మొక్కలు, జంతువుల సంరక్షణ (Conservation of Plants and Animals)

భూమిపై అనేక రకాల మొక్కలు, జంతువులు ఉన్నాయి. అవి మానవుని మనుగడకూ, శ్రేయస్సుకూ అవసరం. వాటి ఉనికికి ఈనాడు ప్రధాన ముప్పు అడవుల నరికివేత.

• అడవుల నరికివేత (Deforestation): అడవులను తొలగించి, ఆ భూమిని ఇతర అవసరాలకు వాడటం.
• మానవ కారణాలు (Man-made): అడవిలో చెట్లను ఈ క్రింది అవసరాల కోసం నరుకుతారు.
• వ్యవసాయ సాగుకు భూమి సంపాదించడం.
• ఇళ్లు, కర్మాగారాలు నిర్మించడం.
• ఫర్నిచర్ తయారీ, కలపను వంటచెరకుగా వాడటం.
• కాగితం తయారీకి కలప వాడకం కూడా అడవుల నరికివేతకు మరో కారణం (కాగితం పునర్వినియోగం నోట్స్ చూడండి).
• సహజ కారణాలు (Natural): అడవి మంటలు (Forest fires), తీవ్రమైన కరువులు (Severe droughts).
• కృత్యం 5.1 సారాంశం:
  1. అడవుల నరికివేత కారణాలను సహజ, మానవ కారణాలుగా వర్గీకరించాలి. అడవి మంటలు, కరువు సహజమైనవి
  2. సాగు భూమి, గృహాలు, కర్మాగారాలు, ఫర్నిచర్, ఇంధనం మానవ కారణాలు.
• [బయటి సమాచారం: రోడ్లు, ఆనకట్టలు, గనుల తవ్వకం కూడా అడవులు తగ్గడానికి సాధారణంగా చెప్పే మానవ కారణాలు.]
• ఎందుకు ముప్పు? మొక్కలు, జంతువులు రెండూ ఆహారం, ఆవాసం, ఆక్సిజన్ వంటి అవసరాల కోసం అడవులపై ఆధారపడతాయి
• అడవి పోతే ఈ ఆధారం పోతుంది.
• వర్గీకరణ ఉపాయం:
  1. "సహజమైనవి ప్రకృతి వల్ల (మంట, కరువు)
  2. మానవ కారణాలు అవసరాల కోసం చేసే నరకడం (సాగు, ఇళ్లు, కర్మాగారాలు, కలప)".

అడవులను నరికితే ప్రకృతి సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది. దాని ప్రభావం ఉష్ణోగ్రత, గాలి, నీరు, నేల – అన్నింటిపైనా పడుతుంది.

• సాధారణ పర్యవసానాలు:
  1. భూమిపై ఉష్ణోగ్రత, కాలుష్య స్థాయి పెరుగుతాయి.
  2. వాతావరణంలో కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO₂) స్థాయి పెరుగుతుంది.
  3. భూగర్భ జల మట్టం తగ్గుతుంది.
  4. ప్రకృతిలోని సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది.
  5. నరికివేత కొనసాగితే వర్షపాతం, నేల సారం తగ్గుతాయి; వరదలు, కరువుల వంటి ప్రకృతి విపత్తులు పెరుగుతాయి.
• వర్షపాతం ఎలా తగ్గుతుంది? (పర్యవసానాల వరుస):
  1. మొక్కలు కిరణజన్య సంయోగక్రియకు CO₂ వాడతాయి; చెట్లు తగ్గితే వాడకం తగ్గి వాతావరణంలో CO₂ పెరుగుతుంది.
  2. CO₂ భూమి పరావర్తనం చేసిన ఉష్ణ కిరణాలను బంధిస్తుంది → భూతాపం (Global warming).
  3. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల నీటి చక్రాన్ని (Water cycle) దెబ్బతీస్తుంది → వర్షపాతం తగ్గవచ్చు → కరువులు.
• వరదలు ఎందుకు? చెట్లు లేకపోతే నేలలోకి నీరు ఇంకే రేటు తగ్గుతుంది, నీరు ఉపరితలంపై ప్రవహించి వరదలు వస్తాయి. అందుకే నరికివేత ఒకవైపు వర్షాన్ని తగ్గిస్తూ, మరోవైపు వరదలకు దారితీస్తుంది (పుస్తకంలోని ప్రశ్న).
• కీలక పదాలు: భూతాపం – CO₂ వంటి వాయువులు ఉష్ణాన్ని బంధించడం వల్ల భూమి ఉష్ణోగ్రత పెరగడం.
• అభ్యాస ప్రశ్న 8 సారాంశం: చెట్లు తగ్గడం → CO₂ పెరుగుదల → భూతాపం → నీటి చక్రం భంగం → వర్షం తగ్గుదల.

అడవుల నరికివేత నేల స్వభావాన్ని మారుస్తుంది, జంతువుల జీవితాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది, మనకు అడవుల నుంచి వచ్చే వస్తువులనూ తగ్గిస్తుంది.

