ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు – 1857 & తర్వాత (When People Revolt: 1857 and After)

18వ శతాబ్ది మధ్య నుంచే నవాబులు, రాజుల అధికారం క్రమంగా కుంచించుకుపోయింది. ఒక్కసారిగా కాదు; దశలవారీగా వారి గౌరవం, స్వాతంత్ర్యం, సైన్యం, ఆదాయం అన్నీ కంపెనీ చేతికి వెళ్లాయి. 1857 తిరుగుబాటుకు ఇదే తొలి నేపథ్యం.

• అధికారం కోల్పోయే దశలు: అనేక ఆస్థానాల్లో కంపెనీ 'రెసిడెంట్ల'ను (Residents) నియమించింది.
• పాలకుల స్వేచ్ఛ తగ్గింది
• వారి సైన్యాలను రద్దు చేశారు
• ఆదాయాన్ని, భూభాగాలను దశలవారీగా లాగేసుకున్నారు.
• చర్చల ప్రయత్నాలు: చాలా రాజవంశాలు తమ ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడానికి కంపెనీతో చర్చించి చూశాయి. కంపెనీ తన సైనిక బలంపై ఉన్న నమ్మకంతో ఈ విన్నపాలన్నీ తిరస్కరించింది.
• ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి: భర్త మరణం తర్వాత తన దత్తపుత్రుడిని రాజ్యానికి వారసుడిగా గుర్తించాలని కోరింది.
• నానా సాహెబ్:
  1. చివరి పీష్వా బాజీరావు II దత్తపుత్రుడు
  2. తండ్రి మరణించాక ఆయనకు ఇచ్చే పింఛన్ తనకు కొనసాగించాలని కోరాడు. రెండూ తిరస్కరణకు గురయ్యాయి.
• అవధ్ (Awadh):
  1. విలీనమైన చివరి ప్రాంతాల్లో ఒకటి. 1801లో సైన్య సహాయక సంధి (Subsidiary Alliance) విధించారు
  2. 1856లో స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
• గవర్నర్ జనరల్ డల్హౌసీ ప్రకటన: అవధ్‌లో దుష్పరిపాలన ఉంది, సరైన పాలన కోసం బ్రిటిష్ పాలన అవసరం.
• మొఘల్ వంశం అంతం చేసే ప్రణాళికలు:
  1. కంపెనీ ముద్రించిన నాణేల నుంచి మొఘల్ చక్రవర్తి పేరు తొలగించారు.
  2. 1849లో డల్హౌసీ: బహదూర్ షా జఫర్ మరణం తర్వాత రాజకుటుంబాన్ని ఎర్రకోట నుంచి ఢిల్లీలోనే మరో చోటికి మార్చాలి.
  3. 1856లో గవర్నర్ జనరల్ కానింగ్: బహదూర్ షా జఫర్ చివరి మొఘల్ రాజు; తర్వాత వారసులను రాజులుగా గుర్తించరు, 'యువరాజులు' (princes) అనే పిలుస్తారు.

అధికారం కోల్పోయిన పాలకులతో పాటు గ్రామాల్లో రైతులు, జమీందార్లు, కంపెనీ సైన్యంలోని భారతీయ సిపాయిలు కూడా తీవ్ర అసంతృప్తితో ఉన్నారు. ఈ రెండు వర్గాల కోపం కలిసిపోవడమే 1857 లో ప్రధాన బలం అయింది.

• రైతులు, జమీందార్ల బాధలు:
  1. అధిక పన్నులు, కఠినమైన శిస్తు వసూలు పద్ధతులు.
  2. అప్పులు తీర్చలేక చాలామంది వడ్డీ వ్యాపారులకు (moneylenders) తరతరాలుగా సాగుచేసిన భూములను క్రమంగా కోల్పోయారు.
• సిపాయిల అసంతృప్తి: జీతాలు, భత్యాలు (allowances), సేవా పరిస్థితులపై అసంతృప్తి. కొన్ని కొత్త నిబంధనలు వారి మత విశ్వాసాలను కూడా దెబ్బతీశాయి.
• ఆ రోజుల్లో సముద్రం దాటితే మతం, కులం పోతాయని చాలామంది నమ్మేవారు.
• 1824 సంఘటన:
  1. కంపెనీ కోసం పోరాడటానికి సముద్ర మార్గంలో బర్మా వెళ్లమని సిపాయిలను ఆదేశించారు. వారు నిరాకరించారు
  2. భూమార్గంలో వెళ్లడానికి మాత్రం అంగీకరించారు. అయినా వారికి కఠిన శిక్షలు విధించారు.
• 1856 కొత్త చట్టం: ఈ సమస్య సద్దుమణగక పోవడంతో, సైన్యంలో కొత్తగా చేరే ప్రతి వ్యక్తి అవసరమైతే విదేశాల్లో (సముద్రం దాటి) సేవ చేయడానికి అంగీకరించాలన్న చట్టం చేశారు. (ఈ చట్టం 'జనరల్ సర్వీస్ ఎన్లిస్ట్‌మెంట్ యాక్ట్' అని పిలుస్తారు – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం)
• గ్రామీణ కోపం సైన్యంలోకి:
  1. సిపాయిల్లో చాలామంది రైతు కుటుంబాల నుంచి వచ్చినవారు
  2. వారి కుటుంబాలు గ్రామాల్లో ఉన్నాయి. అందుకే రైతుల ఆగ్రహం వెంటనే సిపాయిలకు పాకింది.

భారత సమాజాన్ని సంస్కరించాలని బ్రిటిష్ వారు భావించారు. ఈ చర్యలను చాలామంది భారతీయులు తమ మతం, ఆచారాలపై దాడిగా చూశారు. ఇదే అనుమానం 1857 నాటి ఉద్రిక్తతను పెంచింది.

