ప్రపంచీకరణ రూపకల్పన (The Making of a Global World)

ప్రపంచీకరణ (Globalisation) అంటే గత 50 ఏళ్లలో వచ్చిన ఆర్థిక వ్యవస్థ అని చాలామంది అనుకుంటారు. కానీ ప్రపంచం ఒకటిగా అల్లుకోవడానికి చాలా పొడవైన చరిత్ర ఉంది – వర్తకం, వలసలు, ఉపాధి కోసం ప్రయాణాలు, పెట్టుబడుల కదలిక అన్నీ అందులో భాగాలే.

ప్రాచీన కాలం నుంచే యాత్రికులు, వర్తకులు, పూజారులు, తీర్థయాత్రికులు జ్ఞానం, అవకాశాలు, ఆధ్యాత్మిక సాఫల్యం కోసం (లేదా హింసను తప్పించుకోవడానికి) దూరప్రాంతాలకు వెళ్లారు.

వారు వస్తువులు, డబ్బు, విలువలు, నైపుణ్యాలు, ఆలోచనలు, ఆవిష్కరణలతో పాటు క్రిములను, వ్యాధులను కూడా మోసుకెళ్లారు.

• తొలి సముద్ర వర్తకం: క్రీ.పూ. 3000 నాటికే సింధు లోయ నాగరికతలను ఇప్పటి పశ్చిమ ఆసియాతో కలిపే తీర వర్తకం చురుగ్గా ఉండేది.
• మాల్దీవుల నుంచి గవ్వలు (cowries – హిందీలో కౌడీ
• కరెన్సీగా వాడిన సముద్రపు గవ్వలు) వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా చైనా, తూర్పు ఆఫ్రికా వరకు చేరాయి.
• వ్యాధికారక క్రిములు దూరప్రాంతాలకు వ్యాపించడం ఏడవ శతాబ్దం నాటికే గుర్తించవచ్చు
• 13వ శతాబ్దం నాటికి ఇది స్పష్టమైన బంధంగా మారింది.
• తొమ్మిదో శతాబ్దం నుంచి పశ్చిమ తీరంలో దొరికే స్మారక శిలలపై ఓడల బొమ్మలు తరచుగా కనిపిస్తాయి – ఇది సముద్ర వర్తక ప్రాధాన్యానికి సూచన (గోవా మ్యూజియంలోని 10వ శతాబ్దపు శిల దీనికి ఉదాహరణ).
• సిల్క్ మార్గాలు (Silk routes): పశ్చిమానికి వెళ్లే చైనా పట్టు సరుకుల ప్రాధాన్యం వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది.
• భూమార్గాలు, సముద్రమార్గాలు రెండూ ఉన్నాయి
• ఆసియాను యూరప్, ఉత్తర ఆఫ్రికాతో కలిపాయి.
• క్రైస్తవ శకానికి ముందే ఉండి, దాదాపు 15వ శతాబ్దం వరకు వర్ధిల్లాయి.
• చైనా కుండలు (pottery), భారత్, ఆగ్నేయాసియా నుంచి వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు ఈ మార్గాల్లో ప్రయాణించాయి
• ప్రతిగా యూరప్ నుంచి బంగారం, వెండి ఆసియాకు వచ్చాయి.
• వర్తకంతో పాటు సాంస్కృతిక మార్పిడి కూడా జరిగింది:
  1. తొలి క్రైస్తవ మిషనరీలు, కొన్ని శతాబ్దాల తర్వాత తొలి ముస్లిం బోధకులు ఈ మార్గాల్లో వచ్చారు
  2. తూర్పు భారతంలో పుట్టిన బౌద్ధం ఈ మార్గాల కూడళ్ల ద్వారా అనేక దిక్కులకు వ్యాపించింది.
• ఆహారం ప్రయాణం:
  1. నూడుల్స్ చైనా నుంచి పశ్చిమానికి వెళ్లి స్పఘెట్టిగా మారాయని లేదా అరబ్ వర్తకులు 5వ శతాబ్దంలో సిసిలీ (ఇప్పటి ఇటలీలోని ద్వీపం)కి పాస్తా తెచ్చారని భావిస్తారు
  2. భారత్, జపాన్‌లలో కూడా ఇలాంటి ఆహారాలు ఉండటంతో అసలు మూలం తెలియకపోవచ్చు.
• బంగాళదుంప, సోయా, వేరుశనగ, మొక్కజొన్న, టొమాటో, మిరప, చిలగడదుంప వంటివి సుమారు ఐదు శతాబ్దాల క్రితం వరకు మన పూర్వీకులకు తెలియవు. క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ అమెరికా ఖండాన్ని యాదృచ్ఛికంగా కనుగొన్న తర్వాతే ఇవి యూరప్, ఆసియాలకు వచ్చాయి (ఇక్కడ అమెరికా అంటే ఉత్తర అమెరికా, దక్షిణ అమెరికా, కరీబియన్ కలిపి). ఈ ఆహారాల్లో చాలా వాటిని అమెరికా మూలవాసులైన అమెరికన్ ఇండియన్లు పండించేవారు.
• బంగాళదుంప వల్ల యూరప్ పేదలు మెరుగ్గా తిని ఎక్కువ కాలం జీవించారు. అయితే ఐర్లండ్‌లోని అత్యంత పేద రైతులు దానిపైనే పూర్తిగా ఆధారపడ్డారు
• 1840ల మధ్యలో తెగులు పంటను నాశనం చేసినప్పుడు వందల వేల మంది ఆకలితో చనిపోయారు. 1845–49 మధ్య జరిగిన ఈ మహా ఐరిష్ బంగాళదుంప కరువులో సుమారు 10 లక్షల మంది ఆకలితో చనిపోగా, అంతకు రెట్టింపు మంది ఉపాధి కోసం వలస వెళ్లారు.

పదహారో శతాబ్దంలో యూరప్ నావికులు ఆసియాకు సముద్ర మార్గాన్ని కనుగొన్నారు; అలాగే పశ్చిమ మహాసముద్రాన్ని దాటి అమెరికా చేరారు. దీంతో అంతవరకు విడివిడిగా ఉన్న ప్రపంచం బాగా 'కుదించుకుపోయింది' (shrank) – అంటే దూరాలు తగ్గి ఖండాలు ఒకదానికొకటి చేరువయ్యాయి.

• హిందూ మహాసముద్ర వర్తకం: అంతకు శతాబ్దాల ముందు నుంచే హిందూ మహాసముద్రంలో సరుకులు, ప్రజలు, జ్ఞానం, ఆచారాలు ఎడతెగకుండా తిరిగేవి. భారత ఉపఖండం ఈ ప్రవాహాలకు కేంద్రం, కీలక కూడలి. యూరోపియన్ల రాక ఈ ప్రవాహాల్లో కొన్నింటిని యూరప్ వైపు విస్తరించింది లేదా మళ్లించింది.
• అమెరికా: 'కనుగొనబడక' ముందు అమెరికా లక్షల సంవత్సరాలు ప్రపంచంతో క్రమం తప్పని సంబంధం లేకుండా ఒంటరిగా ఉంది. 16వ శతాబ్దం నుంచి దాని విస్తారమైన భూములు, సమృద్ధి పంటలు, ఖనిజాలు ప్రపంచ వర్తకాన్ని, ప్రజల జీవితాలను మార్చేశాయి.
• ఇప్పటి పెరూ, మెక్సికోల గనుల నుంచి వచ్చిన వెండి యూరప్ సంపదను పెంచి, ఆసియాతో వర్తకానికి నిధులిచ్చింది.
• 17వ శతాబ్దంలో యూరప్‌లో దక్షిణ అమెరికా సంపద గురించి కథలు వ్యాపించాయి
• బంగారు నగరం 'ఎల్ డొరాడో' (El Dorado) కోసం అనేక యాత్రలు బయలుదేరాయి.
• పోర్చుగీసు, స్పానిష్ జయం: అమెరికాపై వీరి జయం, వలస పాలన 16వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి నిర్ణయాత్మకంగా సాగింది.
• యూరోపియన్ విజయానికి కారణం కేవలం మెరుగైన తుపాకులు కాదు. స్పానిష్ జేతల అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధం సాధారణ ఆయుధం కాదు – వారు శరీరంలో మోసుకొచ్చిన క్రిములు, ముఖ్యంగా మశూచి (smallpox).
• చాలా కాలం ఒంటరిగా ఉండటంతో అమెరికా మూలవాసులకు యూరప్ నుంచి వచ్చిన ఈ వ్యాధులపై రోగనిరోధక శక్తి లేదు. మశూచి ప్రాణాంతకంగా మారి, యూరోపియన్లు చేరకముందే ఖండం లోపలికి వ్యాపించి, మొత్తం సమాజాలను తుడిచిపెట్టి జయానికి దారి వేసింది.
• తుపాకులను కొనవచ్చు లేదా స్వాధీనం చేసుకుని ఆక్రమణదారులపైనే వాడవచ్చు
• కానీ మశూచి లాంటి వ్యాధుల నుంచి జేతలు చాలావరకు సురక్షితులు.
• (Box 1:
  1. మసాచుసెట్స్ బే కాలనీ మొదటి గవర్నర్ జాన్ వింత్రప్ 1634లో – మూలవాసులు దాదాపు అందరూ మశూచితో చనిపోయారు కాబట్టి తమ భూమిపై హక్కును దేవుడే స్పష్టం చేశాడని రాశాడు
  2. ఇది 'జీవాయుధ' యుద్ధం అనే ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది.)
• యూరప్ నుంచి వలసలు, బానిసలు:
  1. 19వ శతాబ్దం వరకు యూరప్‌లో పేదరికం, ఆకలి సాధారణం
  2. నగరాలు రద్దీగా, ప్రాణాంతక వ్యాధులతో నిండి ఉండేవి. మతపరమైన ఘర్షణలు, భిన్నాభిప్రాయం ఉన్నవారిపై (dissenters) హింస ఉండేది. కాబట్టి వేలమంది అమెరికాకు పారిపోయారు. 18వ శతాబ్దం నాటికి అక్కడ ఆఫ్రికా నుంచి పట్టుకొచ్చిన బానిసలు పనిచేసే తోటలు (plantations) యూరప్ మార్కెట్ల కోసం పత్తి, చక్కెర పండించాయి.
• ప్రపంచ వర్తక కేంద్రం మార్పు:
  1. 18వ శతాబ్దం చివరి వరకు చైనా, భారతదేశం ప్రపంచంలో అత్యంత సంపన్న దేశాల్లో ఉండి ఆసియా వర్తకంలో అగ్రస్థానంలో ఉన్నాయి. అయితే 15వ శతాబ్దం నుంచి చైనా విదేశీ సంబంధాలను పరిమితం చేసుకుని ఒంటరిగా మారిందని భావిస్తారు. చైనా పాత్ర తగ్గడం, అమెరికా ప్రాధాన్యం పెరగడంతో ప్రపంచ వర్తక కేంద్రం క్రమంగా పశ్చిమానికి కదిలింది
  2. యూరప్ ప్రపంచ వర్తక కేంద్రంగా ఎదిగింది.