• నేల భౌతిక లక్షణాలపై ప్రభావం:
  1. అడవులు ఉన్నప్పుడు చెట్లు నేల కోతను ఆపుతాయి
  2. చెట్లు తగ్గితే నేల కోత (Soil erosion) పెరుగుతుంది.
• నేల పై పొర పోవడం: పై పొర తొలగితే కింది గట్టి, రాతి పొరలు బయటపడతాయి. ఈ నేలలో హ్యూమస్ (Humus) తక్కువ, కాబట్టి సారం తక్కువ.
• ఎడారీకరణ (Desertification): సారవంతమైన భూమి క్రమంగా ఎడారిగా మారడం.
• నీటిని పట్టుకునే సామర్థ్యం తగ్గుదల:
  1. నేల ఉపరితలం నుంచి భూమిలోకి నీరు చేరే రేటు (ఇంకుడు రేటు – Infiltration rate) తగ్గుతుంది
  2. ఫలితంగా వరదలు.
• ఇతర లక్షణాలు: నేలలోని పోషకాల పరిమాణం, నిర్మాణం (Texture) వంటివీ మారతాయి.
• వన్యజీవులపై ప్రభావం (కృత్యం 5.2):
  1. జంతువులకు ఆవాసం, ఆహారం, ఆశ్రయం అడవే
  2. అడవి తగ్గితే అవి నివసించడం, ఆహారం పొందడం కష్టమవుతుంది, వాటి మనుగడ ప్రమాదంలో పడుతుంది. (మానవ నివాస ప్రాంతాలపై ప్రభావం: అడవి తగ్గితే గ్రామాల్లో వర్షం, నేల సారం తగ్గడం, నగరాల్లో ఉష్ణోగ్రత, కాలుష్యం పెరగడం.)
• అటవీ ఉత్పత్తులు (Forest Products): అడవులు ఒక దేశ సామాజిక–ఆర్థిక అభివృద్ధిలో ముఖ్య పాత్ర వహిస్తాయి. ఉత్పత్తులు: కలప (Timber), వంటచెరకు, చందనం, చింతపండు, వెదురు, కుంకుడు కాయలు, సబ్బు కాయ (Soap pod), బంకలు (Gums), నూనెలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, సువాసన పదార్థాలు, పశుగ్రాసం, ఔషధాలు, లక్క (Lac), తేనె, పండ్లు, దుంపలు మొదలైనవి.
• అభ్యాస ప్రశ్న 5(సి): గిరిజనులు ఈ అటవీ ఉత్పత్తులపైనే (ఆహారం, ఔషధాలు, వంటచెరకు, ఆవాసం) ఆధారపడతారు.

అడవులను, వన్యప్రాణులను సంరక్షించడంలో వ్యక్తిగత ప్రయత్నాలు, సమాజ ప్రయత్నాలతో పాటు ప్రభుత్వ సంస్థలూ కృషి చేస్తాయి. అడవులు, జంతువులను కాపాడటానికి ప్రభుత్వం నియమాలు, పద్ధతులు, విధానాలను రూపొందిస్తుంది.

• రక్షిత ప్రాంతాలు (Protected areas): వృక్షజాలం, జంతుజాలం, వాటి ఆవాసాలను కాపాడటానికి ప్రత్యేకంగా గుర్తించిన ప్రాంతాలు. ఇవి మూడు రకాలు.
• నిషిద్ధమైన కార్యకలాపాలు: తోటల పెంపకం (Plantation), సాగు, పశువుల మేత, చెట్లు నరకడం, వేట (Hunting), అక్రమ వేట (Poaching).
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (Wildlife Sanctuary): జంతువులకు, వాటి ఆవాసానికి ఏ భంగమూ కలగకుండా రక్షణ ఇచ్చే ప్రాంతాలు.
• జాతీయ ఉద్యానవనం (National Park):
  1. వన్యప్రాణుల కోసం కేటాయించిన ప్రాంతాలు
  2. అవి తమ ఆవాసాన్ని, సహజ వనరులను స్వేచ్ఛగా ఉపయోగించుకోగలవు.
• జీవావరణ రిజర్వ్ (Biosphere Reserve): వన్యజీవులు, మొక్కలు, జంతు వనరుల సంరక్షణ కోసం, ఆ ప్రాంతంలో నివసించే గిరిజనుల సంప్రదాయ జీవనం కోసం కేటాయించిన విశాలమైన రక్షిత భూమి.
• జీవావరణం (Biosphere): జీవులు నివసించే లేదా జీవానికి ఆధారమైన భూమి భాగం.
• జీవవైవిధ్యం (Biodiversity): భూమిపై ఉన్న జీవుల రకాలు, వాటి పరస్పర సంబంధాలు, పరిసరాలతో వాటి సంబంధం.
• ప్రశ్న 2(ఎ) – అభయారణ్యం vs జీవావరణ రిజర్వ్:
  1. అభయారణ్యంలో జంతువులకు భంగం లేకుండా రక్షణ
  2. జీవావరణ రిజర్వ్ ఇంకా విశాలం, గిరిజన సంప్రదాయ జీవనాన్నీ కాపాడుతుంది, లోపల ఇతర రక్షిత ప్రాంతాలను కలిగి ఉండవచ్చు.
• అధ్యాయ ఆరంభంలో పేర్కొన్న ప్రాంతాలు:
  1. భరత్‌పూర్ అభయారణ్యం, కాజిరంగా జాతీయ ఉద్యానవనం, లోక్‌చావో వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, గ్రేట్ నికోబార్ జీవావరణ రిజర్వ్, టైగర్ రిజర్వ్. [బయటి సమాచారం: కాజిరంగా అస్సాంలో, లోక్‌చావో మణిపూర్‌లో, గ్రేట్ నికోబార్ అండమాన్–నికోబార్ దీవుల్లో ఉన్నాయి
  2. భరత్‌పూర్ రాజస్థాన్‌లో.]
• కృత్యం 5.3:
  1. జిల్లా, రాష్ట్రం, దేశంలోని జాతీయ ఉద్యానవనాలు, అభయారణ్యాలు, జీవావరణ రిజర్వ్‌ల సంఖ్యను పట్టిక 5.1లో నమోదు చేసి, పటంలో చూపాలి
  2. పుస్తకం సంఖ్యలు ఇవ్వలేదు.