• బ్రిటిష్ తీసుకున్న చర్యలు:
  1. సతి ఆచారాన్ని ఆపడానికి చట్టాలు చేశారు; వితంతు పునర్వివాహాన్ని ప్రోత్సహించడానికి కూడా చట్టం చేశారు.
  2. ఇంగ్లిష్ భాషా విద్యను చురుకుగా ప్రోత్సహించారు.
  3. 1830 తర్వాత క్రైస్తవ మిషనరీలు (Christian missionaries) కంపెనీ ప్రాంతాల్లో స్వేచ్ఛగా పనిచేయడానికి, భూమి-ఆస్తులు సొంతం చేసుకోవడానికి అనుమతించారు. [పుస్తకం 1830 అని చెబుతుంది; వాస్తవానికి 1813 చార్టర్ చట్టం నుంచే మిషనరీలకు ప్రవేశం మొదలైంది – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం]
  4. 1850లో కొత్త చట్టం: క్రైస్తవంలోకి మారడాన్ని సులభం చేసింది. మతం మారిన భారతీయుడు తన పూర్వీకుల ఆస్తికి వారసత్వ హక్కు పొందగలడు. (దీన్ని కులభ్రష్టత్వ నిర్మూలన చట్టం అంటారు – బయటి సమాచారం)
• భారతీయుల భావన: బ్రిటిష్ వారు తమ మతాన్ని, సామాజిక ఆచారాలను, సంప్రదాయ జీవన విధానాన్ని నాశనం చేస్తున్నారని చాలామందికి అనిపించింది.
• భారతీయ సంస్కర్తలు: కొందరు భారతీయులే సామాజిక ఆచారాలు మారాలని కోరుకున్నారు. ఈ సంస్కర్తలు, ఉద్యమాల గురించి 6వ అధ్యాయంలో చదువుతారు (పుస్తకంలో సూచన).

1857 నాటి ప్రజల ఆలోచనలను తెలుసుకోవడానికి పుస్తకం రెండు సమకాలీన మూలాలను ఇస్తుంది. మొదటిది మహారాష్ట్ర బ్రాహ్మణుడు విష్ణుభట్ గోడ్సే రాసిన పుస్తకం 'మాఝా ప్రవాస్' (Majha Pravaas, పేజీలు 23–24).

• రచయిత నేపథ్యం: విష్ణుభట్ గోడ్సే మహారాష్ట్రలోని ఒక గ్రామానికి చెందిన బ్రాహ్మణుడు. ఆయన, ఆయన మేనమామ మథురలో జరిగే యజ్ఞానికి బయలుదేరారు.
• దారిలో సిపాయిలతో సంభాషణ: కొందరు సిపాయిలు ఆ ప్రయాణం కొనసాగించవద్దని హెచ్చరించారు – మూడు రోజుల్లో పెద్ద తిరుగుబాటు (upheaval) మొదలవుతుందని చెప్పారు.
• సిపాయిలు చెప్పిన విషయాలు (పుకార్లు):
  1. హిందువుల, ముస్లింల మతాలను తుడిచిపెట్టాలని ఇంగ్లిష్ వారు నిశ్చయించుకున్నారు.
  2. వారు 84 నియమాల జాబితా తయారుచేసి, కలకత్తాలో పెద్ద రాజులు, యువరాజుల సమావేశంలో ప్రకటించారు.
  3. రాజులు ఆ నియమాలను అంగీకరించలేదు; అమలు చేస్తే తీవ్ర పరిణామాలు, పెద్ద తిరుగుబాటు వస్తుందని హెచ్చరించారు; ఆగ్రహంతో తమ రాజధానులకు తిరిగి వెళ్లారు.
  4. 'మతయుద్ధానికి' తేదీ నిర్ణయించారు; రహస్య ప్రణాళిక మీరట్ కంటోన్మెంట్ నుంచి వివిధ కంటోన్మెంట్లకు ఉత్తరాల ద్వారా చేరింది.
• ఈ మూలం చూపేది: ప్రజల్లో 'మతం ప్రమాదంలో ఉంది' అన్న భయం, రాజులు ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తున్నారన్న నమ్మకం, సిపాయిలు ఆ నాయకత్వాన్ని అనుసరించే వారన్న అభిప్రాయం.
• చర్చా ప్రశ్నలు (Activity): సీతారాం, విష్ణుభట్ దృష్టిలో ప్రజల ప్రధాన ఆందోళనలేమిటి? పాలకులు, సిపాయిలు ఏ పాత్ర పోషిస్తున్నారని భావించారు? (రెండూ మతంపై ప్రమాదం, పాలకుల నాయకత్వం, సిపాయిల చర్య అనే అంశాలను చూపుతాయి.)

రెండో మూలం సుబేదార్ సీతారాం పాండే జ్ఞాపకాలు. ఆయన బ్రిటిష్ సేవలో ఉంటూనే తన కళ్లతో చూసిన సంఘటనలను రాశారు, కాబట్టి ఈ మూలానికి ప్రత్యేక విలువ ఉంది.