19వ శతాబ్దంలో ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక, సాంస్కృతిక, సాంకేతిక అంశాలు సంక్లిష్టంగా కలిసి సమాజాలను, బయటి సంబంధాలను మార్చేశాయి. అంతర్జాతీయ ఆర్థిక మార్పిడిలో ఆర్థికవేత్తలు మూడు రకాల కదలికలను లేదా 'ప్రవాహాలను' (flows) గుర్తిస్తారు.

• మూడు ప్రవాహాలు:
  1. వర్తక ప్రవాహం (trade) – 19వ శతాబ్దంలో ఎక్కువగా వస్తువుల వర్తకం (ఉదా: వస్త్రం, గోధుమ).
  2. శ్రామిక ప్రవాహం (labour) – ఉపాధి కోసం ప్రజల వలస.
  3. పెట్టుబడి ప్రవాహం (capital) – స్వల్ప లేదా దీర్ఘకాల పెట్టుబడుల కోసం దూరప్రాంతాలకు డబ్బు కదలిక.
  4. ఈ మూడూ దగ్గరగా అల్లుకుని ప్రజల జీవితాలను గతంలో కంటే లోతుగా ప్రభావితం చేశాయి; అయితే వస్తువులు, పెట్టుబడుల కదలిక కంటే శ్రామిక వలసలపై ఎక్కువ ఆంక్షలు ఉండేవి.
• కార్న్ చట్టాలు (Corn Laws): సాధారణంగా దేశాలు ఆహారంలో స్వయంసమృద్ధి కోరుకుంటాయి. కానీ 19వ శతాబ్దపు బ్రిటన్‌లో స్వయంసమృద్ధి అంటే తక్కువ జీవన ప్రమాణాలు, సామాజిక ఘర్షణ.
• 18వ శతాబ్దం చివరి నుంచి జనాభా పెరగడంతో ఆహార ధాన్యాల డిమాండ్ పెరిగింది
• నగరాలు విస్తరించి పరిశ్రమలు పెరగడంతో వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల డిమాండ్ పెరిగి ధాన్యం ధరలు పెరిగాయి.
• భూస్వామ్య వర్గాల ఒత్తిడితో ప్రభుత్వం మొక్కజొన్న/ధాన్యం (corn) దిగుమతులను నియంత్రించింది
• ఇందుకు అనుమతించిన చట్టాలనే కార్న్ చట్టాలు అంటారు.
• అధిక ఆహార ధరలతో అసంతృప్తి చెందిన పారిశ్రామికవేత్తలు, నగరవాసులు ఆ చట్టాల రద్దుకు ఒత్తిడి తెచ్చి సాధించారు.
• రద్దు తర్వాత దేశీయ ఉత్పత్తి కన్నా చౌకగా ఆహారం దిగుమతి అయింది
• బ్రిటిష్ వ్యవసాయం పోటీ పడలేక విస్తార భూములు సాగు లేకుండా పడిపోయి, వేలమంది స్త్రీపురుషులు ఉపాధి కోల్పోయి నగరాలకు లేదా విదేశాలకు వలస వెళ్లారు.
• ప్రపంచ వ్యవసాయ ఆర్థికం:
  1. ఆహార ధరలు తగ్గడంతో బ్రిటన్‌లో వినియోగం పెరిగింది
  2. 19వ శతాబ్దం మధ్య నుంచి పరిశ్రమల వృద్ధితో ఆదాయాలు పెరిగి దిగుమతులు ఇంకా పెరిగాయి. తూర్పు యూరప్, రష్యా, అమెరికా, ఆస్ట్రేలియాల్లో భూములు చదును చేసి ఆహార ఉత్పత్తి పెంచారు.
• భూమి చదును చేస్తే చాలదు:
  1. పొలాలను ఓడరేవులతో కలపడానికి రైల్వేలు, కొత్త నౌకాశ్రయాలు, స్థిరపడేవారికి ఇళ్లు కావాలి
  2. దీనికి పెట్టుబడి, శ్రామికులు కావాలి. పెట్టుబడి లండన్ వంటి ఆర్థిక కేంద్రాల నుంచి వచ్చింది. అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా వంటి చోట్ల శ్రామికుల కొరత వల్ల వలసలు పెరిగాయి.
• 19వ శతాబ్దంలో యూరప్ నుంచి అమెరికా, ఆస్ట్రేలియాలకు దాదాపు 5 కోట్ల మంది వలస వెళ్లారు
• ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు 15 కోట్ల మంది మెరుగైన భవిష్యత్తు కోసం ఇల్లు వదిలి సముద్రాలు, భూమార్గాలు దాటారు.
• 1890 నాటికి ప్రపంచ వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఏర్పడింది:
  1. ఆహారం ఇకపై సమీప గ్రామం నుంచి కాక వేల మైళ్ల దూరం నుంచి వస్తోంది
  2. సొంత భూమి దున్నే రైతు కాక, ఇటీవలే వచ్చిన వ్యవసాయ కూలీ ఒక తరం క్రితం అడవిగా ఉన్న పెద్ద వ్యవసాయ క్షేత్రంలో పండిస్తున్నాడు
  3. రైల్వేలు, దక్షిణ యూరప్, ఆసియా, ఆఫ్రికా, కరీబియన్ నుంచి వచ్చిన తక్కువ జీతాల నావికులున్న ఓడలు రవాణా చేశాయి.
• కెనాల్ కాలనీలు (Canal Colonies): ఇదే తరహా మార్పు చిన్న స్థాయిలో పశ్చిమ పంజాబ్‌లో జరిగింది. బ్రిటిష్ భారత ప్రభుత్వం కాలువల జాలం నిర్మించి పాక్షిక ఎడారి నేలలను ఎగుమతికి గోధుమ, పత్తి పండే సారవంతమైన భూములుగా మార్చింది. ఈ ప్రాంతాలను పంజాబ్‌లోని ఇతర ప్రాంతాల రైతులతో నింపారు.
• ప్రత్యేకీకరణ:
  1. పత్తి, రబ్బరు విషయంలోనూ ఇదే కథ. వస్తు ఉత్పత్తిలో ప్రాంతీయ ప్రత్యేకత వేగంగా పెరగడంతో 1820–1914 మధ్య ప్రపంచ వర్తకం 25 నుంచి 40 రెట్లు పెరిగిందని అంచనా
  2. ఇందులో సుమారు 60% 'ప్రాథమిక ఉత్పత్తులు' (primary products) – గోధుమ, పత్తి వంటి వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, బొగ్గు వంటి ఖనిజాలు.

రైల్వేలు, ఆవిరి ఓడలు (steamships), టెలిగ్రాఫ్ లేకుండా 19వ శతాబ్దపు మారిన ప్రపంచాన్ని ఊహించలేం. అయితే సాంకేతిక పురోగతి తరచుగా విస్తృతమైన సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక కారణాల ఫలితమే.

ఉదాహరణకు వలస పాలన కొత్త పెట్టుబడులను, రవాణా మెరుగుదలను ప్రేరేపించింది: వేగమైన రైల్వేలు, తేలికైన వ్యాగన్లు, పెద్ద ఓడలు దూరంలోని పొలాల నుంచి తుది మార్కెట్లకు ఆహారాన్ని చౌకగా, త్వరగా చేరవేశాయి.

• రవాణా సాంకేతికతలు:
  1. రైల్వేలు పొలాలను ఓడరేవులకు కలిపాయి
  2. ఆవిరి ఓడలు సముద్ర రవాణాను వేగంగా, నమ్మదగినదిగా చేశాయి
  3. టెలిగ్రాఫ్ సమాచారాన్ని తక్షణమే చేరవేసింది.
• వలసవాదం కారణంగా వచ్చిన పెట్టుబడులే రవాణా సౌకర్యాల మెరుగుదలకు కారణమయ్యాయి – అంటే సాంకేతికత వెనుక సామాజిక-రాజకీయ శక్తులు ఉన్నాయి.
• మాంసం వర్తకం – ఒక మంచి ఉదాహరణ: 1870ల వరకు జంతువులను అమెరికా నుంచి యూరప్‌కు సజీవంగా ఓడల్లో తెచ్చి, అక్కడే వధించేవారు.
• సజీవ జంతువులు ఓడలో చాలా స్థలం తీసుకునేవి
• చాలా జంతువులు ప్రయాణంలో చనిపోయేవి, జబ్బుపడేవి, బరువు తగ్గేవి లేదా తినడానికి పనికిరాకుండా పోయేవి. అందువల్ల మాంసం యూరప్ పేదలకు అందని ఖరీదైన విలాస వస్తువుగా ఉండేది. అధిక ధరల వల్ల డిమాండ్, ఉత్పత్తి తక్కువగా ఉండిపోయాయి.
• కొత్త సాంకేతికత – శీతలీకరణ ఓడలు (refrigerated ships) – పాడయ్యే ఆహారాలను సుదూరాలకు రవాణా చేయగలిగేలా చేసింది. ఇప్పుడు జంతువులను అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ వంటి మొదటి చోటే వధించి, ఘనీభవించిన (frozen) మాంసంగా యూరప్‌కు పంపారు.
• ఇది రవాణా ఖర్చు తగ్గించి యూరప్‌లో మాంసం ధరలు తగ్గించింది. పేదలు ఎక్కువ రకాల ఆహారం తినగలిగారు: అంతవరకూ రొట్టె, బంగాళదుంపలకే పరిమితమైన భోజనానికి చాలా మంది మాంసం, వెన్న, గుడ్లు చేర్చుకున్నారు (అందరూ కాదు).
• మెరుగైన జీవన పరిస్థితులు దేశంలో సామాజిక శాంతికి, విదేశాల్లో సామ్రాజ్యవాదానికి మద్దతుకు దారితీశాయి.
• స్మిత్‌ఫీల్డ్ మార్కెట్: లండన్‌లోని పురాతన పశువుల మార్కెట్లలో ఒకటి. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో దేశంలోని మాంసం సరఫరా కేంద్రాలన్నింటినీ కలిపే రైలు మార్గం దగ్గర భారీ కోళ్ల, మాంసం మార్కెట్ ఏర్పాటైంది – ఇది రవాణా సాంకేతికతల అనుసంధానానికి ఉదాహరణ.
• పరీక్షలో అడిగే రెండు ఉదాహరణలు (ఆహార లభ్యతపై సాంకేతికత ప్రభావం):
  1. (1) శీతలీకరణ ఓడలు – ఘనీభవించిన మాంసం చౌకగా యూరప్ చేరింది
  2. (2) రైల్వేలు, పెద్ద ఓడలు – దూరంలోని పొలాల ధాన్యం ఓడరేవులకు, మార్కెట్లకు తక్కువ ఖర్చుతో చేరింది.