జీవావరణ రిజర్వ్‌లు జీవవైవిధ్యాన్ని (మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవుల రకాలు) సంరక్షించడానికి కేటాయించిన ప్రాంతాలు. ఇవి ఆ ప్రాంత జీవవైవిధ్యాన్నీ, సంస్కృతినీ కాపాడతాయి. ఒక జీవావరణ రిజర్వ్ లోపల ఇతర రక్షిత ప్రాంతాలు కూడా ఉండవచ్చు.

• పచ్మఢీ జీవావరణ రిజర్వ్ నిర్మాణం:
  1. ఒక జాతీయ ఉద్యానవనం – సత్పురా (Satpura)
  2. రెండు వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు – బోరి (Bori), పచ్మఢీ (Pachmarhi).
• పటంలోని (చిత్రం 5.1) అంశాలు:
  1. తవా జలాశయం (Tawa Reservoir), సత్పురా జాతీయ ఉద్యానవనం, బోరి అభయారణ్యం, పచ్మఢీ అభయారణ్యం, నీమ్‌ఘాన్, చుర్నా, ధైన్, పానర్‌పానీ గేటు, పిపరియా వైపు దారి. (ప్రాంతాల మధ్య దూరాలు పుస్తకంలోని పటం నుంచి చదవలేం
  2. ఇక్కడ ఇవ్వలేదు.)
• ప్రత్యేకత: ఇక్కడి మొక్కలు, జంతువులు ఎగువ హిమాలయ శిఖరాల వాటిని, దిగువ పశ్చిమ కనుమల వాటిని పోలి ఉంటాయి. కాబట్టి ఇక్కడి జీవవైవిధ్యం ప్రత్యేకమైనది.
• జాతీయ వారసత్వం: ఇలాంటి జీవశాస్త్ర ప్రాముఖ్యం గల ప్రాంతాలను కాపాడితే అవి మన జాతీయ వారసత్వంలో భాగమవుతాయి.
• జంతువులను ఇబ్బంది పెట్టకూడదు:
  1. జంతువులు తమ ఆవాసంలోనే సౌకర్యంగా, సంతోషంగా ఉంటాయి
  2. వాటిని వెంబడించడం, పట్టుకోవడం తగదు.
• కృత్యం 5.4 సారాంశం: ఒక ప్రాంత జీవవైవిధ్యాన్ని దెబ్బతీసే కారకాలు – తెలియకుండా జరిగే మానవ చర్యలు కూడా (ఉదా: ఆవాసాల ఆక్రమణ, అతిగా వేట, కాలుష్యం). వాటిని అవగాహన, నియమాల అమలుతో అరికట్టవచ్చు.
• [బయటి సమాచారం:
  1. పచ్మఢీ మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది
  2. ఇది 1999లో జీవావరణ రిజర్వ్‌గా ప్రకటించబడింది, 2009లో యునెస్కో మ్యాన్ అండ్ బయోస్ఫియర్ (MAB) జాబితాలో చేరింది.]

ఒక ప్రాంతానికి ప్రత్యేకంగా చెందిన కొన్ని మొక్కలు, జంతువులు ఉంటాయి. వాటిని వర్ణించే పదాలు వృక్షజాలం, జంతుజాలం, స్థానిక జాతులు.