• రచయిత పరిచయం:
  1. 1812లో బెంగాల్ స్థానిక సైన్యం (Bengal Native Army)లో సిపాయిగా నియమితుడయ్యాడు; 48 సంవత్సరాలు ఆంగ్లేయులకు సేవ చేసి 1860లో పదవీ విరమణ చేశాడు.
  2. తిరుగుబాటును అణచడంలో బ్రిటిష్ వారికి సహాయపడ్డాడు; అయినా అతడి కుమారుడు తిరుగుబాటుదారుడై, కళ్ల ముందే బ్రిటిష్ వారి చేతిలో హతమయ్యాడు.
  3. పదవీ విరమణ తర్వాత కమాండింగ్ ఆఫీసర్ నార్గేట్ ప్రోత్సాహంతో జ్ఞాపకాలు రాశాడు; 1861లో అవధీ భాషలో పూర్తి చేశాడు. నార్గేట్ ఇంగ్లిష్‌లోకి అనువదించి 'ఫ్రమ్ సిపాయ్ టు సుబేదార్' (From Sepoy to Subedar) పేరుతో ప్రచురించాడు.
• అవధ్ స్వాధీనం ప్రభావం: అవధ్ ఆక్రమణ సిపాయిల మనసుల్లో అపనమ్మకం కలిగించి ప్రభుత్వంపై కుట్రకు దారి తీసిందని అతని అభిప్రాయం.
• అవధ్ నవాబు, ఢిల్లీ రాజు ఏజెంట్లు దేశమంతా సైన్యం మనోభావాలు తెలుసుకోవడానికి తిరిగారు
• విదేశీయులు తమ రాజుకు చేసిన ద్రోహాన్ని సిపాయిలకు చెప్పారు.
• ఢిల్లీ చక్రవర్తిని తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాలనే లక్ష్యంతో సైనికులు కలిసి పనిచేస్తే ఇది సాధ్యమని నమ్మించారు.
• కొత్త తుపాకీ, తూటాల (cartridge) ప్రస్తావన:
  1. కొత్త రైఫిల్ శిక్షణ కోసం ప్రతి రెజిమెంట్ నుంచి కొందరిని వివిధ గారిసన్లకు పంపారు.
  2. తూటాలకు ఆవు, పంది కొవ్వు పూశారనే వార్త వ్యాపించి ప్రతి రెజిమెంట్‌లో ఉత్తేజం కలిగింది.
  3. 40 సంవత్సరాల సేవలో ప్రభుత్వం మతాన్ని అవమానించలేదని కొందరు గుర్తు చేశారు; కానీ అవధ్ స్వాధీనంతో సిపాయిల మనసు రగిలిపోయింది.
  4. హిందువులు, ముస్లింలు ఇద్దరూ మైలపడి మతభ్రష్టులవుతారని, ఇంగ్లిష్ వారి ముఖ్య లక్ష్యం అందరినీ క్రైస్తవులుగా మార్చడమేనని ఆసక్తిగలవారు ప్రచారం చేశారు.
  5. కల్నల్ ఈ ఉద్రేకం గతంలో లాగే చల్లారిపోతుందని భావించాడు; సీతారాంను ఇంటికి వెళ్లమని సూచించాడు.

పాలకులకు, పాలితులకు మధ్య పోరాటాలు అసాధారణం కావు. కానీ కొన్నిసార్లు అవి ఎంత విస్తృతమవుతాయంటే ప్రభుత్వ అధికారమే కూలిపోతుంది. 1857లో ఉత్తర భారతంలో అలాంటి పరిస్థితే ఏర్పడింది.

• పదాలు:
  1. తిరుగుబాటు/మ్యూటిని (Mutiny): సైన్యంలో సైనికులు సమూహంగా తమ అధికారుల ఆజ్ఞలను ధిక్కరించడం.
  2. ఫిరంగీ (Firangi): 'విదేశీయుడు' అనే అర్థం; ఈ పదంలో అవహేళన భావం ఉంటుంది.
• ప్రజా తిరుగుబాటు ఏర్పడే పరిస్థితులు: ఒక శత్రువు అందరికీ ఉన్నాడని పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు నమ్మి, ఒకేసారి లేవాలి. దీనికి ప్రజలు సంఘటితం కావాలి, సమాచారం పంచుకోవాలి, చొరవ చూపాలి, పరిస్థితిని మార్చగలమన్న ఆత్మవిశ్వాసం ఉండాలి.
• 1857 లక్షణాలు:
  1. వందేళ్ల ఆక్రమణ, పాలన తర్వాత ఇంగ్లిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మే 1857లో మొదలైన భారీ తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంది; ఇది కంపెనీ ఉనికికే ముప్పు తెచ్చింది.
  2. మీరట్ నుంచి మొదలై అనేక చోట్ల సిపాయిలు తిరుగుబాటు చేశారు; సమాజంలోని వివిధ వర్గాల ప్రజలు కూడా తిరగబడ్డారు.
  3. 19వ శతాబ్దంలో ప్రపంచంలో వలసవాదంపై జరిగిన అతిపెద్ద సాయుధ ప్రతిఘటనగా కొందరు దీనిని భావిస్తారు.
• తిరుగుబాటు స్వభావం:
  1. మొదట సైనిక తిరుగుబాటు
  2. తర్వాత ప్రజలు, రాజవంశాలు చేరడంతో 'ప్రజా తిరుగుబాటు' అయింది. (దీనిని 'మహా తిరుగుబాటు', 'భారత ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం' అని వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు – బయటి సమాచారం
  3. పుస్తకం 'తిరుగుబాటు/ ప్రజా తిరుగుబాటు' అనే పదాలను వాడుతుంది.)

1857 తిరుగుబాటు తొలి దశ కొన్ని వారాల్లోనే జరిగింది. తూటాల వివాదం నుంచి మొదలై, ఢిల్లీలో మొఘల్ చక్రవర్తిని నాయకుడిగా ప్రకటించడంతో ఇది రాజకీయ స్వరూపం పొందింది.