19వ శతాబ్దం చివరి దశలో వర్తకం వర్ధిల్లి మార్కెట్లు విస్తరించాయి. కానీ ఇది కేవలం అభివృద్ధి కాలం కాదు; దీనికి చీకటి కోణం కూడా ఉంది.

ప్రపంచంలో అనేక ప్రాంతాల్లో వర్తక విస్తరణ, ప్రపంచ ఆర్థికంతో సన్నిహిత సంబంధం స్వేచ్ఛలను, జీవనోపాధులను కోల్పోవడమే. చివరి 19వ శతాబ్దపు యూరప్ జయాలు ఎన్నో బాధాకరమైన ఆర్థిక, సామాజిక, పర్యావరణ మార్పులు తెచ్చాయి.

• ఆఫ్రికా విభజన: ఆఫ్రికా పటంలో కొన్ని దేశాల సరిహద్దులు స్కేలుతో గీసినట్టు నేరుగా ఉంటాయి. నిజానికి పోటీపడే యూరప్ శక్తులు తమ ప్రాంతాల హద్దులను అలాగే గీసుకున్నాయి.
• 1885లో పెద్ద యూరప్ శక్తులు బెర్లిన్‌లో సమావేశమై ఆఫ్రికా విభజనను పూర్తి చేశాయి.
• బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ తమ విదేశీ భూభాగాలకు భారీగా చేర్చుకున్నాయి
• బెల్జియం, జర్మనీ కొత్త వలస శక్తులయ్యాయి. 1890ల చివరలో అమెరికా (US) కూడా స్పెయిన్ చేతిలో ఉన్న కొన్ని కాలనీలను స్వాధీనం చేసుకుని వలస శక్తిగా మారింది.
• హెన్రీ మోర్టన్ స్టాన్లీ (Box 2):
  1. న్యూయార్క్ హెరాల్డ్ పత్రిక పంపిన పాత్రికేయుడు, అన్వేషకుడు
  2. ఆఫ్రికాలో చాలా సంవత్సరాలుగా ఉన్న మిషనరీ, అన్వేషకుడు లివింగ్‌స్టన్‌ను వెతకడానికి వెళ్లాడు. ఇతర యూరప్, అమెరికా అన్వేషకుల్లాగే ఆయుధాలతో వెళ్లి, స్థానిక వేటగాళ్లు, యోధులు, కూలీలను సమీకరించి, స్థానిక తెగలతో పోరాడి, భూభాగాలను పరిశీలించి పటాలు గీశాడు. ఈ అన్వేషణలు ఆఫ్రికా జయానికి సహాయపడ్డాయి – భౌగోళిక అన్వేషణలు శాస్త్రీయ సమాచారం కోసం అమాయక అన్వేషణ కాదు, సామ్రాజ్యవాద ప్రాజెక్టులతో నేరుగా ముడిపడినవి.
• రిండర్‌పెస్ట్ (Rinderpest) – పశువుల ప్లేగు: 1890లలో ఆఫ్రికాలో వేగంగా వ్యాపించిన పశువుల వ్యాధి ప్రజల జీవనోపాధిని, స్థానిక ఆర్థికాన్ని భయంకరంగా దెబ్బతీసింది.
• నేపథ్యం:
  1. ఆఫ్రికాలో పుష్కలమైన భూమి, తక్కువ జనాభా ఉండేది. శతాబ్దాలుగా భూమి, పశువులే జీవనాధారం
  2. ప్రజలు వేతనం కోసం పని చేయడం అరుదు. 19వ శతాబ్దం చివర్లో కూలీతో కొనగలిగే వస్తువులు తక్కువ
  3. భూమి, పశువులు ఉన్న ఆఫ్రికన్‌కు కూలి పనికి వెళ్లడానికి కారణం ఉండేది కాదు.
• ఆఫ్రికా విస్తార భూమి, ఖనిజాల వల్ల యూరప్ వారు ఆకర్షితులయ్యారు
• యూరప్‌కు ఎగుమతి చేసే పంటలు, ఖనిజాల కోసం తోటలు, గనులు స్థాపించాలనుకున్నారు. కానీ వేతనానికి పనిచేసే శ్రామికుల కొరత అనే ఊహించని సమస్య ఎదురైంది.
• శ్రామికులను రప్పించడానికి, నిలుపుకోవడానికి వాడిన పద్ధతులు:
  1. భారీ పన్నులు (కూలి చేస్తేనే చెల్లించగలిగేవి)
  2. వారసత్వ చట్టాల మార్పు – కుటుంబంలో ఒక్కరికే భూమి వారసత్వం, మిగతావారు శ్రామిక మార్కెట్‌లోకి నెట్టబడ్డారు
  3. గనుల కార్మికులను ఆవరణల్లో (compounds) బంధించి స్వేచ్ఛగా తిరగనివ్వకపోవడం.
• ట్రాన్స్‌వాల్ బంగారు గనులకు (విట్వాటర్స్‌రాండ్‌లో బంగారం దొరికాక) యూరప్ వారు పరుగులు తీశారు
• 1890ల నాటికి ప్రపంచ బంగారు ఉత్పత్తిలో దక్షిణాఫ్రికా వాటా 20 శాతం కంటే ఎక్కువ.
• రిండర్‌పెస్ట్ రాక: 1880ల చివరలో ఆఫ్రికా చేరింది. తూర్పు ఆఫ్రికాలోని ఎరిత్రియాపై దాడి చేస్తున్న ఇటాలియన్ సైనికులకు ఆహారం కోసం బ్రిటిష్ ఆసియా నుంచి తెచ్చిన వ్యాధిగ్రస్త పశువుల ద్వారా వచ్చింది.
• తూర్పున ప్రవేశించి 'అడవి మంటలా' పశ్చిమానికి కదిలి 1892లో ఆఫ్రికా అట్లాంటిక్ తీరం చేరింది
• ఐదేళ్ల తర్వాత (1897) ఆఫ్రికా దక్షిణ కొన 'కేప్' చేరింది. దారిలో 90 శాతం పశువులను చంపింది.
• ఫలితం: పశువుల నష్టం ఆఫ్రికన్ల జీవనోపాధిని నాశనం చేసింది. మిగిలిన కొద్ది పశువులను తోటల యజమానులు, గని యజమానులు, వలస ప్రభుత్వాలు గుత్తాధిపత్యంగా చేజిక్కించుకుని తమ శక్తిని పెంచుకుని ఆఫ్రికన్లను కూలి మార్కెట్‌లోకి నెట్టారు. పశువులనే అరుదైన వనరుపై నియంత్రణ యూరప్ వలసవాదులు ఆఫ్రికాను జయించి లొంగదీసుకోవడానికి తోడ్పడింది. ఇలాంటి కథలే 19వ శతాబ్దపు ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలపై పాశ్చాత్య జయ ప్రభావానికీ చెప్పవచ్చు.

ఒప్పంద శ్రామికుడు (indentured labourer) అంటే నిర్ణీత కాలం యజమాని వద్ద పని చేసేలా ఒప్పందంతో కట్టుబడిన బంధిత కార్మికుడు; కొత్త దేశానికి లేదా ఇంటికి ప్రయాణ ఖర్చు తీర్చడానికి ఇలా పని చేస్తాడు. 19వ శతాబ్దపు ప్రపంచం వేగవంతమైన ఆర్థిక వృద్ధి ఉన్న ప్రపంచం, అదే సమయంలో గొప్ప దుర్భరత కూడా: కొందరికి అధిక ఆదాయం, మరికొందరికి పేదరికం; కొన్ని రంగాల్లో సాంకేతిక పురోగతి, మరికొన్ని చోట్ల కొత్త బలవంతపు పద్ధతులు.

