ముద్రణ సంస్కృతి & ఆధునిక ప్రపంచం (Print Culture and the Modern World)

ముద్రణ సాంకేతికత తొలిసారి తూర్పు ఆసియాలో – చైనా, జపాన్, కొరియాల్లో – పుట్టింది. అది చేతితో చేసే ముద్రణ (hand printing) పద్ధతి. ఈ పాఠం ముద్రణ చరిత్రను తూర్పు ఆసియా నుంచి ఐరోపా, భారతదేశం వరకు తీసుకెళ్తుంది.

• చైనా: క్రీ.శ. 594 నుంచి చైనాలో చెక్క బ్లాకుల (woodblock) ఉపరితలంపై సిరా పూసి, దానికి కాగితాన్ని రుద్ది పుస్తకాలు ముద్రించారు. కాగితం కూడా చైనాలోనే కనుగొన్నారు.
• కాగితం పలుచగా, రంధ్రాలతో ఉండడం వల్ల రెండు వైపులా ముద్రించడం సాధ్యం కాదు
• అందుకే సంప్రదాయ చైనా 'అకార్డియన్ పుస్తకం' ఒక వైపున మడిచి కుట్టేవారు.
• నైపుణ్యం గల కళాకారులు చక్కని చేతిరాత కళ (calligraphy – అందమైన అలంకార రాత)ను అచ్చుగుద్దినట్టు నకలు చేసేవారు.
• చైనా ప్రభుత్వ పాత్ర:
  1. చైనా రాజ్య వ్యవస్థ చాలాకాలం ముద్రిత సామగ్రికి ప్రధాన ఉత్పత్తిదారు. సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షల ద్వారా ఉద్యోగులను నియమించే భారీ అధికార వ్యవస్థ ఉండేది
  2. ఆ పరీక్షల పాఠ్యపుస్తకాలను రాజ్య ప్రోత్సాహంతో విపరీతంగా ముద్రించారు. 16వ శతాబ్దం నుంచి అభ్యర్థులు పెరగడంతో ముద్రణ మరింత పెరిగింది.
• 17వ శతాబ్దంలో మార్పు:
  1. నగర సంస్కృతి వికసించడంతో ముద్రణ ఉపయోగాలు పెరిగాయి. వ్యాపారులు వాణిజ్య సమాచారం కోసం ముద్రణను వాడారు
  2. చదవడం ఒక వినోదంగా మారింది. కల్పిత కథలు, కవిత్వం, ఆత్మకథలు, ప్రణయ నాటకాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. ధనిక మహిళలు చదవడం మొదలుపెట్టారు
  3. కొందరు తమ కవిత్వం, నాటకాలు ప్రచురించారు.
• యాంత్రిక ముద్రణ: 19వ శతాబ్ద చివరలో పాశ్చాత్య శక్తులు చైనాలో స్థావరాలు ఏర్పరచినప్పుడు పాశ్చాత్య ముద్రణ పద్ధతులు, యాంత్రిక ప్రెస్‌లు వచ్చాయి. పాశ్చాత్య తరహా పాఠశాలలకు అవసరమైన పుస్తకాలతో షాంఘై కొత్త ముద్రణ సంస్కృతికి కేంద్రమైంది.
• జపాన్: క్రీ.శ. 768–770 ప్రాంతంలో చైనా బౌద్ధ ప్రచారకులు చేతి ముద్రణను జపాన్‌కు తెచ్చారు.