• 8 ఏప్రిల్ 1857: బారక్‌పూర్‌లో తన అధికారులపై దాడి చేసినందుకు యువ సైనికుడు మంగళ్ పాండేను ఉరితీశారు. (ఆయన జ్ఞాపకార్థం తపాలా బిళ్ల విడుదలైంది.)
• 9 మే 1857 (మీరట్): కొన్ని రోజుల తర్వాత మీరట్‌లోని రెజిమెంట్ సిపాయిలు కొత్త తూటాలతో సైనిక కవాతు (drill) చేయడానికి నిరాకరించారు – వాటికి ఆవు, పంది కొవ్వు పూశారని అనుమానం.
• 85 మంది సిపాయిలను సేవ నుంచి తొలగించి, అధికారుల ఆజ్ఞ ధిక్కరించినందుకు 10 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించారు.
• 10 మే:
  1. మీరట్‌లోని ఇతర భారతీయ సైనికుల స్పందన అసాధారణం. వారు జైలు వైపు కవాతు చేసి ఖైదులో ఉన్న సిపాయిలను విడిపించారు
  2. బ్రిటిష్ అధికారులను చంపారు
  3. తుపాకులు, మందుగుండు స్వాధీనం చేసుకున్నారు
  4. బ్రిటిష్ భవనాలు, ఆస్తులకు నిప్పుపెట్టారు
  5. ఫిరంగీలపై యుద్ధం ప్రకటించారు.
• 'వారి తర్వాత దేశాన్ని ఎవరు పాలిస్తారు?' అన్న ప్రశ్నకు వారి సమాధానం – మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్.
• 10 మే రాత్రి – 11 మే తెల్లవారుజాము:
  1. మీరట్ సిపాయిలు రాత్రంతా ప్రయాణించి ఢిల్లీ చేరారు. వారి రాకతో ఢిల్లీలోని రెజిమెంట్లూ తిరగబడ్డాయి
  2. బ్రిటిష్ అధికారులను చంపి, ఆయుధాలు పట్టుకుని, భవనాలను తగలబెట్టారు.
• సైనికులు ఎర్రకోట గోడల వద్ద చక్రవర్తిని కలవాలని డిమాండ్ చేశారు. వృద్ధ చక్రవర్తికి బ్రిటిష్ శక్తిని సవాలు చేయడం ఇష్టం లేదు
• కానీ సైనికులు బలవంతంగా రాజభవనంలోకి చొరబడి ఆయనను తమ నాయకుడిగా ప్రకటించారు.
• బహదూర్ షా చర్య ప్రాముఖ్యత:
  1. దేశంలోని అన్ని రాజులకు, నాయకులకు ఉత్తరాలు రాసి, బ్రిటిష్ వారిని ఎదుర్కోవడానికి భారత రాజ్యాల కూటమి (confederacy) ఏర్పరచమని పిలుపునిచ్చాడు.
  2. మొఘల్ వంశం దేశంలో చాలా భాగాన్ని పాలించింది; చిన్న రాజులు, నాయకులు మొఘల్ తరఫున వివిధ ప్రాంతాలను పాలించేవారు. బ్రిటిష్ విస్తరణకు భయపడిన వీరు, మొఘల్ చక్రవర్తి మళ్లీ పాలిస్తే తాము కూడా తమ ప్రాంతాలను అధికారంతో పాలించవచ్చని భావించారు.
  3. కొత్త తూటాల గొడవ చల్లారుతుందని బ్రిటిష్ వారు అనుకున్నారు; కానీ బహదూర్ షా ఆశీర్వాదం పరిస్థితినే మార్చేసింది. ప్రత్యామ్నాయం కనబడితే ప్రజల్లో ధైర్యం, ఆశ, ఆత్మవిశ్వాసం పెరుగుతాయి.
• ఢిల్లీలో మరో ఘట్టం (చిత్ర శీర్షిక):
  1. 3 జూలై 1857 సాయంత్రం బరేలీ నుంచి 3,000 మందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులు యమునా నది దాటి ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించి బ్రిటిష్ అశ్వదళ స్థావరాలపై దాడి చేశారు
  2. యుద్ధం రాత్రంతా సాగింది.

ఢిల్లీ నుంచి బ్రిటిష్ వారిని తరిమేసిన తర్వాత దాదాపు వారం రోజులు తిరుగుబాట్లు లేవు; వార్త ప్రయాణించడానికి అంత సమయం పట్టింది. తర్వాత వరుసగా తిరుగుబాట్లు మొదలయ్యాయి.

• వ్యాప్తి తీరు: రెజిమెంట్ల తర్వాత రెజిమెంట్లు తిరుగుబాటు చేసి ఢిల్లీ, కాన్పూర్, లక్నో వంటి ముఖ్య కేంద్రాల్లో (nodal points) ఇతర దళాలతో కలిశాయి. తర్వాత పట్టణాలు, గ్రామాల ప్రజలు స్థానిక నాయకులు, జమీందార్లు, అధిపతుల వెనక చేరి తిరగబడ్డారు.
• ప్రధాన నాయకులు:
  1. నానా సాహెబ్: దివంగత పీష్వా బాజీరావు దత్తపుత్రుడు; కాన్పూర్ సమీపంలో ఉండేవాడు. సైన్యం సమీకరించి కాన్పూర్ నుంచి బ్రిటిష్ గారిసన్‌ను తరిమేశాడు; తనను పీష్వాగా ప్రకటించుకుని, బహదూర్ షా జఫర్ కింద గవర్నర్‌నని చెప్పుకున్నాడు.
  2. బిర్జిస్ ఖద్ర్ (లక్నో): పదవీచ్యుతుడైన నవాబు వాజిద్ అలీ షా కుమారుడు; కొత్త నవాబుగా ప్రకటితుడయ్యాడు, ఆయనా బహదూర్ షా అధిపత్యాన్ని (suzerainty) అంగీకరించాడు. ఆయన తల్లి బేగం హజ్రత్ మహల్ తిరుగుబాటును సంఘటితం చేయడంలో చురుకుగా పాల్గొంది.
  3. రాణి లక్ష్మీబాయి (ఝాన్సీ): తిరుగుబాటు సిపాయిలతో కలిసి నానా సాహెబ్ సేనాని తాంతియా తోపేతో పాటు బ్రిటిష్ వారితో పోరాడింది.
  4. రాణి అవంతీబాయి లోధి (రామ్‌ఘర్, మండ్లా ప్రాంతం, మధ్యప్రదేశ్): తన రాజ్య పాలనను బ్రిటిష్ వారు స్వాధీనం చేసుకోవడంతో నాలుగు వేల మంది సైన్యాన్ని సమీకరించి నడిపింది.
  5. అహ్మదుల్లా షా: ఫైజాబాద్‌కు చెందిన మౌల్వీ; బ్రిటిష్ పాలన త్వరలో అంతమవుతుందని జోస్యం చెప్పి భారీ అనుచరులను సమీకరించాడు; లక్నోకు వచ్చి పోరాడాడు.
  6. బఖ్త్ ఖాన్: బరేలీకి చెందిన సైనికుడు; ఢిల్లీ వచ్చిన పెద్ద దళానికి నాయకత్వం వహించి తిరుగుబాటు ప్రధాన సైనిక నాయకుడయ్యాడు. ఢిల్లీలో అనేక మంది ఘాజీలు (మత యోధులు) కూడా చేరారు.
  7. కున్వర్ సింగ్: బిహార్‌కు చెందిన వృద్ధ జమీందార్; తిరుగుబాటు సిపాయిలతో చేరి నెలల తరబడి బ్రిటిష్ వారితో పోరాడాడు (వీర్ కున్వర్ సింగ్).
• బ్రిటిష్ వారి బలహీనత:
  1. తిరుగుబాటు దళాల సంఖ్య ముందు బ్రిటిష్ వారు చాలా తక్కువ
  2. అనేక యుద్ధాల్లో ఓడారు. బ్రిటిష్ పాలన శాశ్వతంగా కూలిందనే నమ్మకం ప్రజలకు కలిగి, వారు తిరుగుబాటులో చేరడానికి ధైర్యం చేశారు. ముఖ్యంగా అవధ్‌లో విస్తృత ప్రజా తిరుగుబాటు ఏర్పడింది.
• లెఫ్టినెంట్ కల్నల్ టైట్లర్ టెలిగ్రాం (6 ఆగస్టు 1857):
  1. తన కమాండర్-ఇన్-చీఫ్‌కు పంపిన సందేశంలో 'మా సైనికులు ఎదుర్కొనే సంఖ్యలకు, అంతులేని యుద్ధానికి భయపడుతున్నారు
  2. ప్రతి గ్రామం మాకు వ్యతిరేకంగా నిలిచింది, జమీందార్లు మాకు ఎదురు తిరిగారు' అని భయాన్ని వ్యక్తం చేశాడు.
• పటం (Fig. 16):
  1. పుస్తకంలోని పటం ఉత్తర భారత తిరుగుబాటు ప్రధాన, ఇతర కేంద్రాలను చూపుతుంది
  2. ఈ సంకలనంలో పటం స్పష్టంగా చదవలేనందున ఇక్కడి చిత్రం స్థూల స్థానాల సరళ పటం మాత్రమే.