• వృక్షజాలం (Flora): ఒక ప్రాంతంలో కనిపించే మొక్కలు.
• జంతుజాలం (Fauna): ఒక ప్రాంతంలో కనిపించే జంతువులు.
• పచ్మఢీ రిజర్వ్ వృక్షజాలం ఉదాహరణలు: సాల్ (Sal), టేకు, మామిడి, నేరేడు (జామూన్), సిల్వర్ ఫెర్న్స్, అర్జున చెట్టు.
• పచ్మఢీ రిజర్వ్ జంతుజాలం ఉదాహరణలు: చింకారా, నీల్‌గాయ్ (బ్లూబుల్), మొరిగే జింక (Barking deer), చీతల్ (మచ్చల జింక), చిరుతపులి, అడవి కుక్క, తోడేలు.
• స్థానిక జాతులు (Endemic species):
  1. ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంలోనే ప్రత్యేకంగా కనిపించే మొక్కలు, జంతువుల జాతులు
  2. ఇవి సహజంగా మరెక్కడా ఉండవు. ఒక జోన్‌కు, రాష్ట్రానికి లేదా దేశానికి స్థానికమైనవి కావచ్చు.
• పచ్మఢీ స్థానిక వృక్షజాలం: సాల్, అడవి మామిడి (Wild mango).
• పచ్మఢీ స్థానిక జంతుజాలం: బైసన్ (అడవి దున్న), భారత జెయింట్ ఉడుత (Indian giant squirrel – పెద్ద, మెత్తని తోక), ఎగిరే ఉడుత (Flying squirrel).
• స్థానిక జాతులకు ముప్పు:
  1. ఆవాసం నాశనం, జనాభా పెరుగుదల, కొత్త జాతుల ప్రవేశం ఆవాసాన్ని దెబ్బతీసి ఉనికికి ప్రమాదం తెస్తాయి
  2. కొన్ని స్థానిక జాతులు అదృశ్యమయ్యే అవకాశం ఉంది.
• జాతి (Species):
  1. పరస్పరం సంతానోత్పత్తి చేయగల జీవుల సమూహం. ఒక జాతి సభ్యులు తమ జాతి సభ్యులతో మాత్రమే సారవంతమైన సంతానాన్ని పుట్టించగలరు, ఇతర జాతులతో కాదు
  2. వారికి ఉమ్మడి లక్షణాలుంటాయి.
• ప్రశ్న 2(డి) – Flora vs Fauna:
  1. వృక్షజాలం = మొక్కలు
  2. జంతుజాలం = జంతువులు.
• ప్రశ్న 1(బి): ఒక ప్రాంతంలోనే కనిపించే జాతులను స్థానిక జాతులు అంటారు.

అభయారణ్యాలు సహజ ఆవాసంలోనే జంతువులకు రక్షణ ఇస్తాయి. అక్కడ వేట, జంతువులను బంధించడం చట్టరీత్యా శిక్షార్హం.

• చట్టం: అభయారణ్యాల వంటి ప్రదేశాల్లో జంతువులను చంపడం (వేట – Poaching), పట్టుకోవడం కఠినంగా నిషేధం, శిక్షార్హం.
• రక్షిత అడవులు (Reserve forests) వంటి అభయారణ్యాలు వన్యప్రాణులకు రక్షణ, తగిన జీవన పరిస్థితులను కల్పిస్తాయి.
• అక్కడ నివసించే ప్రజలకు అనుమతులు: తమ పశువులను మేపడం, ఔషధ మొక్కలు, వంటచెరకు సేకరించడం వంటి కొన్ని పనులు చేయవచ్చు.
• అభయారణ్యాల్లో రక్షించే ముప్పు ఎదుర్కొంటున్న జంతువులు: కృష్ణజింక (Black buck), తెల్లకన్ను జింక (White-eyed buck), ఏనుగు, గోల్డెన్ క్యాట్, పింక్‌హెడెడ్ బాతు, ఘరియల్, మగ్గర్ మొసలి (Marsh crocodile), కొండచిలువ, ఖడ్గమృగం.
• భారత అభయారణ్యాల ప్రత్యేకత: విశాల సమతల అడవులు, పర్వత అడవులు, పెద్ద నదుల డెల్టాల్లోని పొదల భూములు వంటి విభిన్న ప్రకృతి దృశ్యాలు.
• రక్షిత అడవులూ సురక్షితం కాదు: పరిసరాల్లో నివసించే ప్రజలు వాటిని ఆక్రమించి నాశనం చేస్తారు. ఇదే ప్రశ్న 5(బి) సమాధానం.
• జంతు ప్రదర్శనశాల (Zoo): ఇక్కడ కూడా జంతువులకు రక్షణ లభిస్తుంది, కానీ అది కృత్రిమ వాతావరణం.
• ప్రశ్న 2(బి) – జూ vs అభయారణ్యం:
  1. జూ: జంతువులను బంధించి కృత్రిమ పరిస్థితుల్లో ఉంచుతారు; సందర్శకులకు చూపుతారు.
  2. అభయారణ్యం: జంతువులు తమ సహజ ఆవాసంలోనే స్వేచ్ఛగా జీవిస్తాయి; సహజ ఆవాసం పరిరక్షిస్తారు.
• కృత్యం 5.7 సారాంశం: జూలో జంతువుల పరిస్థితులు వాటికి తగినవో కాదో గమనించి, జంతువులు కృత్రిమ పరిస్థితుల కంటే సహజ ఆవాసంలోనే సౌకర్యంగా ఉంటాయని నిర్ధారించవచ్చు.

జాతీయ ఉద్యానవనాలు పెద్దవి, వైవిధ్యంతో నిండినవి; మొత్తం ఆవరణ వ్యవస్థల సమూహాలనే కాపాడగలవు. అవి ఆ ప్రాంత వృక్షజాలం, జంతుజాలం, ప్రకృతి దృశ్యం, చారిత్రక వస్తువులను సంరక్షిస్తాయి.