• జపాన్‌లో ముద్రితమైన అత్యంత పురాతన పుస్తకం బౌద్ధ గ్రంథం డైమండ్ సూత్ర (క్రీ.శ. 868)
• ఇందులో ఆరు పత్రాల వచనం, చెక్కబొమ్మలు ఉన్నాయి.
• బట్టలపై, పేకముక్కలపై, కాగితపు నోట్లపై కూడా బొమ్మలు ముద్రించారు. మధ్యయుగ జపాన్‌లో కవులు, గద్య రచయితల రచనలు క్రమం తప్పకుండా ప్రచురితమయ్యేవి
• పుస్తకాలు చౌకగా, సమృద్ధిగా దొరికేవి.
• 18వ శతాబ్ద చివరలో ఎడో (తర్వాత టోక్యో)లో చిత్రాల సంకలనాలు కళాకారులు, గణికలు, టీ-గృహాల సమావేశాల సొగసైన నగర జీవితాన్ని చూపించాయి. గ్రంథాలయాలు, పుస్తక దుకాణాలు స్త్రీలు, సంగీత వాద్యాలు, లెక్కలు, టీ వేడుక, పుష్పాలంకరణ, మర్యాదలు, వంటలు, ప్రసిద్ధ ప్రదేశాలపై చేతి ముద్రిత పుస్తకాలతో నిండి ఉండేవి.
• కితగావా ఉతామారో: 1753లో ఎడోలో పుట్టిన ఈ కళాకారుడు 'ఉకియో' (ukiyo – 'తేలియాడే ప్రపంచపు చిత్రాలు', అంటే సామాన్య, ముఖ్యంగా నగర జీవితాల చిత్రణ) కళకు ప్రసిద్ధుడు. ఈ ముద్రణలు అమెరికా, ఐరోపాలకు చేరి మానే, మోనే, వాన్ గో వంటి చిత్రకారులను ప్రభావితం చేశాయి.
• ప్రచురణకర్త (ఉదా:
  1. త్సుతాయా జుజాబురో) అంశాన్ని ఎంచి కళాకారునికి ఇచ్చేవారు
  2. కళాకారుడు రూపురేఖలు గీసేవాడు
  3. నైపుణ్యం గల చెక్కేవాడు ఆ బొమ్మను చెక్క బ్లాకుపై అతికించి చెక్కేవాడు. ఈ ప్రక్రియలో అసలు చిత్రం నాశనమై, ముద్రణలు మాత్రమే మిగిలేవి.
• కొరియా:
  1. ట్రిపిటక కొరియానా అనేది 13వ శతాబ్ద మధ్యకు చెందిన బౌద్ధ గ్రంథ సముదాయం
  2. దాదాపు 80,000 చెక్క బ్లాకులపై చెక్కారు
  3. 2007లో యునెస్కో 'మెమరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్' జాబితాలో చేరింది.
• జిక్జీ (Jikji) – కదిలే లోహపు అక్షరాలతో (movable metal type) ముద్రించిన ప్రపంచపు అతి పురాతన పుస్తకాల్లో ఒకటి
• 14వ శతాబ్ద చివరిది
• జెన్ బౌద్ధ సారాన్ని చెబుతుంది
• భారత, చైనా, కొరియాలకు చెందిన సుమారు 150 మంది సన్యాసులను ప్రస్తావిస్తుంది. రెండవ భాగం ఫ్రాన్స్ జాతీయ గ్రంథాలయంలో ఉంది
• ముద్రణ సాంకేతికతలో ముఖ్య మార్పుకు నిదర్శనంగా 2001లో యునెస్కో జాబితాలో చేరింది.