• ఎవరు, ఎందుకు: 19వ శతాబ్దంలో వందల వేల మంది భారతీయ, చైనా కార్మికులు ప్రపంచవ్యాప్తంగా తోటలు, గనులు, రోడ్లు, రైల్వే నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల్లో పనిచేశారు. భారత్‌లో ఒప్పందాలు 5 ఏళ్లు యజమాని తోటలో పనిచేశాక తిరుగు ప్రయాణం కల్పిస్తామని వాగ్దానం చేసేవి.
• ఎక్కువమంది ఇప్పటి తూర్పు ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, మధ్య భారతం, తమిళనాడులోని పొడి జిల్లాల నుంచి వచ్చారు.
• 19వ శతాబ్దం మధ్యలో ఈ ప్రాంతాల్లో కుటీర పరిశ్రమలు క్షీణించాయి, భూమి శిస్తులు (rents) పెరిగాయి, గనులు, తోటల కోసం భూములు చదును చేశారు. ఇది పేదల జీవితాలను దెబ్బతీసింది: శిస్తు చెల్లించలేక, తీవ్రంగా అప్పుల పాలై ఉపాధి కోసం వలస వెళ్లారు.
• గమ్యస్థానాలు:
  1. కరీబియన్ దీవులు (ముఖ్యంగా ట్రినిడాడ్, గయానా, సురినామ్), మారిషస్, ఫిజీ. దగ్గరలో తమిళ కార్మికులు సిలోన్ (శ్రీలంక), మలయా వెళ్లారు
  2. అస్సాం తేయాకు తోటలకూ ఒప్పంద కార్మికులను తీసుకున్నారు.
• నియామకం:
  1. యజమానులు నియమించిన ఏజెంట్లు తక్కువ కమీషన్‌తో కార్మికులను చేర్చేవారు. పేదరికం, అణచివేత నుంచి తప్పించుకోవాలన్న ఆశతో చాలామంది ఒప్పుకున్నారు. ఏజెంట్లు తుది గమ్యం, ప్రయాణ విధానం, పని స్వభావం, జీవన పరిస్థితుల గురించి తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చి ఆశపెట్టారు
  2. తరచూ దీర్ఘ సముద్ర ప్రయాణం ఉంటుందని కూడా చెప్పలేదు
  3. ఇష్టం లేనివారిని కొన్నిసార్లు బలవంతంగా అపహరించారు.
• 'కొత్త బానిసత్వ వ్యవస్థ': 19వ శతాబ్దపు ఒప్పంద వ్యవస్థను ఇలా వర్ణించారు. తోటల వద్ద పరిస్థితులు ఊహించినదానికి భిన్నం: జీవన, పని పరిస్థితులు కఠినం, చట్టపరమైన హక్కులు తక్కువ.
• కార్మికులు బతికేందుకు తమ మార్గాలు కనుగొన్నారు: చాలామంది అడవుల్లోకి పారిపోయారు (పట్టుబడితే కఠిన శిక్ష). మరికొందరు పాత, కొత్త సాంస్కృతిక రూపాలను కలిపి వ్యక్తిగత, సామూహిక అభివ్యక్తి రూపాలను సృష్టించారు.
• ట్రినిడాడ్‌లో వార్షిక మొహర్రం ఊరేగింపు అన్ని జాతులు, మతాల కార్మికులు పాల్గొనే ఉల్లాస కార్నివాల్ 'హోసే' (Hosay – ఇమామ్ హుసేన్ పేరుతో)గా మారింది.
• జమైకా రెగె తార బాబ్ మార్లీ ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందిన నిరసన మతం రాస్తాఫారియనిజం కూడా కరీబియన్‌కు వెళ్లిన భారత వలసలతో సామాజిక, సాంస్కృతిక సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తుందని అంటారు. 'చట్నీ సంగీతం' (Chutney music) ట్రినిడాడ్, గయానాల్లో ప్రసిద్ధమైన, ఒప్పంద అనంతర అనుభవానికి సృజనాత్మక సమకాలీన రూపం.
• ఇలాంటి సాంస్కృతిక సమ్మేళనాలు ప్రపంచ నిర్మాణంలో భాగం: వేర్వేరు చోట్ల నుంచి వచ్చిన విషయాలు కలిసి తమ అసలు లక్షణాలు కోల్పోయి కొత్తగా మారతాయి.
• తర్వాత:
  1. చాలా మంది ఒప్పంద కార్మికులు ఒప్పందం ముగిశాక అక్కడే ఉండిపోయారు లేదా భారత్‌లో కొద్దికాలం ఉండి కొత్త ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్లారు
  2. అందువల్ల ఈ దేశాల్లో భారత సంతతి పెద్ద సమాజాలు ఉన్నాయి. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత రచయిత వి.ఎస్. నైపాల్, వెస్టిండీస్ క్రికెటర్లు శివ్‌నారాయణ్ చందర్‌పాల్, రామ్‌నరేశ్ సర్వాన్ ఒప్పంద కార్మికుల వారసులు.
• 1900ల నుంచి భారత జాతీయ నాయకులు ఈ వలస విధానాన్ని దుర్మార్గమైనది, క్రూరమైనదిగా వ్యతిరేకించారు
• అది 1921లో రద్దు అయింది. అయినా అనేక దశాబ్దాల పాటు కరీబియన్ దీవుల్లో 'కూలీలు' (coolies) అని పిలవబడిన వీరి వారసులు అసౌకర్య మైనారిటీగా మిగిలారు
• నైపాల్ తొలి నవలలు వారి నష్టభావాన్ని, పరాయీకరణను చిత్రించాయి.
• (మూల పత్రం – 1916 వాణిజ్య శాఖ ఉటంకింపు:
  1. పదేళ్లు గయానా (డెమెరారా)లో ఒప్పంద కార్మికుడిగా ఉన్న రామ్ నారాయణ్ తివారీ చెప్పిన ప్రకారం, అప్పగించిన పనులు సరిగా చేయలేక చేతులు కందిపోయి వారం పని చేయలేకపోతే ఆయనను విచారించి 14 రోజులు జైలుకు పంపారు
  2. పని సరిగా లేదంటే వేతనంలో కోతలు పెట్టేవారు
  3. యజమానులకు పేర్లు కాక సంఖ్యలే ముఖ్యం.)

ప్రపంచ మార్కెట్ కోసం ఆహారం, ఇతర పంటలు పండించడానికి పెట్టుబడి అవసరం. పెద్ద తోటలు బ్యాంకులు, మార్కెట్ల నుంచి అప్పు తీసుకోగలవు. మరి సామాన్య రైతు? ఇక్కడే భారతీయ బ్యాంకర్లు రంగంలోకి వచ్చారు.

• భారత బ్యాంకర్లు, వ్యాపారులు: షికారిపురి షరాఫులు (shroffs), నట్టుకోట్టై చెట్టియార్లు వంటి బ్యాంకర్లు, వ్యాపార బృందాలు మధ్య, ఆగ్నేయ ఆసియాల్లో ఎగుమతి వ్యవసాయానికి నిధులిచ్చారు – సొంత సొమ్ముతో లేదా యూరప్ బ్యాంకుల నుంచి తీసుకున్న అప్పుతో.
• వీరికి దూరప్రాంతాలకు డబ్బు బదిలీ చేసే అధునాతన వ్యవస్థ ఉంది
• దేశీయ కార్పొరేట్ సంస్థా రూపాలను కూడా అభివృద్ధి చేసుకున్నారు.
• భారత వర్తకులు, వడ్డీ వ్యాపారులు యూరప్ వలసవాదులను అనుసరించి ఆఫ్రికా వెళ్లారు. హైదరాబాదీ సింధీ వర్తకులు యూరప్ కాలనీల హద్దులను దాటి వెళ్లారు: 1860ల నుంచి ప్రపంచంలోని రద్దీ ఓడరేవుల్లో పర్యాటకులకు స్థానిక, దిగుమతి అయిన అరుదైన వస్తువులు (curios) అమ్మే విజయవంతమైన దుకాణాలు (emporia) నెలకొల్పారు – సురక్షితమైన, సౌకర్యవంతమైన ప్రయాణికుల ఓడల వల్ల పర్యాటకుల సంఖ్య పెరుగుతోంది.
• భారత వర్తకం, వలసవాదం (2.6): చారిత్రకంగా భారత్‌లో తయారైన నాణ్యమైన పత్తి వస్త్రాలు యూరప్‌కు ఎగుమతి అయ్యేవి.
• పారిశ్రామికీకరణతో బ్రిటిష్ పత్తి తయారీ విస్తరించింది
• బ్రిటన్‌లో పరిశ్రమలను కాపాడేందుకు దిగుమతులు పరిమితం చేయాలని పారిశ్రామికవేత్తలు ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తెచ్చారు. వస్త్ర దిగుమతులపై సుంకాలు (tariffs) విధించడంతో భారత నాణ్యమైన పత్తి రాక తగ్గింది.
• 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచి బ్రిటిష్ తయారీదారులు విదేశీ మార్కెట్లు వెతికారు. బ్రిటిష్ మార్కెట్ నుంచి సుంకాల అడ్డంకులతో మినహాయించబడిన భారత వస్త్రాలు ఇతర అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో గట్టి పోటీ ఎదుర్కొన్నాయి.
• భారత ఎగుమతుల వాటా (గణాంకాలు):
  1. పత్తి వస్త్రాల వాటా సుమారు 1800లో 30 శాతం నుంచి 1815 నాటికి 15 శాతానికి
  2. 1870ల నాటికి 3 శాతం కంటే తక్కువకు పడిపోయింది.
• తయారీ వస్తువుల ఎగుమతులు వేగంగా తగ్గగా ముడిసరుకుల ఎగుమతులు అంతే వేగంగా పెరిగాయి: 1812–1871 మధ్య ముడి పత్తి ఎగుమతుల వాటా 5 శాతం నుంచి 35 శాతానికి పెరిగింది. వస్త్రాలకు రంగు వేసే నీలిమందు (indigo) చాలా దశాబ్దాలు ముఖ్య ఎగుమతి.
• 1820ల నుంచి చైనాకు నల్లమందు (opium) రవాణా వేగంగా పెరిగి కొంతకాలం భారత్ ఏకైక అతిపెద్ద ఎగుమతిగా మారింది. బ్రిటన్ భారత్‌లో నల్లమందు పండించి చైనాకు ఎగుమతి చేసి, ఆ డబ్బుతో చైనా నుంచి తేయాకు, ఇతర దిగుమతులకు నిధులు సమకూర్చుకుంది.
• 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ తయారీ వస్తువులు భారత మార్కెట్‌ను ముంచెత్తాయి
• భారత్ నుంచి బ్రిటన్, ఇతర దేశాలకు ఆహార ధాన్యాలు, ముడిసరుకులు పెరిగాయి. కానీ భారత్‌కు బ్రిటిష్ ఎగుమతుల విలువ భారత్ నుంచి బ్రిటిష్ దిగుమతుల విలువ కన్నా చాలా ఎక్కువ – అంటే భారత్‌తో బ్రిటన్‌కు 'వర్తక మిగులు' (trade surplus).
• ఈ మిగులుతో బ్రిటన్ ఇతర దేశాలతో (తాను అమ్మే కన్నా ఎక్కువ కొనే దేశాలతో) తన వర్తక లోటులను సర్దుబాటు చేసుకుంది. ఇదే బహుపక్ష పరిష్కార వ్యవస్థ (multilateral settlement system): ఒక దేశానికి మరో దేశంతో ఉన్న లోటును మూడో దేశంతో ఉన్న మిగులుతో తీర్చుకోవచ్చు. బ్రిటన్ లోటులను సమతూకం చేయడం ద్వారా భారత్ చివరి 19వ శతాబ్దపు ప్రపంచ ఆర్థికంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
• భారత్‌లోని వర్తక మిగులు 'గృహ ఛార్జీలు' (home charges) చెల్లించడానికి కూడా తోడ్పడింది: బ్రిటిష్ అధికారులు, వర్తకులు స్వదేశానికి పంపే వ్యక్తిగత చెల్లింపులు, భారత విదేశీ అప్పుపై వడ్డీ, భారత్‌లోని బ్రిటిష్ అధికారుల పింఛన్లు ఇందులో భాగం.
• పటం/చిత్రాల సమాచారం:
  1. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ హౌస్ (లండన్) కంపెనీ ప్రపంచవ్యాప్త కార్యకలాపాల నాడీ కేంద్రం. 17వ, 18వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో పశ్చిమ హిందూ మహాసముద్రంలో విదేశీ వర్తకానికి సూరత్ ప్రధాన కేంద్రం. 17వ శతాబ్దం చివరలో భారత్‌ను ప్రపంచంతో కలిపిన వర్తక మార్గాల పటంలో భూ, సముద్ర మార్గాలు
  2. సూరత్, గోవా, మసూలీపట్నం, మద్రాసు, హూగ్లీ, లాహోర్ వంటి భారత కేంద్రాలు
  3. మస్కట్, బందర్ అబ్బాస్, బస్రా, జెడ్డా, మోచా, మలక్కా, బటావియా, కాంటన్ వంటి ఓడరేవులు కనిపిస్తాయి (ఏ రేవు ద్వారా ఎంత వర్తకమనే ఆకృతి చిత్రం పాఠ్యంలో స్పష్టంగా లేదు).