• సత్పురా జాతీయ ఉద్యానవనం:
  1. భారతదేశపు మొదటి రక్షిత అడవి (Reserve Forest)
  2. ఇక్కడ అత్యుత్తమ భారతీయ టేకు పెరుగుతుంది. [బయటి సమాచారం: ఇది మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది.]
• భారతదేశంలో జాతీయ ఉద్యానవనాలు:
  1. పుస్తకం ప్రకారం వందకు పైగా. [ప్రస్తుతం సుమారు 100–110 ఉన్నాయి
  2. సంఖ్య మారుతూ ఉంటుంది.]
• రాతి గుహలు (Rock shelters):
  1. సత్పురా ఉద్యానవనం లోపల ఉన్నాయి
  2. ఇవి అడవుల్లో చరిత్రపూర్వ మానవ జీవనానికి ఆధారాలు, ఆదిమ మానవుల జీవితాన్ని తెలుపుతాయి. వీటిలో రాతి చిత్రాలు (Rock paintings) ఉన్నాయి.
• పచ్మఢీ జీవావరణ రిజర్వ్‌లో మొత్తం 55 రాతి గుహలను గుర్తించారు.
• చిత్రాల విషయాలు: జంతువులు, మనుషులు పోరాడటం, వేటాడటం, నృత్యం చేయడం, వాద్యాలు వాయించడం. ఇప్పటికీ అనేకమంది గిరిజనులు ఆ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు.
• ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger):
  1. దేశంలో పులులను రక్షించడానికి ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన పథకం
  2. దీని లక్ష్యం దేశంలో పులుల జనాభా మనుగడ, నిర్వహణను నిర్ధారించడం. [బయటి సమాచారం: ఇది 1973లో ప్రారంభమైంది.]
• సత్పురా టైగర్ రిజర్వ్ ప్రత్యేకత: పులులు కనుమరుగవుతున్న జాతులలో ఒకటి అయినా, ఇక్కడ పులుల జనాభాలో గణనీయమైన పెరుగుదల కనిపించింది.
• గతంలో సత్పురా ఉద్యానవనంలో కనిపించిన జంతువులు: సింహాలు, ఏనుగులు, అడవి గేదెలు, బారాసింఘా (Barasingha).
• జాతీయ ఉద్యానవనాల్లో కఠిన నియమాలు: మేత, వేట, జంతువులను పట్టుకోవడం, వంటచెరకు, ఔషధ మొక్కల సేకరణ వంటివి అనుమతించరు.

కొన్ని జంతువుల సంఖ్య ఎంత తగ్గిపోతుందంటే అవి శాశ్వతంగా అంతరించే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది. ఇలాంటి జాతులను అంతరించిపోతున్న (ప్రమాదంలో ఉన్న) జాతులు అంటారు.

• అంతరించిపోతున్న జాతులు (Endangered species): సంఖ్య చాలా తగ్గి, అంతరించే ప్రమాదం ఉన్న జంతువులు.
• అంతరించిన జాతులు (Extinct species):
  1. పూర్తిగా అదృశ్యమైనవి
  2. ఉదా: చాలా కాలం క్రితం అంతరించిన డైనోసార్లు.
• ప్రశ్న 2(సి):
  1. Endangered = ఇంకా ఉన్నాయి కానీ ప్రమాదంలో
  2. Extinct = భూమిపై ఇక లేనివి.
• కారణం: సహజ ఆవాసాలకు భంగం కలగడం వల్ల కొన్ని జంతువుల మనుగడ కష్టమైంది. పులులు కూడా క్రమంగా అడవుల నుంచి కనుమరుగవుతున్న జాతుల్లో ఒకటి.
• చిన్న జంతువులు పెద్దవాటి కంటే ఎక్కువ ప్రమాదంలో ఉంటాయి: పాములు, కప్పలు, బల్లులు, గబ్బిలాలు, గుడ్లగూబలను వాటి ప్రాముఖ్యం తెలియక నిర్దాక్షిణ్యంగా చంపుతుంటాం.
• వీటి పాత్ర:
  1. పరిమాణం చిన్నదైనా, ఇవి ఆహార గొలుసులు, ఆహార జాలకాల్లో భాగం
  2. వాటిని చంపడం మనకే హాని.
• ఆవరణ వ్యవస్థ (Ecosystem):
  1. ఒక ప్రాంతంలోని మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు
  2. వాటితో పాటు వాతావరణం, నేల, నదీ డెల్టాల వంటి నిర్జీవ అంశాలు.
• ప్రశ్న 5(ఎ) – జీవవైవిధ్యం ఎందుకు కాపాడాలి? ఆవరణ వ్యవస్థలోని అన్ని జీవులు ఆహార గొలుసుల ద్వారా ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడతాయి. ఒక జాతి అదృశ్యమైతే సమతుల్యత చెడి మనుషులకూ నష్టం.
• ప్రశ్న 4(బి) – జంతువు ఆవాసానికి భంగం కలిగితే: దాని జీవనం కష్టమై సంఖ్య తగ్గి, క్రమంగా అంతరించిపోయే ప్రమాదం ఉంది.

అంతరించే ప్రమాదంలో ఉన్న జాతులన్నింటి వివరాలను నమోదు చేసే ఒక మూల గ్రంథం ఉంది. దాన్నే రెడ్ డేటా బుక్ అంటారు.

