెక్, గ్రేట్ నికోబార్, మానస్, సిమ్లిపాల్, పచ్‌మఢి, అచనక్మార్–అమర్‌కంటక్ – ప్రపంచ జీవావరణ రిజర్వుల నెట్‌వర్క్‌లో చేరాయి (పుస్తకం ప్రకారం).
2. 1992 నుంచి అనేక వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానాలకు (Botanical gardens) ప్రభుత్వం ఆర్థిక, సాంకేతిక సహాయం చేస్తోంది.
3. ప్రాజెక్ట్ టైగర్, ప్రాజెక్ట్ రైనో, ప్రాజెక్ట్ గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ వంటి అనేక పర్యావరణ–అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు ప్రారంభమయ్యాయి.
4. సహజ వారసత్వాన్ని కాపాడడానికి 106 జాతీయ పార్కులు, 573 వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (Sanctuaries), జంతు ప్రదర్శనశాలలు ఏర్పాటయ్యాయి.

పద్దెనిమిది జీవావరణ రిజర్వులు: సుందర్‌బన్స్, గల్ఫ్ ఆఫ్ మన్నార్, నీలగిరి, నందాదేవి, నోక్రెక్, గ్రేట్ నికోబార్, మానస్, కచ్, శేషాచలం, సిమ్లిపాల్, దిహాంగ్–దిబాంగ్, దిబ్రూ–సైఖోవా, అగస్త్యమలై, కాంచన్‌జంగా, పచ్‌మఢి, అచనక్మార్–అమర్‌కంటక్, కోల్డ్ డెసర్ట్, పన్నా.

ప్రకృతి పర్యావరణ వ్యవస్థ మన మనుగడకు ఎంత ముఖ్యమో అందరూ గ్రహించాలి; సహజ పర్యావరణ విచక్షణారహిత విధ్వంసం వెంటనే ఆగితేనే ఇది సాధ్యం.

వలస పక్షులు (Migratory birds): భారతదేశంలోని కొన్ని చిత్తడి నేలలు (Wetlands) వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి. శీతాకాలంలో సైబీరియన్ క్రేన్ వంటి పక్షులు పెద్ద సంఖ్యలో వస్తాయి.

రణ్ ఆఫ్ కచ్: ఎడారి సముద్రంలో కలిసే చోట ఇది పక్షులకు అనువైన ప్రదేశం. ఇక్కడికి ఫ్లెమింగోలు (Flamingo – ప్రకాశవంతమైన గులాబీ రంగు రెక్కలు) వేల సంఖ్యలో వచ్చి ఉప్పు బురదతో గూడు దిబ్బలు (nest mounds) కట్టి పిల్లలను పెంచుతాయి.

ఇది దేశంలోని అసాధారణ దృశ్యాల్లో ఒకటి, మన సహజ వారసత్వం.

పటం 5.7 – వన్యప్రాణి రిజర్వులు: పుస్తకంలో భారత పటంలో జాతీయ పార్కులు, అభయారణ్యాలు, జీవావరణ రిజర్వులను గుర్తించారు. పటంలోని పేర్లు స్పష్టంగా చదవడం సాధ్యం కాలేదు కాబట్టి ఇక్కడ వివరాలు ఇవ్వలేదు.

పటం 5.4 – సహజ వృక్షజాలం (అటవీ విస్తీర్ణం): రాష్ట్రాల వారీగా అటవీ విస్తీర్ణాన్ని పరిశీలించి, కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ అడవి ఎందుకుందో కారణాలు అన్వేషించాలన్నది పుస్తకం కార్యకలాపం. (అధిక వర్షం, కొండ ప్రాంతాలు, తక్కువ జనాభా సాంద్రత వంటివి ఆలోచించాల్సిన కారణాలు.)

ఈ ప్రదేశాల్లోని ఇతర వివరాలు (పక్షుల సంఖ్య, నెలలు) పుస్తకంలో లేవు కాబట్టి ఇక్కడ ఇవ్వలేదు.

ఈ నోట్స్‌లోని సమాచారం పుస్తకంలో లేదు; పరీక్షలకు ఉపయోగపడే, ధృవీకరించిన అదనపు వాస్తవాలు.

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ

• శేషాచలం జీవావరణ రిజర్వు (Seshachalam Biosphere Reserve):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి జీవావరణ రిజర్వు
  2. తూర్పు కనుమల్లో చిత్తూరు, కడప ప్రాంతంలో ఉంది
  3. తిరుపతి సమీప నగరం. 2010 సెప్టెంబర్ 20న ప్రకటించారు. శ్రీ వేంకటేశ్వర జాతీయ పార్కు దీని పరిధిలో ఉంది
  4. ఎర్రచందనం (Red sanders) ఇక్కడ ప్రసిద్ధ వృక్షం.
• నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం (NSTR):
  1. నల్లమల కొండల్లో
  2. విస్తీర్ణంలో భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద పులుల అభయారణ్యం
  3. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది (సుమారు 3,728 చ.కి.మీ.). 2014 రాష్ట్ర విభజన తర్వాత అసలు రిజర్వ్‌లోని ఉత్తర భాగం తెలంగాణకు చెందడంతో అది అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం (తెలంగాణ) గా విడిపోయింది
  4. రెండూ కలిసి ఒకే నల్లమల ప్రకృతి దృశ్యంగా పరిగణించబడతాయి.
• కొరింగ మడ అడవులు:
  1. గోదావరి డెల్టాలో కాకినాడ సమీపాన
  2. 1978లో వన్యప్రాణి అభయారణ్యంగా ప్రకటించారు.
• రోలపాడు వన్యప్రాణి అభయారణ్యం:
  1. 1988లో గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ రక్షణ కోసం
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఏకైక బస్టర్డ్ అభయారణ్యం (కర్నూలు ప్రాంతం)
  3. ఇప్పుడు అక్కడ ఈ పక్షి కనిపించడం చాలా అరుదు.