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (1914–18) ప్రధానంగా యూరప్‌లో జరిగినా దాని ప్రభావం ప్రపంచమంతా కనిపించింది. 20వ శతాబ్దం ప్రథమార్ధాన్ని అది మూడు దశాబ్దాలకు పైగా అధిగమించలేని సంక్షోభంలోకి నెట్టింది.

ఈ కాలంలో ప్రపంచం విస్తృత ఆర్థిక, రాజకీయ అస్థిరతను, మరో వినాశకర యుద్ధాన్ని చూసింది.

• యుద్ధకాల పరిణామాలు (3.1): ఇది రెండు శక్తి కూటముల మధ్య జరిగింది.
• మిత్రరాజ్యాలు (Allies): బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా (తర్వాత అమెరికా కూడా చేరింది).
• కేంద్ర శక్తులు (Central Powers): జర్మనీ, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ, ఒట్టోమన్ టర్కీ.
• 1914 ఆగస్టులో యుద్ధం మొదలైనప్పుడు క్రిస్మస్ నాటికి ముగుస్తుందని చాలా ప్రభుత్వాలు భావించాయి
• కానీ నాలుగేళ్లకు పైగా సాగింది.
• ఇది అంతకు ముందు ఏ యుద్ధం లాంటిది కాదు:
  1. ప్రముఖ పారిశ్రామిక దేశాలు ఆధునిక పరిశ్రమల విస్తార శక్తిని సాధ్యమైనంత విధ్వంసానికి వాడాయి. అందుకే దీన్ని మొదటి ఆధునిక పారిశ్రామిక యుద్ధం అంటారు: మెషిన్ గన్లు, ట్యాంకులు, విమానాలు, రసాయన ఆయుధాలు భారీ ఎత్తున వాడారు
  2. ఇవన్నీ పెద్ద తరహా ఆధునిక పరిశ్రమల ఉత్పత్తులు. ప్రపంచం నలుమూలల నుంచి లక్షలాది సైనికులను నియమించి పెద్ద ఓడలు, రైళ్లలో యుద్ధ రంగానికి చేర్చారు.
• మరణాలు – 90 లక్షల మంది చనిపోయారు, 2 కోట్ల మంది గాయపడ్డారు
• పారిశ్రామిక ఆయుధాలు లేకుండా ఇంతటి విధ్వంసం ఊహించలేనిది.
• చనిపోయినవారిలో, వికలాంగులైనవారిలో ఎక్కువమంది పనిచేసే వయసు పురుషులు
• దీంతో యూరప్‌లో పనిచేయగల శ్రామిక శక్తి తగ్గి, కుటుంబాల్లో సంపాదించేవారు తక్కువై యుద్ధానంతరం కుటుంబ ఆదాయాలు పడిపోయాయి.
• యుద్ధం కోసం పరిశ్రమలను పునర్వ్యవస్థీకరించి యుద్ధ సంబంధ వస్తువుల ఉత్పత్తికి మళ్లించారు
• పురుషులు యుద్ధానికి వెళ్లడంతో గతంలో పురుషులు మాత్రమే చేసే పనులను స్త్రీలు చేపట్టారు.
• యుద్ధం ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఆర్థిక శక్తుల మధ్య సంబంధాలను తెంచింది
• యుద్ధానికి నిధుల కోసం బ్రిటన్ అమెరికా బ్యాంకులు, అమెరికా ప్రజల నుంచి భారీగా అప్పు తీసుకుంది. దీంతో అమెరికా అంతర్జాతీయ రుణగ్రహీత నుంచి అంతర్జాతీయ రుణదాతగా మారింది – యుద్ధం ముగిసేసరికి అమెరికా, దాని పౌరులు విదేశీ ఆస్తులు ఎక్కువగా కలిగి ఉన్నారు, అమెరికాలో విదేశీ ప్రభుత్వాలు, పౌరులు కలిగిన ఆస్తుల కన్నా.
• యుద్ధానంతర కోలుకోలు (3.2): ఇది కష్టమైంది.
• ప్రపంచ ప్రముఖ ఆర్థిక వ్యవస్థగా ఉన్న బ్రిటన్ దీర్ఘ సంక్షోభం ఎదుర్కొంది:
  1. యుద్ధంలో నిమగ్నమైన కాలంలో భారత్, జపాన్‌లలో పరిశ్రమలు అభివృద్ధి చెందాయి
  2. యుద్ధం తర్వాత భారత మార్కెట్‌లో తన పూర్వ ఆధిపత్యాన్ని తిరిగి పొందడం, జపాన్‌తో అంతర్జాతీయంగా పోటీపడటం కష్టమైంది. అదనంగా యుద్ధానికి అమెరికా నుంచి తీసుకున్న అప్పుతో బ్రిటన్ భారీ విదేశీ రుణభారం మోసింది.
• యుద్ధం వల్ల ఆర్థిక ఉప్పెన (boom) – డిమాండ్, ఉత్పత్తి, ఉపాధి భారీగా పెరగడం – వచ్చింది. యుద్ధ ఉప్పెన ముగిశాక ఉత్పత్తి తగ్గి నిరుద్యోగం పెరిగింది
• అదే సమయంలో ప్రభుత్వం ఉబ్బిన యుద్ధ వ్యయాలను శాంతికాల ఆదాయాలకు సరిపడేలా తగ్గించింది. దీంతో భారీగా ఉద్యోగాలు పోయాయి – 1921లో ప్రతి ఐదుగురు బ్రిటిష్ కార్మికుల్లో ఒకరికి ఉపాధి లేదు. పనిపై ఆందోళన, అనిశ్చితి యుద్ధానంతర పరిస్థితిలో శాశ్వత భాగమయ్యాయి.
• అనేక వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థలు కూడా సంక్షోభంలో పడ్డాయి – గోధుమ ఉత్పత్తిదారుల ఉదాహరణ: యుద్ధానికి ముందు తూర్పు యూరప్ ప్రపంచ మార్కెట్‌కు ప్రధాన గోధుమ సరఫరాదారు. యుద్ధంలో ఆ సరఫరా తెగిపోవడంతో కెనడా, అమెరికా, ఆస్ట్రేలియాల్లో గోధుమ ఉత్పత్తి నాటకీయంగా పెరిగింది. యుద్ధం ముగిశాక తూర్పు యూరప్ ఉత్పత్తి పునరుద్ధరించబడి ఉత్పత్తి అధికం (glut) అయి, ధాన్యం ధరలు పడిపోయి, గ్రామీణ ఆదాయాలు తగ్గి, రైతులు మరింత అప్పుల్లో కూరుకుపోయారు.

అమెరికాలో కోలుకోలు వేగంగా జరిగింది. యుద్ధం అమెరికా ఆర్థికాన్ని ఎలా పెంచిందో ముందే చూశాం. కొద్దికాలం ఆర్థిక ఇబ్బందుల తర్వాత 1920ల ప్రారంభంలో అమెరికా ఆర్థికం మళ్లీ బలమైన వృద్ధి బాట పట్టింది.

• భారీ ఉత్పత్తి (Mass production): 1920ల అమెరికా ఆర్థికం ప్రధాన లక్షణం. దీని వైపు మార్పు 19వ శతాబ్దం చివర్లో మొదలైనా 1920లలో అమెరికా పారిశ్రామిక ఉత్పత్తికి విలక్షణమైంది.
• ప్రసిద్ధ మార్గదర్శి కార్ల తయారీదారు హెన్రీ ఫోర్డ్ (Henry Ford). చికాగోలోని కబేళా అసెంబ్లీ లైన్‌ను (కన్వేయర్ బెల్ట్‌పై వచ్చే జంతు కళేబరాలను కసాయిలు భాగాలుగా విడగొట్టే పద్ధతి) డెట్రాయిట్‌లోని తన కొత్త కార్ల ప్లాంటుకు అనుసరించాడు
• అసెంబ్లీ లైన్ పద్ధతి వాహనాలను వేగంగా, చౌకగా ఉత్పత్తి చేయడానికి సాధనమని గ్రహించాడు.
• అసెంబ్లీ లైన్ కార్మికులను ఒకే పనిని యాంత్రికంగా, నిరంతరం – ఉదా: కారులో ఒక భాగాన్ని బిగించడం – కన్వేయర్ బెల్ట్ నిర్దేశించిన వేగంతో చేసేలా బలవంతం చేసింది. ఇది పని వేగం పెంచి కార్మికుడి ఉత్పత్తిని పెంచే మార్గం. బెల్ట్ ముందు నిలబడిన కార్మికుడు కదలికలను ఆలస్యం చేయడం, విరామం తీసుకోవడం, తోటి కార్మికుడితో మాట్లాడటం కూడా చేయలేడు. ఫలితంగా హెన్రీ ఫోర్డ్ కార్లు ప్రతి మూడు నిమిషాలకొకటి అసెంబ్లీ లైన్ నుంచి వచ్చేవి – మునుపటి పద్ధతుల కన్నా చాలా వేగం. T-మోడల్ ఫోర్డ్ ప్రపంచంలో మొదటి భారీ ఉత్పత్తి కారు.
• ప్రారంభంలో ఫోర్డ్ ఫ్యాక్టరీ కార్మికులు పని వేగాన్ని నియంత్రించలేని ఒత్తిడిని తట్టుకోలేక పెద్ద సంఖ్యలో ఉద్యోగం వదిలారు. నిరాశతో ఫోర్డ్ 1914 జనవరిలో రోజు వేతనాన్ని రెట్టింపు చేసి 5 డాలర్లు చేశాడు
• అదే సమయంలో తన ప్లాంట్లలో ట్రేడ్ యూనియన్లను నిషేధించాడు.
• ఉత్పత్తి లైన్ వేగాన్ని పదేపదే పెంచి, కార్మికులను మరింత కష్టపడేలా చేసి అధిక వేతనాన్ని తిరిగి రాబట్టుకున్నాడు. అందుకే రెట్టింపు వేతన నిర్ణయాన్ని తన 'అత్యుత్తమ వ్యయ-తగ్గింపు నిర్ణయం' అని వర్ణించాడు.
• ఫోర్డిస్ట్ పద్ధతుల వ్యాప్తి:
  1. అమెరికాలో త్వరగా వ్యాపించి 1920లలో యూరప్‌లో కూడా విస్తృతంగా అనుకరించారు. భారీ ఉత్పత్తి ఇంజినీరింగ్ వస్తువుల ఖర్చును, ధరలను తగ్గించింది
  2. అధిక వేతనాల వల్ల ఎక్కువమంది కార్మికులు కార్లు వంటి మన్నికైన వినియోగ వస్తువులు (durable consumer goods) కొనగలిగారు. అమెరికాలో కార్ల ఉత్పత్తి 1919లో 20 లక్షల నుంచి 1929 నాటికి 50 లక్షలకు పైగా పెరిగింది.
• రిఫ్రిజిరేటర్లు, వాషింగ్ మెషిన్లు, రేడియోలు, గ్రామఫోన్ ప్లేయర్ల కొనుగోళ్లు కూడా 'హైర్ పర్చేస్' (hire purchase – వారం లేదా నెలవారీ వాయిదాల్లో రుణం చెల్లించే పద్ధతి) ద్వారా పెరిగాయి. ఈ డిమాండ్‌కు ఇళ్ల నిర్మాణం, సొంతింటి యాజమాన్యంలో ఉప్పెన కూడా తోడైంది – ఇదీ రుణాలతోనే సాగింది.
• గృహ, వినియోగ ఉప్పెన (1920లలో) అమెరికా సమృద్ధికి పునాది వేసింది: గృహాలు, గృహోపకరణాల్లో భారీ పెట్టుబడులు అధిక ఉపాధి, ఆదాయాలు → పెరిగే వినియోగ డిమాండ్ → మరింత పెట్టుబడి → ఇంకా ఎక్కువ ఉపాధి, ఆదాయాలు అనే వలయాన్ని సృష్టించినట్టు కనిపించింది.
• 1923లో అమెరికా ప్రపంచానికి మళ్లీ పెట్టుబడి ఎగుమతి ప్రారంభించి అతిపెద్ద విదేశీ రుణదాత అయింది
• అమెరికా దిగుమతులు, పెట్టుబడి ఎగుమతులు తర్వాతి ఆరేళ్లు యూరప్ కోలుకోలును, ప్రపంచ వర్తకం, ఆదాయ వృద్ధిని ప్రోత్సహించాయి. కానీ ఇదంతా ఎక్కువకాలం నిలవలేనంత మంచిది: 1929 నాటికి ప్రపంచం ఇంతకు ముందెన్నడూ ఎరుగని మాంద్యంలో పడింది.