• రెడ్ డేటా బుక్ (Red Data Book): అంతరించే ప్రమాదంలో ఉన్న అన్ని జంతువులు, మొక్కల రికార్డు కలిగిన మూల గ్రంథం (Source book).
• అంతర్జాతీయంగా ఒక సంస్థ దీన్ని నిర్వహిస్తుంది.
• భారతదేశం కూడా తన దేశంలో కనిపించే మొక్కలు, జంతువుల కోసం ప్రత్యేక రెడ్ డేటా బుక్ నిర్వహిస్తుంది.
• ప్రశ్న 5(ఇ): రెడ్ డేటా బుక్ = అంతరించిపోతున్న జాతుల రికార్డు.
• పద-పజిల్ (ప్రశ్న 11) ఆధారాలు:
  1. అంతరించే అంచున ఉన్న జాతులు (Endangered)
  2. అంతరించిన జాతులు (Extinct)
  3. అంతరించే ప్రమాదంలో ఉన్న వాటిని నమోదు చేసే పుస్తకం (Red Data Book)
  4. ఒక ప్రత్యేక ఆవాసంలోనే ఉండే జాతులు (Endemic)
  5. ఒక ప్రాంతంలోని జీవుల వైవిధ్యం (Biodiversity)
  6. అడవుల నరికివేత పర్యవసానం (ఉదా: ఎడారీకరణ). (పజిల్ గడులు పుస్తకంలో చదవలేము.)
• [బయటి సమాచారం:
  1. అంతర్జాతీయ రెడ్ డేటా బుక్/రెడ్ లిస్ట్‌ను IUCN (International Union for Conservation of Nature) నిర్వహిస్తుంది
  2. ఇది 1964లో మొదలైంది.]
• [బయటి సమాచారం: IUCN రెడ్ లిస్ట్ వర్గాలు: Extinct (EX), Extinct in the Wild (EW), Critically Endangered (CR), Endangered (EN), Vulnerable (VU), Near Threatened (NT), Least Concern (LC), Data Deficient (DD), Not Evaluated (NE). ఈ వర్గాలు పాఠ్యపుస్తకంలో లేవు.]

కొన్ని పక్షులు ఏటా ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో చాలా దూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణిస్తాయి. ఈ ప్రక్రియను వలస (Migration) అంటారు.

• వలస (Migration): ఒక జాతి తన ఆవాసం నుంచి మరో ఆవాసానికి, ఏటా ఒక నిర్దిష్ట కాలానికి, గుడ్లు పెట్టడం (ప్రజననం) వంటి ప్రత్యేక ఉద్దేశంతో వెళ్లే ప్రక్రియ.
• వలస పక్షులు (Migratory birds): దూర ప్రాంతాలకు చేరడానికి చాలా దూరం ప్రయాణించే పక్షులు.
• కారణాలు:
  1. వాతావరణ మార్పులు
  2. స్వస్థలంలో చలి విపరీతమై నివసించడానికి అనువుగా లేకపోవడం
  3. గుడ్లు పెట్టడానికి, ఆహారం కోసం మంచి ఆవాసం వెతకడం.
• వలస సహజ ప్రక్రియ: పక్షులు ఆహారం, ప్రజననానికి ఉత్తమ పర్యావరణ పరిస్థితులు గల ఆవాసాల కోసం వలస వెళ్తాయి.
• శీతాకాలం:
  1. చల్లని ప్రాంతాల్లో బతకడానికి పక్షులు వెచ్చగా ఉండాలి
  2. అందుకే శీతాకాలంలో వెచ్చని ప్రాంతాలకు వెళ్లి, శీతాకాలం ముగిశాక తిరిగి వస్తాయి. భారతదేశం ఇలాంటి పక్షులెన్నింటికో గమ్యం.
• సైబీరియన్ క్రేన్ (Siberian crane): రష్యాలోని సైబీరియా నుంచి రాజస్థాన్‌లోని భరత్‌పూర్, హర్యానాలోని సుల్తాన్‌పూర్ వంటి ప్రాంతాలకు వలస వస్తుంది.
• ఎత్తుగా ఎగిరేటప్పుడు: ఎగిరే కండరాలు ఉత్పత్తి చేసే వేడి పక్షులు చల్లని వాతావరణాన్ని తట్టుకోవడానికి సాయపడుతుంది.
• దూరం: కొన్ని వలస పక్షులు స్వస్థలంలోని తీవ్ర వాతావరణం నుంచి తప్పించుకోవడానికి 15,000 కి.మీ. వరకు ప్రయాణిస్తాయి.
• దిశ గుర్తింపు: పక్షులు దిశను తెలుసుకోవడానికి భూమి అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు.
• అభ్యాస ప్రశ్న 5(ఎఫ్): వలస = ఒక జాతి తన ఆవాసం నుంచి మరో ఆవాసానికి ఏటా నిర్దిష్ట కాలం కోసం ఒక ప్రత్యేక ఉద్దేశంతో కదలడం.
• అభ్యాస ప్రశ్న 1(సి): వలస పక్షులు వాతావరణ మార్పుల వల్ల దూర ప్రాంతాలకు ఎగురుతాయి.
• (పుస్తకంలో తవా జలాశయం వద్ద ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన వలస పక్షులు కనిపించాయి.)

అడవుల నరికివేతకు మరో ముఖ్య కారణం కాగితం తయారీకి కలప వాడకం. కాగితాన్ని ఆదా చేయడం, పునర్వినియోగం చేయడం ద్వారా చెట్లను కాపాడవచ్చు.