తిరుగుబాటు స్థాయికి కలవరపడిన కంపెనీ తన సర్వశక్తులూ ఒడ్డి అణచివేయాలని నిర్ణయించింది. ఇంగ్లండ్ నుంచి అదనపు బలగాలు తెప్పించింది; తిరుగుబాటుదారులను సులభంగా శిక్షించడానికి కొత్త చట్టాలు చేసింది; తర్వాత తిరుగుబాటు తుపాను కేంద్రాల్లోకి సైన్యాన్ని పంపింది.

• ఢిల్లీ స్వాధీనం (సెప్టెంబర్ 1857): ఢిల్లీ బలమైన కోటలను ఛేదించడం మొదట బ్రిటిష్ దళాలకు కష్టమైంది. 3 సెప్టెంబర్ 1857న అదనపు బలగాలు వచ్చాయి – ఏడు మైళ్ల పొడవైన 'సీజ్ ట్రైన్' (siege train): ఫిరంగులు, మందుగుండు బండ్లను ఏనుగులు లాగాయి. బ్రిటిష్ సైన్యం కశ్మీరీ గేట్‌ను పేల్చి ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించింది (చిత్ర శీర్షిక).
• బహదూర్ షా జఫర్ శిక్ష: చివరి మొఘల్ చక్రవర్తిని కోర్టులో విచారించి యావజ్జీవ శిక్ష విధించారు. ఆయనను, భార్య బేగం జీనత్ మహల్‌ను అక్టోబర్ 1858లో రంగూన్ జైలుకు పంపారు. బహదూర్ షా జఫర్ నవంబర్ 1862లో రంగూన్ జైలులోనే మరణించాడు. (ఇది 'Let's recall' నాలుగో ప్రశ్నకు జవాబు.)
• ఢిల్లీ పతనం తర్వాత కూడా పోరాటం: ప్రజలు ప్రతిఘటిస్తూ పోరాడారు. భారీ ప్రజా తిరుగుబాటును అణచడానికి బ్రిటిష్ వారు రెండు సంవత్సరాలు పోరాడాల్సి వచ్చింది.
• లక్నో: మార్చి 1858లో స్వాధీనం.
• రాణి లక్ష్మీబాయి: ఓడి, జూన్ 1858లో మరణించింది.
• రాణి అవంతీబాయి: ఖేరీలో తొలి విజయం తర్వాత బ్రిటిష్ వారు నలువైపులా చుట్టుముట్టడంతో మరణాన్ని ఎంచుకుంది.
• తాంతియా తోపే:
  1. మధ్య భారత అడవుల్లోకి వెళ్లి అనేక గిరిజన, రైతు నాయకుల మద్దతుతో గెరిల్లా యుద్ధం (guerrilla war) కొనసాగించాడు
  2. పట్టుబడి, విచారణ తర్వాత ఏప్రిల్ 1859లో మరణశిక్షకు గురయ్యాడు. (ఆయన స్మారక తపాలా బిళ్ల విడుదలైంది.)
• లక్నో రెసిడెన్సీ ముట్టడి (జూన్ 1857):
  1. తిరుగుబాటు దళాలు రెసిడెన్సీని ముట్టడించాయి. అనేక మంది బ్రిటిష్ స్త్రీలు, పురుషులు, పిల్లలు ఆ భవనాల్లో ఆశ్రయం పొందారు. తిరుగుబాటుదారులు ప్రాంగణం చుట్టుముట్టి ఫిరంగి గుళ్లతో కాల్పులు జరిపారు
  2. అవధ్ చీఫ్ కమిషనర్ హెన్రీ లారెన్స్ ఫిరంగి గుండు తగిలి ఒక గదిలో మరణించాడు. ఆ శిథిలాలపై ఇప్పటికీ ఆనాటి గుర్తులు కనిపిస్తాయి.
• విజయాలు–ఓటములు ప్రభావం: బ్రిటిష్ విజయాలు తిరుగుబాటు శక్తులను కుంగదీసి, పలాయనాలు పెంచాయి – ఇంతకు ముందు తిరుగుబాటు విజయాలు ప్రోత్సాహం ఇచ్చినట్లే.
• సామరస్య వ్యూహం: విధేయులైన భూస్వాములు తమ సంప్రదాయ భూహక్కులను కొనసాగించవచ్చని ప్రకటించారు. తిరుగుబాటు చేసినవారు లొంగిపోతే, ఏ తెల్లవారినీ చంపకపోతే సురక్షితంగా ఉంటారని, భూమిపై వారి హక్కులు నిరాకరించబడవని హామీ ఇచ్చారు. అయినా వందలాది సిపాయిలు, తిరుగుబాటుదారులు, నవాబులు, రాజులు విచారణ తర్వాత ఉరితీయబడ్డారు.
• అవధ్ భూస్వాములు లొంగడం: పై హామీలతో, శిక్షల భయంతో తిరుగుబాటు చేసిన అవధ్ భూస్వాములు క్రమంగా లొంగిపోయారు (Let's discuss 7వ ప్రశ్న భావం).