మహా మాంద్యం సుమారు 1929లో మొదలై 1930ల మధ్య వరకు సాగింది. ఈ కాలంలో ప్రపంచంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో ఉత్పత్తి, ఉపాధి, ఆదాయాలు, వర్తకం భారీగా పడిపోయాయి.

దేశాన్ని బట్టి సమయం, ప్రభావం మారినా సాధారణంగా వ్యవసాయ ప్రాంతాలు, సమాజాలు ఎక్కువగా దెబ్బతిన్నాయి – ఎందుకంటే పారిశ్రామిక వస్తువుల ధరల పతనం కంటే వ్యవసాయ ధరల పతనం ఎక్కువ, ఎక్కువ కాలం సాగింది.

• కారణాలు (ఇవి అనేక అంశాల కలయిక
• యుద్ధానంతర ప్రపంచ ఆర్థికం పెళుసుగా ఉంది):
• మొదటిది – వ్యవసాయ అధికోత్పత్తి సమస్యగా కొనసాగింది, వ్యవసాయ ధరలు పడిపోవడంతో అది మరింత దిగజారింది. ధరలు పడిపోయి ఆదాయాలు తగ్గడంతో రైతులు ఆదాయం నిలుపుకోవడానికి మార్కెట్‌కు ఇంకా ఎక్కువ ఉత్పత్తి తెచ్చారు
• ఇది మార్కెట్‌లో అధికసరఫరా (glut)ను పెంచి ధరలను మరింత కిందకు నెట్టింది. కొనేవారు లేక పంటలు కుళ్లిపోయాయి.
• రెండోది – 1920ల మధ్యలో అనేక దేశాలు తమ పెట్టుబడులకు అమెరికా అప్పులపై ఆధారపడ్డాయి. పరిస్థితి బాగున్నప్పుడు అమెరికాలో అప్పు తీసుకోవడం చాలా సులభం
• కానీ కష్టాల తొలి సంకేతానికే అమెరికా విదేశీ రుణదాతలు భయపడ్డారు. 1928 మొదటి అర్ధభాగంలో అమెరికా విదేశీ రుణాలు 100 కోట్ల డాలర్లకు పైగా ఉండగా, ఏడాది తర్వాత అందులో నాలుగో వంతుకు తగ్గాయి. అమెరికా అప్పులపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన దేశాలు తీవ్ర సంక్షోభం ఎదుర్కొన్నాయి.
• ప్రపంచంపై ప్రభావాలు: అమెరికా అప్పుల ఉపసంహరణ మిగతా ప్రపంచాన్ని వేర్వేరు విధాలుగా దెబ్బతీసింది.
• యూరప్‌లో కొన్ని ప్రధాన బ్యాంకులు విఫలమయ్యాయి
• బ్రిటిష్ పౌండ్ స్టెర్లింగ్ వంటి కరెన్సీలు కూలిపోయాయి.
• లాటిన్ అమెరికా తదితర చోట్ల వ్యవసాయ, ముడిసరుకుల ధరల పతనం తీవ్రమైంది.
• మాంద్యంలో తన ఆర్థికాన్ని రక్షించుకోవడానికి అమెరికా దిగుమతి సుంకాలను రెట్టింపు చేయడం ప్రపంచ వర్తకానికి మరో పెద్ద దెబ్బ.
• అమెరికాపై ప్రభావం: మాంద్యం వల్ల అత్యంత తీవ్రంగా దెబ్బతిన్న పారిశ్రామిక దేశం అమెరికా.
• ధరల పతనం, మాంద్య భయంతో అమెరికా బ్యాంకులు దేశీయ రుణాలను భారీగా తగ్గించి ఇచ్చిన రుణాలను వెనక్కి పిలిచాయి. పొలాలు పంటను అమ్మలేకపోయాయి, కుటుంబాలు సర్వనాశనమయ్యాయి, వ్యాపారాలు కూలిపోయాయి.
• ఆదాయాలు పడిపోవడంతో చాలా కుటుంబాలు తీసుకున్న అప్పులు తిరిగి చెల్లించలేక ఇళ్లు, కార్లు, ఇతర మన్నికైన వినియోగ వస్తువులను వదులుకోవాల్సి వచ్చింది
• 1920ల వినియోగ సమృద్ధి 'దుమ్ములా' మాయమైంది. నిరుద్యోగం పెరగడంతో ఏ పనైనా వెతుకుతూ ప్రజలు దూర ప్రాంతాలకు నడిచారు.
• చివరకు అమెరికా బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థే కూలింది:
  1. పెట్టుబడులను, రుణాలను తిరిగి రాబట్టలేక, డిపాజిటర్లకు చెల్లించలేక వేల బ్యాంకులు దివాలా తీసి మూతపడ్డాయి. 1933 నాటికి 4,000కు పైగా బ్యాంకులు మూతపడ్డాయి
  2. 1929–1932 మధ్య సుమారు 1,10,000 కంపెనీలు కూలిపోయాయి.
• నిరుద్యోగ గణనలో 1 కోటి మంది ఉద్యోగం లేనివారుగా తేలగా, అనేక అమెరికా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిరుద్యోగులకు చిన్న భృతి ఇవ్వడం ప్రారంభించాయి
• నిరుద్యోగ భృతి కోసం నిలిచే పొడవైన క్యూలు మాంద్య కాలపు పేదరికానికి చిహ్నాలయ్యాయి (ఫోటోగ్రాఫర్ డొరోథియా లాంగ్ 1936లో తీసిన నిరాశ్రయ వలస వ్యవసాయ కార్మిక కుటుంబ చిత్రం, 1938లో నిరుద్యోగ భృతి క్యూ చిత్రం ప్రసిద్ధమైనవి).
• 1935 నాటికి చాలా పారిశ్రామిక దేశాల్లో స్వల్ప ఆర్థిక కోలుకోలు మొదలైంది
• అయితే మహా మాంద్యం సమాజం, రాజకీయాలు, అంతర్జాతీయ సంబంధాలపై, ప్రజల మనసులపై చూపిన విస్తృత ప్రభావాలు ఎక్కువ కాలం నిలిచాయి.
• పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: అమెరికా వాల్ స్ట్రీట్ స్టాక్ మార్కెట్ 1929 అక్టోబరులో కుప్పకూలడం మాంద్యానికి ప్రతీకాత్మక ఆరంభంగా చెప్పబడుతుంది.

మహా మాంద్యం భారత్‌పై చూపిన ప్రభావం చూస్తే 20వ శతాబ్ద ఆరంభం నాటికి ప్రపంచ ఆర్థికం ఎంత అనుసంధానమైందో అర్థమవుతుంది. ప్రపంచంలో ఒక చోట సంక్షోభ ప్రకంపనలు త్వరగా ఇతర ప్రాంతాలకు చేరి జీవితాలను, ఆర్థికాలను, సమాజాలను ప్రభావితం చేశాయి.