• చెట్ల అవసరం: ఒక టన్ను కాగితం తయారీకి 17 పూర్తిగా పెరిగిన చెట్లు కావాలి.
• పునర్వినియోగ సామర్థ్యం: కాగితాన్ని 5 నుంచి 7 సార్లు రీసైకిల్ చేసి వాడవచ్చు.
• ఒక్క షీట్ లెక్క: ప్రతి విద్యార్థి రోజుకు కనీసం ఒక కాగితం ఆదా చేస్తే సంవత్సరంలో ఎన్నో చెట్లను రక్షించవచ్చు.
• కాగితాన్ని ఆదా చేయడం (Save), తిరిగి వాడటం (Reuse), రీసైకిల్ చేయడం (Recycle) వల్ల:
• చెట్లు ఆదా అవుతాయి.
• కాగితం తయారీకి కావలసిన శక్తి (Energy) ఆదా అవుతుంది.
• కాగితం తయారీకి కావలసిన నీరు ఆదా అవుతుంది.
• కాగితం తయారీలో వాడే హానికర రసాయనాల పరిమాణం తగ్గుతుంది.
• శాశ్వత పరిష్కారం: అడవుల నరికివేతకు శాశ్వత పరిష్కారం ఏమిటనే ప్రశ్నకు పుస్తకం ఇచ్చే సమాధానం – పునర్వనీకరణ (Reforestation).
• ప్రశ్న 10 సారాంశం: కాగితం ఎందుకు ఆదా చేయాలి? – చెట్లు, శక్తి, నీరు ఆదా కావడానికి, రసాయనాల కాలుష్యం తగ్గడానికి. ఆదా మార్గాలు: రెండు వైపులా రాయడం, వాడిన కాగితం తిరిగి వాడటం, రీసైకిల్‌కు ఇవ్వడం.
• పొడిగించిన కృత్యం:
  1. కాగితం ఉపయోగాల జాబితా తయారుచేయడం
  2. కరెన్సీ నోటు కాగితం నోటుపుస్తకం కాగితం కంటే భిన్నమా అని పరిశీలించడం. పుస్తకం ఫలితం ఇవ్వలేదు.

అడవుల నరికివేతకు సమాధానం పునర్వనీకరణ. పచ్చని సంపదను భావి తరాల కోసం నిలుపుకోవాలంటే ఎక్కువ చెట్లు నాటడమే మార్గం.

• పునర్వనీకరణ (Reforestation): నాశనమైన అడవులలో కొత్త చెట్లు నాటి వాటిని తిరిగి నింపడం (Restocking).
• నాటే చెట్లు: సాధారణంగా ఆ అడవిలో ముందు ఉన్న జాతులకు చెందినవే నాటాలి.
• నియమం: మనం నరికినన్ని చెట్లయినా నాటాలి.
• సహజ పునర్వనీకరణ (Natural reforestation):
  1. నరికిన ప్రాంతాన్ని భంగం కలిగించకుండా వదిలేస్తే అది తనంతట తానే తిరిగి ఏర్పడుతుంది
  2. ఇందులో మానవుల పాత్ర ఉండదు.
• అటవీ (సంరక్షణ) చట్టం (Forest (Conservation) Act):
  1. సహజ అడవుల పరిరక్షణ, సంరక్షణ
  2. అడవుల్లో లేదా వాటి దగ్గర నివసించే ప్రజల ప్రాథమిక అవసరాలు తీర్చడం దీని లక్ష్యం. [బయటి సమాచారం: ఇది 1980లో రూపొందింది.]
• కీలకపదాలు: జీవావరణ రిజర్వ్, అడవుల నరికివేత, ఎడారీకరణ, ఆవరణ వ్యవస్థ, జాతి, స్థానిక జాతి, జంతుజాలం, వృక్షజాలం, వలస పక్షులు, జాతీయ ఉద్యానవనం, రెడ్ డేటా బుక్, అభయారణ్యం.
• ప్రశ్న 4(ఎ) – చెట్లు నరుకుతూనే ఉంటే: వర్షపాతం, నేల సారం తగ్గి, వరదలు, కరువులు, భూతాపం పెరుగుతాయి. ప్రశ్న 4(సి) – పై పొర బయటపడితే: కింది గట్టి రాతి నేల బయటపడి, హ్యూమస్ తక్కువై సారం తగ్గి, ఎడారీకరణకు దారితీస్తుంది.
• ప్రశ్న 6, 7: కర్మాగారాలు, నివాసాల కోసం చెట్లు నరకడం – నష్టాలు ఎక్కువ కాబట్టి నరికిన మేరకు మొక్కలు నాటాలి. స్థానికంగా చెట్లు నాటడం, కాగితం ఆదా, చెట్ల సంరక్షణ వంటి చర్యలు తీసుకోవచ్చు.
• పొడిగించిన కృత్యాలు:
  1. కనీసం ఐదు మొక్కలు నాటి పెరిగే వరకు సంరక్షించడం
  2. పుట్టినరోజులకు మొక్కలను బహుమతిగా ఇవ్వడం
  3. అడవి కోర్ ప్రాంతంలో గిరిజనులు ఉండకుండా అడ్డుకోవడం సమంజసమా అనే చర్చ
  4. సమీప పార్కు జీవవైవిధ్య అధ్యయనం
  5. కర్ణాటకలో ఆసియా ఏనుగుల కోసం 'ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్' గురించి తెలుసుకోవడం. [బయటి సమాచారం: ప్రాజెక్ట్ ఎలిఫెంట్ 1992లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన జాతీయ పథకం.]