తాజా గణాంకాలు (పుస్తకం కాలం తరువాత)

• భారతదేశంలో 58 పులుల అభయారణ్యాలు (మార్చి 2025లో మాధవ్, మధ్యప్రదేశ్ 58వది).
• పులుల అంచనా (2022 గణన): 3,682 (కనిష్ఠ అంచనా 3,167).
• ఆసియా సింహాల 16వ గణన (2025):
  1. 891 – అన్నీ గుజరాత్‌లో
  2. 2020లో 674.
• ప్రపంచ జీవావరణ రిజర్వుల నెట్‌వర్క్ (UNESCO)లో భారత్ నుంచి ఇప్పుడు అగస్త్యమలై (2016), కాంచన్‌జంగా (2018), పన్నా (2020), కోల్డ్ డెసర్ట్ – హిమాచల్ ప్రదేశ్ (2025) కూడా ఉన్నాయి
• పుస్తకం జాబితాలోని మానస్ UNESCO నెట్‌వర్క్ అధికారిక జాబితాలో లేదు (అది ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం), అయినా పుస్తక ప్రశ్నలకు పుస్తకం జాబితానే వాడండి
• పుస్తకంలో పన్నా లేదని ఇచ్చారు – ఆ పుస్తక ప్రశ్నకు పుస్తక సమాధానమే (పన్నా) వర్తిస్తుంది.

పుస్తక అభ్యాసంలోని ముఖ్య జవాబులు, వాస్తవాలు:

• రబ్బరు చెట్టు ఉష్ణమండల సతతహరిత వృక్షజాలానికి చెందుతుంది.
• సింకోనా వంటి సతతహరిత చెట్లు అత్యధిక వర్షపాత ప్రాంతాల్లో (200 సెం.మీ.కు పైగా) ఉత్తమంగా పెరుగుతాయి.
• సిమ్లిపాల్ జీవావరణ రిజర్వు ఒడిశాలో ఉంది.
• పుస్తకంలోని 10 ప్రపంచ నెట్‌వర్క్ రిజర్వుల జాబితాలో పన్నా లేదు (నేడు పన్నా కూడా చేరింది).
• జీవావరణ రిజర్వు (Bio-reserve):
  1. వృక్ష, జంతుజాలాన్ని, సహజ వాతావరణాన్ని కాపాడడానికి ఏర్పరిచిన రక్షిత ప్రాంతం
  2. ఉదాహరణలు – సుందర్‌బన్స్, నీలగిరి.
• ఉష్ణమండల వృక్షజాల జంతువులు:
  1. ఏనుగు, కోతి
  2. పర్వత వృక్షజాల జంతువులు: యాక్, మంచు చిరుత.
• Flora – మొక్కలు
• Fauna – జంతువులు.
• సతతహరిత – ఆకురాల్చే అడవులు:
  1. సతతహరితంలో 200 సెం.మీ.కు పైగా వర్షం, ఆకులు రాల్చే నిర్ణీత కాలం లేదు, బహుళ అంచెలు
  2. ఆకురాల్చే అడవుల్లో 200–70 సెం.మీ. వర్షం, వేసవిలో 6–8 వారాలు ఆకులు రాల్చుతాయి, టేకు ప్రధానం.
• ఎత్తైన ప్రాంతాల వృక్షజాలం: 3,600 మీ.కు పైగా ఆల్పైన్, ఆపైన నాచులు, లైకెన్లు.
• జాతులు ప్రమాదంలో పడడానికి కారణాలు: వేట, కాలుష్యం, పరాయి జాతులు, అడవుల నరికివేత.
• భారత్‌లో సంపన్న వృక్ష–జంతుజాలానికి కారణాలు: భిన్న వాతావరణ ప్రాంతాలు, ఎత్తు, వర్షపాత వైవిధ్యం, తీర–ఎడారి–పర్వత ప్రాంతాల వైవిధ్యం (ఇది విశ్లేషణ).
• పటం కార్యకలాపం: సతతహరిత, పొడి ఆకురాల్చే అడవుల ప్రాంతాలు, ఉత్తర–దక్షిణ–తూర్పు–పశ్చిమ భాగాల్లో రెండేసి జాతీయ పార్కులు గుర్తించడం.
• ప్రాజెక్టు సూచనలు: ఔషధ చెట్ల గుర్తింపు, అడవుల నుంచి ముడిసరుకు పొందే పది వృత్తులు, చెట్లు నాటడం, పుట్టినరోజున మొక్క నాటి పెరుగుదల గమనించడం.