• వర్తకంపై ప్రభావం:
  1. 19వ శతాబ్దంలో వలస భారత్ వ్యవసాయ వస్తువుల ఎగుమతిదారుగా, తయారీ వస్తువుల దిగుమతిదారుగా మారింది. మాంద్యం భారత వర్తకాన్ని వెంటనే దెబ్బతీసింది: 1928–1934 మధ్య భారత ఎగుమతులు, దిగుమతులు దాదాపు సగానికి తగ్గాయి. అంతర్జాతీయ ధరలు పతనమై భారత ధరలూ పడిపోయాయి
  2. ఆ కాలంలో భారత్‌లో గోధుమ ధరలు 50 శాతం తగ్గాయి.
• రైతులపై భారం: పట్టణ ప్రజల కంటే రైతులు, వ్యవసాయదారులు ఎక్కువగా నష్టపోయారు. వ్యవసాయ ధరలు బాగా పడిపోయినా వలస ప్రభుత్వం శిస్తు (revenue) డిమాండ్లను తగ్గించడానికి నిరాకరించింది. ప్రపంచ మార్కెట్ కోసం పండించే రైతులు అత్యంత దెబ్బతిన్నారు.
• బెంగాల్ జనపనార (జూట్) రైతులు:
  1. వీరు పండించిన ముడి జనపనారను ఫ్యాక్టరీల్లో గన్నీ సంచులుగా ఎగుమతి చేసేవారు. గన్నీ ఎగుమతులు పడిపోవడంతో ముడి జనపనార ధర 60 శాతానికి పైగా కుప్పకూలింది. మంచి రోజుల ఆశతో లేదా ఉత్పత్తి పెంచి అధిక ఆదాయం పొందాలనుకుని అప్పు తీసుకున్న రైతులు ఇంకా తక్కువ ధరలు ఎదుర్కొని మరింత అప్పుల్లో కూరుకుపోయారు. జనపనార రైతుల పాట ఇదే చెబుతుంది: ఎక్కువ నగదు ఆశతో జనపనార ఎక్కువ పండించమని సోదరులారా అంటారు
  2. కానీ ఖర్చులు, అప్పులు ఆశలను భగ్నం చేస్తాయి
  3. డబ్బంతా ఖర్చు పెట్టి పంట తీశాక వ్యాపారులు ఇంట్లో కూర్చునే మణుగుకు కేవలం ₹5 ఇస్తారు (లాభం వ్యాపారులదే).
• దేశవ్యాప్తంగా రైతుల రుణభారం పెరిగింది: పొదుపు మొత్తం వాడేశారు, భూములు తాకట్టు పెట్టారు, ఉన్న నగలు, విలువైన లోహాలు అమ్మి ఖర్చులు తీర్చుకున్నారు.
• ఈ మాంద్య సంవత్సరాల్లో భారత్ విలువైన లోహాల, ముఖ్యంగా బంగారం ఎగుమతిదారుగా మారింది. ప్రసిద్ధ ఆర్థికవేత్త జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్ (John Maynard Keynes) భారత బంగారం ఎగుమతులు ప్రపంచ ఆర్థిక కోలుకోలుకు తోడ్పడ్డాయన్నాడు
• అవి ఖచ్చితంగా బ్రిటన్ కోలుకోలును వేగవంతం చేశాయి కానీ భారత రైతుకు పెద్ద మేలు చేయలేదు.
• మాంద్యం ఉచ్ఛ దశలో 1931లో మహాత్మా గాంధీ శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం (civil disobedience movement) ప్రారంభించినప్పుడు గ్రామీణ భారతం అశాంతితో ఉడికిపోతోంది.
• పట్టణ భారతంపై: పట్టణ భారతానికి మాంద్యం అంత కఠినంగా లేదు. ధరలు తగ్గడంతో స్థిర ఆదాయం ఉన్నవారు – అద్దెలు అందుకునే పట్టణ భూస్వాములు, జీతగాళ్లయిన మధ్యతరగతి ఉద్యోగులు – పరిస్థితి మెరుగైనట్టు భావించారు: అన్నీ చౌకయ్యాయి. జాతీయవాద అభిప్రాయం ఒత్తిడితో ప్రభుత్వం పరిశ్రమలకు సుంకాల రక్షణ ఇవ్వడంతో పారిశ్రామిక పెట్టుబడి కూడా పెరిగింది.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మొదటి యుద్ధం ముగిసిన కేవలం రెండు దశాబ్దాలకే మొదలైంది. ఇది అక్ష రాజ్యాలు (Axis – ప్రధానంగా నాజీ జర్మనీ, జపాన్, ఇటలీ), మిత్రరాజ్యాల (Allies – బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, సోవియట్ యూనియన్, అమెరికా) మధ్య ఆరేళ్లు అనేక రంగాల్లో – భూమిపై, సముద్రంలో, ఆకాశంలో – సాగింది.

• విధ్వంసం:
  1. మరణాలు, వినాశనం మళ్లీ అపారం. కనీసం 6 కోట్ల మంది (1939 నాటి ప్రపంచ జనాభాలో సుమారు 3 శాతం) యుద్ధం వల్ల ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా మరణించారని అంచనా
  2. లక్షలాది మందికి గాయాలయ్యాయి.
• మునుపటి యుద్ధాలకు భిన్నంగా చాలా మరణాలు యుద్ధభూమి వెలుపల జరిగాయి
• సైనికుల కన్నా యుద్ధ సంబంధ కారణాలతో చనిపోయిన పౌరులే ఎక్కువ.
• యూరప్, ఆసియా భాగాలు సర్వనాశనమయ్యాయి
• వైమానిక బాంబు దాడులు, నిరంతర ఫిరంగి దాడులతో అనేక నగరాలు ధ్వంసమయ్యాయి. పునర్నిర్మాణం దీర్ఘంగా, కష్టంగా ఉంటుందని అర్థమైంది. (హిట్లర్ 1941 జూలైలో రష్యాపై దాడికి యత్నించడం యుద్ధంలో మలుపు
• స్టాలిన్‌గ్రాడ్ ధ్వంసమైంది.)
• యుద్ధానంతర పునర్నిర్మాణాన్ని ప్రభావితం చేసిన రెండు అంశాలు:
  1. మొదటిది – పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో ఆర్థిక, రాజకీయ, సైనిక ఆధిపత్య శక్తిగా అమెరికా ఎదగడం.
  2. రెండవది – సోవియట్ యూనియన్ ఆధిపత్యం. నాజీ జర్మనీని ఓడించడానికి అది భారీ త్యాగాలు చేసింది; పెట్టుబడిదారీ ప్రపంచం మహా మాంద్యంలో చిక్కుకున్న సంవత్సరాల్లోనే వెనుకబడిన వ్యవసాయ దేశం నుంచి ప్రపంచ శక్తిగా మారింది.
• అంతర్యుద్ధ అనుభవం నుంచి రెండు పాఠాలు (4.1):
  1. మొదటి పాఠం: భారీ ఉత్పత్తి ఆధారిత పారిశ్రామిక సమాజం భారీ వినియోగం లేకుండా నిలవదు. భారీ వినియోగానికి అధిక, స్థిర ఆదాయాలు అవసరం; ఉపాధి అస్థిరంగా ఉంటే ఆదాయాలు స్థిరంగా ఉండవు; కాబట్టి స్థిర ఆదాయాలకు స్థిరమైన, పూర్తి ఉపాధి (full employment) కావాలి. కానీ మార్కెట్లు మాత్రమే పూర్తి ఉపాధికి హామీ ఇవ్వలేవు; ధరలు, ఉత్పత్తి, ఉపాధి హెచ్చుతగ్గులను తగ్గించడానికి ప్రభుత్వాలు జోక్యం చేసుకోవాలి. ఆర్థిక స్థిరత్వం ప్రభుత్వ జోక్యంతోనే సాధ్యం.
  2. రెండవ పాఠం: దేశానికి బయటి ప్రపంచంతో ఉన్న ఆర్థిక సంబంధాలకు సంబంధించినది. పూర్తి ఉపాధి లక్ష్యం సాధించాలంటే వస్తువులు, పెట్టుబడి, శ్రామిక ప్రవాహాలను నియంత్రించే అధికారం ప్రభుత్వాలకు ఉండాలి.
  3. క్లుప్తంగా యుద్ధానంతర అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధాన లక్ష్యం పారిశ్రామిక ప్రపంచంలో ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని, పూర్తి ఉపాధిని కాపాడటం.
• బ్రెటన్ వుడ్స్ సమావేశం: దీని చట్రాన్ని 1944 జూలైలో అమెరికాలోని న్యూ హాంప్‌షైర్‌లో బ్రెటన్ వుడ్స్‌లో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి ద్రవ్య, ఆర్థిక సమావేశంలో అంగీకరించారు.
• అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF – International Monetary Fund): సభ్య దేశాల విదేశీ మిగులులు, లోటులను పరిష్కరించడానికి.
• అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు (IBRD – ప్రపంచ బ్యాంకు): యుద్ధానంతర పునర్నిర్మాణానికి నిధులు ఇవ్వడానికి.
• IMF, ప్రపంచ బ్యాంకులను బ్రెటన్ వుడ్స్ సంస్థలు లేదా బ్రెటన్ వుడ్స్ కవలలు (twins) అంటారు
• ఆ కాలపు వ్యవస్థను బ్రెటన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ అంటారు.
• ఇవి 1947లో ఆర్థిక కార్యకలాపాలు ప్రారంభించాయి. వీటిలో నిర్ణయాధికారం పాశ్చాత్య పారిశ్రామిక శక్తుల నియంత్రణలో ఉంది
• కీలక నిర్ణయాలపై అమెరికాకు ప్రభావవంతమైన వీటో హక్కు ఉంది.
• స్థిర మారకం రేట్లు:
  1. అంతర్జాతీయ ద్రవ్య వ్యవస్థ అంటే జాతీయ కరెన్సీలను, ద్రవ్య వ్యవస్థలను కలిపే వ్యవస్థ. బ్రెటన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ స్థిర మారకం రేట్లపై ఆధారపడింది: భారత రూపాయి వంటి జాతీయ కరెన్సీలు డాలర్‌కు స్థిర మారకం రేటుతో అనుసంధానించబడ్డాయి (pegged). డాలర్ స్వయంగా బంగారంతో – ఔన్సుకు 35 డాలర్ల స్థిర ధరతో – ముడిపడి ఉంది. (మారకం రేటు అంటే అంతర్జాతీయ వర్తకం కోసం జాతీయ కరెన్సీలను కలిపే రేటు
  2. స్థిర రేటులో ప్రభుత్వాలు కదలికలను నివారించడానికి జోక్యం చేసుకుంటాయి
  3. తేలియాడే రేటు కరెన్సీల డిమాండ్, సరఫరా బట్టి మారుతుంది, సూత్రప్రాయంగా ప్రభుత్వ జోక్యం లేకుండా.)
• పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం:
  1. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం 1939–1945 మధ్య జరిగింది
  2. భారత్ IMF, ప్రపంచ బ్యాంకుల వ్యవస్థాపక సభ్య దేశాల్లో ఒకటి.

బ్రెటన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ పాశ్చాత్య పారిశ్రామిక దేశాలు, జపాన్‌లకు అపూర్వమైన వర్తక, ఆదాయ వృద్ధి యుగాన్ని ప్రారంభించింది. అయితే కొత్తగా స్వతంత్రమైన దేశాలకు దాని ప్రయోజనాలు అందలేదు; ఈ అంతరమే కొత్త డిమాండ్లకు దారితీసింది.