1859 చివరికల్లా బ్రిటిష్ వారు దేశంపై నియంత్రణను తిరిగి సాధించారు. అయినా పాత విధానాలతో పాలన కొనసాగించలేమని గ్రహించి కీలక మార్పులు చేశారు. 1857 తర్వాత చరిత్ర కొత్త దశలోకి ప్రవేశించింది.

• 1. కంపెనీ పాలన ముగింపు (1858 చట్టం): బ్రిటిష్ పార్లమెంటు 1858లో కొత్త చట్టం చేసి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారాలను బ్రిటిష్ కిరీటానికి (Crown) బదిలీ చేసింది – భారత వ్యవహారాల బాధ్యతాయుత నిర్వహణ కోసం.
• బ్రిటిష్ క్యాబినెట్ సభ్యుడిని 'భారత రాజ్య కార్యదర్శి' (Secretary of State for India)గా నియమించారు
• భారత పాలన సంబంధిత అన్ని విషయాలకు ఆయన బాధ్యుడు. సలహా కోసం ఆయనకు 'ఇండియా కౌన్సిల్' (India Council) ఇచ్చారు.
• గవర్నర్ జనరల్‌కు 'వైస్రాయ్' (Viceroy) బిరుదు ఇచ్చారు – కిరీటానికి వ్యక్తిగత ప్రతినిధి. దీనితో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత పాలనకు ప్రత్యక్ష బాధ్యత స్వీకరించింది. (కానింగ్ తొలి వైస్రాయ్ – బయటి సమాచారం)
• 2. రాజుల భద్రత:
  1. దేశంలోని పాలకులందరికీ వారి రాజ్యాలను ఇకపై ఎప్పటికీ విలీనం చేసుకోమని హామీ ఇచ్చారు. దత్తపుత్రులతో సహా వారసులకు రాజ్యాన్ని అప్పగించే హక్కు ఇచ్చారు. అయితే బ్రిటిష్ రాణిని 'సార్వభౌమాధికారి' (Sovereign Paramount)గా అంగీకరించాలి
  2. అంటే భారత రాజులు బ్రిటిష్ కిరీటం కింద సామంతులుగా పాలిస్తారు. (ఇది 1 నవంబర్ 1858 రాణి ప్రకటనలో భాగం – బయటి సమాచారం)
• 3. సైన్యంలో మార్పులు: భారతీయ సైనికుల నిష్పత్తి తగ్గించి యూరోపియన్ సైనికుల సంఖ్య పెంచాలని నిర్ణయించారు. అవధ్, బిహార్, మధ్య భారతం, దక్షిణ భారతం నుంచి నియామకాలు మాని, గూర్ఖాలు, సిక్కులు, పఠాన్ల నుంచి ఎక్కువ మందిని చేర్చుకోవాలన్నారు.
• 4. ముస్లింలపై కక్ష:
  1. ముస్లింల భూమి, ఆస్తులను పెద్ద ఎత్తున జప్తు చేశారు
  2. వారిని అనుమానంగా, శత్రుత్వంతో చూశారు – తిరుగుబాటుకు చాలా వరకు వారే కారణమని బ్రిటిష్ వారు నమ్మారు.
• 5. మత-సామాజిక ఆచారాల గౌరవం: భారతీయుల సంప్రదాయ మత, సామాజిక ఆచారాలను గౌరవించాలని బ్రిటిష్ వారు నిర్ణయించారు.
• 6. భూస్వాముల రక్షణ: భూస్వాములకు, జమీందార్లకు భూమిపై హక్కులకు భద్రత కల్పించే విధానాలు చేశారు.

1857కు చాలా ముందే 1817లో ఒడిశాలోని ఖుర్దాలో ఇలాంటి తిరుగుబాటు జరిగింది. 19వ శతాబ్దం ఆరంభం నుంచే వలస విధానాలపై ఆగ్రహం దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఎలా పేరుకుపోయిందో ఇది చూపిస్తుంది.