ఈ విభాగం పుస్తకంలోని 'Did You Know' వాస్తవాలను, ఇతర ముఖ్యాంశాలను కలిపి సంగ్రహిస్తుంది.

• భారతదేశం వాటా (పుస్తకం ప్రకారం):
  1. ప్రపంచంలోని అడవి పులులలో సగానికి పైగా.
  2. ఆసియా ఏనుగులలో 65%.
  3. ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగాలలో 85%.
  4. ఆసియా సింహాలు 100%. [బయటి సమాచారం: భారత్‌లో ఇవి గుజరాత్‌లోని గిర్ అడవిలో ఉన్నాయి.]
• మెగా-బయోడైవర్సిటీ దేశాలు: 12 దేశాల జాబితాలో భారతదేశం ఆరో స్థానంలో ఉంది.
• జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లు (Biodiversity hotspots):
  1. ప్రపంచంలోని 34లో రెండు భారతదేశంలో ఉన్నాయి – తూర్పు హిమాలయాలు, పశ్చిమ కనుమలు
  2. ఇవి జీవవైవిధ్యంతో అత్యంత సంపన్నం. [ప్రస్తుత సమాచారం: ఇప్పుడు భారతదేశంలో నాలుగు హాట్‌స్పాట్‌లు గుర్తించారు – హిమాలయాలు, పశ్చిమ కనుమలు, ఇండో–బర్మా, సుండాలాండ్ (నికోబార్ దీవులు).]
• వన్యప్రాణులకు ప్రధాన ముప్పు: ఆక్రమణల వల్ల ఆవాసం నాశనం కావడం.
• ముప్పు ఎదుర్కొంటున్న జాతులు: ప్రపంచవ్యాప్తంగా ముప్పులో ఉన్న 172 జంతు జాతులు (ప్రపంచ మొత్తంలో 2.9%) భారతదేశంలో ఉన్నాయి. తూర్పు హిమాలయ హాట్‌స్పాట్‌లో ప్రపంచ ముప్పు జాతులు కేవలం 163 (మొక్కలు, జంతువులు కలిపి).
• ఆసియాలోని అరుదైన జంతువులు భారతదేశంలో: బెంగాల్ నక్క (Bengal fox), మార్బుల్డ్ క్యాట్, ఆసియా సింహం, భారత ఏనుగు, ఆసియా అడవి గాడిద, భారత ఖడ్గమృగం, గౌర్, ఆసియా అడవి నీటి గేదె మొదలైనవి.
• మరింత సమాచారం: కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Environment, Forest and Climate Change), ఇందిరా పర్యావరణ భవన్, న్యూఢిల్లీ.

ఈ విభాగం పాఠ్యపుస్తకంలో లేదు; పోటీ పరీక్షల కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు సంబంధించిన సుప్రసిద్ధ రక్షిత ప్రాంతాలను అదనంగా ఇస్తున్నారు (బయటి సమాచారం).

• ఆంధ్రప్రదేశ్ – జాతీయ ఉద్యానవనాలు: శ్రీ వేంకటేశ్వర జాతీయ ఉద్యానవనం (తిరుమల కొండలు), పాపికొండ జాతీయ ఉద్యానవనం (గోదావరి లోయ), రాజీవ్ గాంధీ (రామేశ్వరం) జాతీయ ఉద్యానవనం (కడప ప్రాంతం).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ – అభయారణ్యాలు: కోరింగ అభయారణ్యం (గోదావరి డెల్టా మడ అడవులు), కొల్లేరు పక్షుల అభయారణ్యం, నేలపట్టు పక్షుల అభయారణ్యం (పెలికాన్లు), పులికాట్ సరస్సు పక్షుల అభయారణ్యం, రోళ్లపాడు అభయారణ్యం (గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్).
• శేషాచలం జీవావరణ రిజర్వ్: తూర్పు కనుమల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉన్న జీవావరణ రిజర్వ్ (2010లో ప్రకటించారు).
• నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం టైగర్ రిజర్వ్ (NSTR):
  1. నల్లమల కొండల్లో ఉన్న ఈ రిజర్వ్ ఆంధ్రప్రదేశ్ భాగం (నంద్యాల, ప్రకాశం, పల్నాడు జిల్లాలు) దేశంలో విస్తీర్ణంలో అతి పెద్ద టైగర్ రిజర్వ్‌గా పేరుపొందింది
  2. దానికి ఆనుకుని ఉన్న తెలంగాణ భాగం అమ్రాబాద్ టైగర్ రిజర్వ్ (నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ జిల్లాలు).
• తెలంగాణ: కవ్వాల్ టైగర్ రిజర్వ్, అమ్రాబాద్ టైగర్ రిజర్వ్, కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి (KBR) జాతీయ ఉద్యానవనం, మహావీర్ హరిణ వనస్థలి జాతీయ ఉద్యానవనం, మృగవని జాతీయ ఉద్యానవనం, ఏటూరునాగారం అభయారణ్యం.
• వలస పక్షులు: కొల్లేరు, నేలపట్టు, పులికాట్ వంటి ప్రాంతాలకు శీతాకాలంలో వలస పక్షులు వస్తాయి.
• ఈ జాబితాలు కాలక్రమంలో మారవచ్చు
• తాజా అధికారిక ప్రకటనలు చూడాలి.