• యుద్ధానంతర తొలి సంవత్సరాలు (4.2):
  1. 1950–1970 మధ్య ప్రపంచ వర్తకం ఏటా 8 శాతానికి పైగా పెరిగింది
  2. ఆదాయాలు సుమారు 5 శాతం పెరిగాయి. వృద్ధి చాలావరకు పెద్ద హెచ్చుతగ్గులు లేకుండా స్థిరంగా ఉంది. ఈ కాలంలో చాలా పారిశ్రామిక దేశాల్లో నిరుద్యోగ రేటు సగటున 5 శాతం కన్నా తక్కువ.
• ఈ దశాబ్దాల్లో సాంకేతికత, వ్యాపార సంస్థలు ప్రపంచమంతా వ్యాపించాయి. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలను అందుకోవాలనే తొందరలో అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు ఆధునిక సాంకేతికతతో కూడిన పారిశ్రామిక యంత్రాలను దిగుమతి చేసుకోవడానికి భారీగా పెట్టుబడులు పెట్టాయి.
• వలస పాలన అంతం, స్వాతంత్ర్యం (4.3):
  1. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసినప్పుడు ప్రపంచంలో పెద్ద భాగాలు ఇంకా యూరప్ వలస పాలనలో ఉన్నాయి. తర్వాతి రెండు దశాబ్దాల్లో ఆసియా, ఆఫ్రికాల్లో చాలా కాలనీలు స్వతంత్ర దేశాలయ్యాయి. అయినా అవి పేదరికం, వనరుల కొరతతో బరువెక్కి ఉన్నాయి
  2. దీర్ఘ వలస పాలన వల్ల వాటి ఆర్థిక వ్యవస్థలు, సమాజాలు వికలాంగమయ్యాయి.
• IMF, ప్రపంచ బ్యాంకు పారిశ్రామిక దేశాల ఆర్థిక అవసరాలు తీర్చడానికి రూపొందాయి
• మాజీ కాలనీల్లో పేదరికం, అభివృద్ధి లోపం సవాళ్లను ఎదుర్కొనే సన్నద్ధత వాటికి లేదు. కానీ యూరప్, జపాన్ వేగంగా ఆర్థికాన్ని పునర్నిర్మించుకోవడంతో వాటిపై ఆధారం తగ్గి, 1950ల చివరి నుంచి బ్రెటన్ వుడ్స్ సంస్థలు అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలపై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టాయి.
• వ్యంగ్యంగా, ఒకప్పుడు పాశ్చాత్య సామ్రాజ్యాల భాగంగా ఉన్న ఈ దేశాలు పేదరికం నుంచి ప్రజలను బయటకు తీసుకెళ్లాల్సిన అత్యవసర ఒత్తిడిలో, మాజీ వలస శక్తుల ఆధిపత్యం ఉన్న అంతర్జాతీయ సంస్థల మార్గదర్శకత్వంలోకి వచ్చాయి. దశాబ్దాల వలస పాలన అంతం తర్వాత కూడా మాజీ వలస శక్తులు తమ పూర్వ కాలనీల్లోని ఖనిజాలు, భూమి వంటి కీలక వనరులపై నియంత్రణను కొనసాగించాయి
• అమెరికా వంటి ఇతర శక్తివంతమైన దేశాల పెద్ద సంస్థలు కూడా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సహజ వనరులను చాలా చౌకగా దోచుకునే హక్కులు పొందాయి.
• G-77 – కొత్త అంతర్జాతీయ ఆర్థిక క్రమం (NIEO): 1950–60లలో పాశ్చాత్య ఆర్థిక వ్యవస్థల వేగవంతమైన వృద్ధి నుంచి చాలా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు ప్రయోజనం పొందలేదు. అందుకే అవి 77 దేశాల సమూహం (Group of 77 – G-77)గా ఏర్పడి కొత్త అంతర్జాతీయ ఆర్థిక క్రమం (New International Economic Order – NIEO) కోరాయి.
• NIEO అంటే:
  1. తమ సహజ వనరులపై నిజమైన నియంత్రణ
  2. ఎక్కువ అభివృద్ధి సహాయం
  3. ముడిసరుకులకు మరింత న్యాయమైన ధరలు
  4. తమ తయారీ వస్తువులకు అభివృద్ధి చెందిన దేశాల మార్కెట్లలో మెరుగైన ప్రవేశం.
• G-77 ఏర్పాటు బ్రెటన్ వుడ్స్ కవలల కార్యకలాపాలపై ప్రతిచర్యగా చూడవచ్చు, ఎందుకంటే అవి పారిశ్రామిక దేశాల ప్రయోజనాల కోసం, వాటి ఆధిపత్యంలో ఉన్నాయి.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం:
  1. G-77 పేరు 77 వ్యవస్థాపక సభ్యుల నుంచి వచ్చింది
  2. ఇప్పుడు సభ్యుల సంఖ్య 130కి పైగా.)
• బహుళజాతి సంస్థలు (MNCs – Box 4): ఒకేసారి అనేక దేశాల్లో పనిచేసే పెద్ద కంపెనీలు.
• మొదటి MNCలు 1920లలో ఏర్పడ్డాయి
• అమెరికా వ్యాపారాలు ప్రపంచమంతా విస్తరించడం, పశ్చిమ యూరప్, జపాన్ కోలుకుని శక్తివంతమైన పారిశ్రామిక ఆర్థిక వ్యవస్థలుగా మారడంతో 1950లు, 1960లలో చాలా ఎక్కువయ్యాయి
• MNCల ప్రపంచవ్యాప్త విస్తరణ ఈ దశాబ్దాల ముఖ్య లక్షణం.
• వివిధ ప్రభుత్వాలు విధించిన అధిక దిగుమతి సుంకాల వల్ల MNCలు వీలైనన్ని ఎక్కువ దేశాల్లో తమ ఉత్పత్తి కార్యకలాపాలను నెలకొల్పి 'దేశీయ ఉత్పత్తిదారులు'గా మారవలసి రావడం దీనికి కొంతవరకు కారణం.
• సుంకం (tariff) అంటే ఒక దేశం దిగుమతులపై విధించే పన్ను
• ఇది ప్రవేశ స్థలం – సరిహద్దు లేదా విమానాశ్రయం – వద్ద వసూలు చేస్తారు.

సంవత్సరాల స్థిర, వేగవంతమైన వృద్ధి తర్వాత కూడా యుద్ధానంతర ప్రపంచంలో అన్నీ సవ్యంగా లేవు. ఈ దశలో స్థిర మారకం రేట్ల వ్యవస్థ కూలి, ఇప్పుడు మనం 'ప్రపంచీకరణ' అని పిలిచే ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆరంభమైంది.

• స్థిర మారకం వ్యవస్థ పతనం:
  1. 1960ల నుంచి విదేశాల్లో పెరుగుతున్న ఖర్చులు అమెరికా ఆర్థిక స్థితిని, పోటీ సామర్థ్యాన్ని బలహీనపరిచాయి. ప్రపంచ ప్రధాన కరెన్సీగా అమెరికా డాలర్‌పై నమ్మకం తగ్గింది
  2. బంగారంతో సంబంధంలో దాని విలువ నిలబెట్టుకోలేకపోయింది.
• ఇది చివరకు స్థిర మారకం రేట్ల వ్యవస్థ పతనానికి, తేలియాడే మారకం రేట్ల (floating exchange rates) వ్యవస్థ ప్రవేశానికి దారితీసింది.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: 1971లో అమెరికా డాలర్‌ను బంగారంగా మార్చడం ఆపడంతో ఈ మార్పు ఖాయమైందని సాధారణంగా చెబుతారు.)
• అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో మార్పులు:
  1. 1970ల మధ్య నుంచి అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా ముఖ్యమైన మార్పులకు లోనైంది. గతంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు రుణాలు, అభివృద్ధి సహాయం కోసం అంతర్జాతీయ సంస్థల వైపు తిరిగేవి
  2. ఇప్పుడు పాశ్చాత్య వాణిజ్య బ్యాంకులు, ప్రైవేట్ రుణ సంస్థల నుంచి అప్పు తీసుకోవలసి వచ్చింది. దీని వల్ల అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచంలో కాలానుగుణ రుణ సంక్షోభాలు (debt crises) వచ్చాయి
  3. ముఖ్యంగా ఆఫ్రికా, లాటిన్ అమెరికాల్లో ఆదాయాలు తగ్గి పేదరికం పెరిగింది.
• పారిశ్రామిక ప్రపంచంలో నిరుద్యోగం: 1970ల మధ్య నుంచి నిరుద్యోగం పెరిగి 1990ల ప్రారంభం వరకు అధికంగానే ఉంది.
• ఉత్పత్తి తరలింపు: 1970ల చివరి నుంచి MNCలు తమ ఉత్పత్తి కార్యకలాపాలను తక్కువ వేతనాల ఆసియా దేశాలకు తరలించడం ప్రారంభించాయి.
• చైనా 1949 విప్లవం నుంచి యుద్ధానంతర ప్రపంచ ఆర్థికం నుంచి వేరుగా ఉంది
• కానీ చైనాలో కొత్త ఆర్థిక విధానాలు, సోవియట్ యూనియన్, తూర్పు యూరప్‌లో సోవియట్ తరహా కమ్యూనిజం పతనం అనేక దేశాలను మళ్లీ ప్రపంచ ఆర్థికంలోకి తెచ్చాయి.
• చైనా వంటి దేశాల్లో వేతనాలు సాపేక్షంగా తక్కువ
• అందుకే ప్రపంచ మార్కెట్లను పట్టుకోవడానికి పోటీపడే విదేశీ MNCలకు అవి ఆకర్షణీయ పెట్టుబడి గమ్యాలయ్యాయి. దుకాణాల్లో మనం చూసే టీవీలు, మొబైల్ ఫోన్లు, బొమ్మల్లో చాలా చైనాలో తయారైనవి – దీనికి కారణం చైనా ఆర్థికం తక్కువ ఖర్చు నిర్మాణం, ముఖ్యంగా తక్కువ వేతనాలు.
• తక్కువ వేతనాల దేశాలకు పరిశ్రమల తరలింపు ప్రపంచ వర్తకాన్ని, పెట్టుబడి ప్రవాహాలను ప్రోత్సహించింది. గత రెండు దశాబ్దాల్లో భారత్, చైనా, బ్రెజిల్ వంటి దేశాలు వేగవంతమైన ఆర్థిక పరివర్తనకు లోనవ్వడంతో ప్రపంచ ఆర్థిక భౌగోళికం మారిపోయింది.
• పదాలు:
  1. మారకం రేట్లు (exchange rates) జాతీయ కరెన్సీలను అంతర్జాతీయ వర్తకం కోసం కలుపుతాయి
  2. ప్రధానంగా రెండు రకాలు – స్థిర మారకం రేటు (ప్రభుత్వాలు కదలికలను నివారించడానికి జోక్యం చేసుకుంటాయి), తేలియాడే/అనువైన మారకం రేటు (విదేశీ మారకం మార్కెట్లో డిమాండ్, సరఫరా బట్టి మారుతుంది, సూత్రప్రాయంగా ప్రభుత్వ జోక్యం లేకుండా).
• చాప్టర్ వ్యాయామాల నుంచి సారాంశం (ప్రభావాలు):
  1. కార్న్ చట్టాల రద్దు – చౌక దిగుమతులు, బ్రిటిష్ వ్యవసాయ పతనం, వలసలు
  2. రిండర్‌పెస్ట్ – ఆఫ్రికన్ల జీవనోపాధి నాశనం, కూలి మార్కెట్‌లోకి బలవంతం
  3. పని వయసు పురుషుల మరణాలు – శ్రామిక శక్తి, కుటుంబ ఆదాయాల తగ్గుదల
  4. మహా మాంద్యం – భారత ధరలు, ఎగుమతుల పతనం, రైతుల అప్పులు
  5. MNCల తరలింపు – తక్కువ వేతనాల ఆసియా దేశాల్లో పెట్టుబడులు, ప్రపంచ వర్తకం పెరుగుదల.