• ఖుర్దా రాజ్యం: 16వ శతాబ్ది చివర్లో ఒడిశా ఆగ్నేయ భాగంలో ఏర్పడిన చిన్న రాజ్యం. 19వ శతాబ్దం ఆరంభంలో 105 గఢ్‌లు (garhs), 60 పెద్ద గ్రామాలు, 1,109 చిన్న గ్రామాలతో జనసాంద్రత, సాగు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతం.
• రాజులు:
  1. రాజా బీరకిశోర్ దేవ్ తన నాలుగు పరగణాలు, జగన్నాథ ఆలయ పర్యవేక్షణ, పద్నాలుగు గర్జాత్‌ల (సంస్థానాల) పరిపాలనను మరాఠాలకు బలవంతంగా వదులుకున్నాడు.
  2. అతని కుమారుడు, వారసుడు ముకుంద దేవ్ II ఈ నష్టానికి కలత చెందాడు. ఆంగ్లో-మరాఠా సంఘర్షణను అవకాశంగా భావించి, కోల్పోయిన భూభాగాలు, జగన్నాథ ఆలయ హక్కులు తిరిగి పొందడానికి బ్రిటిష్ వారితో చర్చలు జరిపాడు.
  3. 1803లో ఒడిశాను ఆక్రమించిన బ్రిటిష్ వారు ఈ రెండు కోరికలూ తీర్చలేదు; అందుకే ఒడిశా సామంత నాయకులతో కలిసి, మరాఠాల రహస్య మద్దతుతో బలంతో తన హక్కులు సాధించే ప్రయత్నం చేశాడు.
  4. ఫలితం: అతన్ని పదవీచ్యుతుడిని చేసి రాజ్యాన్ని బ్రిటిష్ వారు విలీనం చేసుకున్నారు. ఓదార్పుగా జగన్నాథ ఆలయ నిర్వహణ హక్కు, మాజీ ఎస్టేట్ ఆదాయంలో పదో వంతు మాత్రమే గ్రాంటుగా ఇచ్చారు; నివాసం పూరీగా నిర్ణయించారు. ఈ అన్యాయపు ఏర్పాటు ఒడిశాలో అణచివేత విదేశీ పాలనకు నాంది పలికింది.
• ఆర్థిక-పరిపాలనా కారణాలు:
  1. ఖుర్దా స్వాధీనం తర్వాత బ్రిటిష్ వారు సేవా భూములను (service tenures) వెనక్కి తీసుకునే విధానం అమలు చేశారు. ఇది రాజ్య మాజీ సైనికులైన 'పైకుల' (Paiks) జీవితాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది.
  2. శిస్తు డిమాండ్ అసమంజసంగా పెంచారు; వసూలు పద్ధతులు అణచివేతగా ఉన్నాయి. 1805–1817 మధ్య ప్రజలు భారీగా ఖుర్దా వదిలి వెళ్లారు.
  3. స్వల్పకాలిక శిస్తు నిర్ణయాలు (short-term settlements) ఒక్కొక్కసారి డిమాండ్ పెంచుతూ చేశారు – భూమి ఉత్పాదకత, రైతుల చెల్లింపు సామర్థ్యాన్ని గుర్తించలేదు. ఒడిశాకు తరచు వచ్చే ప్రకృతి విపత్తుల్లో కూడా కనికరం చూపలేదు; బాకీదార్ల భూములను పథకం ప్రకారం రెవెన్యూ అధికారులకు, బెంగాల్ ఊహాగాన వ్యాపారులకు అమ్మేశారు.
• బక్షీ జగబంధు: పదవీచ్యుతుడైన రాజు వంశపారంపర్య సైన్యాధిపతి జగబంధు బిద్యాధర్ మహాపాత్ర భ్రమరబర రాయ్ ('బక్షీ జగబంధు'). భూములు కోల్పోయి దాదాపు రెండేళ్లు ఖుర్దా ప్రజల స్వచ్ఛంద విరాళాలతో బతికి, చివరకు ప్రజల బాధల కోసం, తన బాధల కోసం పోరాడాలని నిర్ణయించాడు.
• అదనపు ఆగ్రహ కారణాలు: (a) వెండి 'సిక్కా రూపాయి' ప్రవేశం, (b) శిస్తును కొత్త కరెన్సీలోనే చెల్లించాలనే పట్టు, (c) ఉప్పు గుత్తాధిపత్యం వల్ల సంప్రదాయ ఉప్పు తయారీదారులు ఉపాధి కోల్పోవడం, ఆహార ధాన్యాలు-ఉప్పు ధరల అసాధారణ పెరుగుదల, (d) స్థానిక ఎస్టేట్ల కలకత్తాలో వేలం – బెంగాల్ నుంచి గైర్హాజరు భూస్వాములు ఒడిశాకు రావడం. వీటికి తోడు అనుచితమైన, అవినీతి పోలీసు వ్యవస్థ పరిస్థితిని మరింత దిగజార్చింది.

ఖుర్దా తిరుగుబాటు మార్చి 1817లో ఆయుధ రూపం దాల్చి కొద్ది నెలల్లోనే చాలావరకు అణగారింది, కానీ ఒడిశాలో బ్రిటిష్ పాలన దిశను శాశ్వతంగా మార్చింది.

• 29 మార్చి 1817: పైకులు బాన్‌పూర్‌లోని పోలీసు స్టేషన్, ఇతర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలపై దాడి చేసి వందమందికి పైగా మనుషులను చంపి, ప్రభుత్వ ధనం పెద్ద మొత్తంలో తీసుకువెళ్లారు. ఖుర్దా కేంద్రంగా తిరుగుబాటు అన్ని దిశలకు వ్యాపించింది.
• జమీందార్లు, రైతులు ఉత్సాహంగా పైకులతో చేరారు
• చేరనివారిని శిక్షించారు. 'శిస్తు చెల్లించరాదు' (no-rent campaign) ఉద్యమం కూడా మొదలైంది.
• బ్రిటిష్ వారు పైకులను వారి స్థావరాల నుంచి తరిమే ప్రయత్నంలో విఫలమయ్యారు.
• ఏప్రిల్ 1817 (14వ తేదీ): ఐదు నుంచి పదివేల మంది పైకులు, ఖోండ్ (Kandh) గిరిజనులతో బక్షీ జగబంధు పూరీని స్వాధీనం చేసుకుని, సంకోచిస్తున్న రాజు ముకుంద దేవ్ II ను తమ పాలకుడిగా ప్రకటించాడు. జగన్నాథ ఆలయ పూజారులు కూడా పైకులకు పూర్తి మద్దతు ఇచ్చారు.
• బ్రిటిష్ ప్రతిచర్య: పరిస్థితి చేజారడంతో మార్షల్ లా (Martial Law) విధించారు. రాజును త్వరగా బంధించి కుమారుడితో సహా కటక్ జైలుకు పంపారు.
• బక్షీ, అతని సన్నిహితుడు కృష్ణచంద్ర భ్రమరబర రాయ్ కటక్-ఖుర్దా సంబంధాలన్నీ తెంచడానికి ప్రయత్నించారు
• తిరుగుబాటు దక్షిణ, వాయవ్య ఒడిశాకు వ్యాపించింది.
• మేజర్ జనరల్ మార్టిండెల్‌ను పంపి ప్రాంతాన్ని పైకుల పట్టు నుంచి విడిపించారు
• బక్షీ జగబంధు, అతని సహచరుల అరెస్టుకు బహుమతులు ప్రకటించారు.
• వందలాది పైకులు మరణించారు, చాలామంది అడవుల్లోకి పారిపోయారు, కొందరు క్షమాభిక్ష (amnesty) పథకం కింద ఇంటికి వచ్చారు. మే 1817 నాటికి తిరుగుబాటు చాలావరకు అదుపులోకి వచ్చింది.
• ఖుర్దా వెలుపల: బక్షీ జగబంధు కుజంగ్ రాజా వంటి మద్దతుదారులతో, పైకుల అచంచల విధేయతతో మే 1825లో లొంగిపోయే వరకు పోరాటం కొనసాగించాడు.
• బ్రిటిష్ విధాన మార్పు: ఖుర్దా ప్రజల పట్ల 'దయ, సహనం, ఉదారత' విధానాన్ని (leniency, indulgence, forbearance) అవలంబించారు.
• ఉప్పు ధర తగ్గించారు
• పోలీసు, న్యాయ వ్యవస్థల్లో అవసరమైన సంస్కరణలు చేశారు
• అవినీతి రెవెన్యూ అధికారులను తొలగించారు
• మాజీ భూస్వాములకు భూములు తిరిగి ఇచ్చారు.
• రాజు కుమారుడు రామచంద్ర దేవ్ III పూరీకి వెళ్లి జగన్నాథ ఆలయ వ్యవహారాలను చూసుకోవడానికి ఇరవై నాలుగు వేల రూపాయల గ్రాంటుతో అనుమతి పొందాడు.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. ఇది ఒడిశాలో బ్రిటిష్ వ్యతిరేక తొలి ప్రజా సాయుధ తిరుగుబాటు
  2. ఆ ప్రాంత బ్రిటిష్ పాలన భవిష్యత్తుపై సుదూర ప్రభావం చూపింది. దీనిని కేవలం 'పైక్ తిరుగుబాటు' (Paik Rebellion) అనడం తక్కువగా చూపడమే.

అధ్యాయంలోని 'Let's recall', 'Let's discuss', 'Let's do' ప్రశ్నలు, కార్యకలాపాల నుంచి పరీక్షలో అడిగే సారాంశం ఇక్కడ క్రమపద్ధతిలో ఉంది.

• కాలక్రమం (Timeline):
  1. 1801: అవధ్‌పై సైన్య సహాయక సంధి · 1817: ఖుర్దా తిరుగుబాటు · 1824: సిపాయిల బర్మా నిరాకరణ · 1849: డల్హౌసీ ప్రకటన (మొఘల్ కుటుంబం ఎర్రకోట వదలాలి).
  2. 1856: అవధ్ విలీనం; కానింగ్ నిర్ణయం; సైన్యంలో విదేశీ సేవ చట్టం.
  3. 8 ఏప్రిల్ 1857: మంగళ్ పాండే ఉరి · 9–10 మే: మీరట్ · 11 మే: ఢిల్లీ · సెప్టెంబర్ 1857: ఢిల్లీ పునఃస్వాధీనం.
  4. మార్చి 1858: లక్నో · జూన్ 1858: లక్ష్మీబాయి మరణం · 1858: కంపెనీ నుంచి కిరీటానికి అధికారం · అక్టోబర్ 1858: బహదూర్ షా రంగూన్‌కు · ఏప్రిల్ 1859: తాంతియా తోపే · 1859 చివరికి నియంత్రణ పునరుద్ధరణ · నవంబర్ 1862: బహదూర్ షా మరణం.
• Let's recall సమాధానాలు:
  1. ఝాన్సీ లక్ష్మీబాయి కోరిక: దత్తపుత్రుడిని రాజ్య వారసుడిగా గుర్తించడం – కంపెనీ తిరస్కరించింది.
  2. క్రైస్తవంలోకి మారినవారి కోసం 1850 చట్టం: పూర్వీకుల ఆస్తికి వారసత్వం.
  3. సిపాయిల అభ్యంతరం: కొత్త తూటాలకు ఆవు, పంది కొవ్వు పూశారనే అనుమానం – మత మైలు.
  4. చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి చివరి సంవత్సరాలు: రంగూన్ జైలులో ఖైదీగా, అక్కడే మరణం.
• Let's discuss భావాలు:
  1. బ్రిటిష్ ఆత్మవిశ్వాసానికి కారణాలు (మే 1857 ముందు): ఆధునిక సైనిక బలం; అనేక రాజ్యాల విలీన విజయాలు; రాజుల అధికారం కుంచించుకుపోవడం; వందేళ్ల పాలన.
  2. బహదూర్ షా మద్దతు ప్రభావం: ప్రజల్లో, రాజవంశాల్లో కొత్త ఆశ; మొఘల్ అధికారం కింద తాము మళ్లీ పాలించగలమన్న భావన.
  3. అవధ్ భూస్వాములు లొంగడం: విధేయులకు భూహక్కుల హామీ, ఎవరినీ చంపనివారికి భద్రత, తిరుగుబాటు ఓటములు.
  4. విధాన మార్పులు: కిరీటం పాలన, రాజులకు విలీనం లేదనే హామీ, సైన్య పునర్వ్యవస్థీకరణ, మత ఆచార గౌరవం, భూస్వాముల రక్షణ.
• Let's do:
  1. 1857 పోరాటాన్ని ప్రజలు 'సన్ సత్తావన్ కీ లడాయీ' (1857 యుద్ధం) అని స్మరించుకునే కథలు, పాటలు, జ్ఞాపకాలను సేకరించడం
  2. రాణి లక్ష్మీబాయి ఆ కాలానికి అసాధారణ మహిళగా ఎందుకు నిలిచిందో పరిశీలించడం – ఇవి పుస్తకం సూచించిన కార్యకలాపాలు.
• పటం:
  1. పుస్తకంలోని ఉత్తర భారత పటంలోని ప్రధాన, ఇతర కేంద్రాల గుర్తులు ఈ సంకలనంలో స్పష్టంగా చదవలేము
  2. అందువల్ల అదనపు కేంద్రాల సమాచారం ఇవ్వలేదు.