శతాబ్దాలుగా చైనా నుంచి పట్టు, సుగంధ ద్రవ్యాలు సిల్క్ రూట్ ద్వారా ఐరోపాకు చేరేవి. అదే మార్గంలో 11వ శతాబ్దంలో చైనా కాగితం ఐరోపాకు వచ్చింది. తర్వాత చెక్క బ్లాకు ముద్రణ జ్ఞానమూ అక్కడికి చేరింది.

• కాగితం, చేతిరాత ప్రతులు: కాగితం వల్ల లేఖకులు (scribes) జాగ్రత్తగా రాసే చేతిరాత ప్రతులు (manuscripts) తయారయ్యాయి.
• మార్కో పోలో (1295):
  1. గొప్ప అన్వేషకుడైన మార్కో పోలో చైనాలో ఏళ్ల తరబడి గడిపి 1295లో ఇటలీకి తిరిగి వచ్చాడు. చైనాలో ఉన్న చెక్క బ్లాకు ముద్రణ జ్ఞానాన్ని వెంట తెచ్చాడు. దాంతో ఇటాలియన్లు చెక్క బ్లాకులతో పుస్తకాలు తయారు చేయడం మొదలుపెట్టారు
  2. ఆ పద్ధతి ఐరోపాలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.
• ఖరీదైన ప్రతులు, చౌక ముద్రణలు:
  1. విలాస ప్రతులను ఇప్పటికీ ఖరీదైన వెల్లమ్ (vellum – జంతు చర్మంతో చేసిన పార్చ్‌మెంట్) మీద చేతితోనే రాసేవారు
  2. అవి ప్రభువుల వర్గాలకు, ధనిక మఠ గ్రంథాలయాలకు మాత్రమే. ఆ వర్గాలు ముద్రిత పుస్తకాలను 'చౌకబారు' అని ఎగతాళి చేశాయి. వ్యాపారులు, విశ్వవిద్యాలయ పట్టణాల విద్యార్థులు చౌకైన ముద్రిత ప్రతులు కొన్నారు.
• పుస్తక వాణిజ్యం:
  1. డిమాండ్ పెరగడంతో పుస్తక విక్రేతలు అనేక దేశాలకు పుస్తకాలు ఎగుమతి చేశారు
  2. వివిధ చోట్ల పుస్తక ఉత్సవాలు జరిగాయి. చేతిరాత ప్రతుల ఉత్పత్తి కొత్త పద్ధతిలో సాగింది – లేఖకులు ఇకపై ధనిక పోషకులకే కాక పుస్తక విక్రేతల వద్ద కూడా పనిచేశారు
  3. ఒక్కో పుస్తక విక్రేత వద్ద తరచూ 50 మందికి పైగా లేఖకులు ఉండేవారు.
• చేతిరాత ప్రతుల పరిమితులు: నకలు రాయడం ఖరీదైన, శ్రమతో కూడిన, ఎక్కువ సమయం పట్టే పని. ప్రతులు పెళుసుగా ఉండేవి, పట్టుకోవడం కష్టం, వెంట తీసుకెళ్లడం లేదా సులభంగా చదవడం సాధ్యం కాదు. అందువల్ల వాటి వ్యాప్తి పరిమితంగా ఉండేది.
• చెక్క బ్లాకుల విస్తృత వినియోగం: పుస్తకాలకు డిమాండ్ పెరిగేకొద్దీ చెక్క బ్లాకు ముద్రణ ప్రాచుర్యం పొందింది. 15వ శతాబ్ద ఆరంభం నాటికి ఐరోపాలో బట్టలు, పేకముక్కలు, చిన్న వచనంతో మతపరమైన చిత్రాల ముద్రణకు చెక్క బ్లాకులు విస్తృతంగా వాడారు.
• కొత్త సాంకేతికత అవసరం: మరింత వేగంగా, చౌకగా పునరుత్పత్తి చేసే కొత్త ముద్రణ సాంకేతికత అవసరమైంది. ఆ పురోగతి జర్మనీలోని స్ట్రాస్‌బర్గ్‌లో 1430లలో జోహన్ గూటెన్‌బర్గ్ తొలి ప్రింటింగ్ ప్రెస్ రూపొందించడంతో సాధ్యమైంది.

ఐరోపాలో ముద్రణ విప్లవానికి ప్రధాన కారకుడు జోహన్ గూటెన్‌బర్గ్. తెలిసిన తొలి ప్రింటింగ్ ప్రెస్‌ను ఆయన రూపొందించాడు. కొత్త ఆవిష్కరణ కోసం ఆయన అప్పటికే ఉన్న సాంకేతికతలను తెలివిగా కలిపాడు.

• నేపథ్యం:
  1. గూటెన్‌బర్గ్ ఒక వ్యాపారి కుమారుడు
  2. పెద్ద వ్యవసాయ భూముల్లో పెరిగాడు. చిన్నప్పటి నుంచి వైన్, ఆలివ్ ప్రెస్‌లను చూశాడు. తర్వాత రాళ్లు మెరుగుపెట్టే కళ నేర్చాడు, నైపుణ్యం గల స్వర్ణకారుడయ్యాడు, ఆభరణాలకు సీసపు అచ్చులు చేసే విద్య కూడా నేర్చాడు.
• ఆవిష్కరణ:
  1. ఆలివ్ ప్రెస్ ప్రింటింగ్ ప్రెస్‌కు నమూనా అయింది
  2. అక్షరాల లోహపు టైపులను పోత పోయడానికి అచ్చులు వాడాడు. 1448 నాటికి ఈ వ్యవస్థను పరిపూర్ణం చేశాడు.
• తొలి పుస్తకం: ఆయన ముద్రించిన మొదటి పుస్తకం బైబిల్. సుమారు 180 ప్రతులు ముద్రించారు, మూడేళ్లు పట్టింది – ఆ కాలానికి ఇది వేగవంతం. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: గూటెన్‌బర్గ్ బైబిల్ సుమారు 1455లో పూర్తయిందని చెబుతారు.)
• ప్రెస్ నిర్మాణం (బొమ్మ): ఫ్రేమ్, స్క్రూ, హ్యాండిల్, ప్లేటెన్ (platen) ఉంటాయి. పొడవైన హ్యాండిల్‌తో స్క్రూను తిప్పి, తడి కాగితంపై ఉంచిన ముద్రణ బ్లాకుపై ప్లేటెన్‌ను నొక్కేవారు.
• ప్లేటెన్ అంటే అక్షరాల ముద్ర కోసం కాగితం వెనుక నొక్కే బోర్డు
• మొదట చెక్కది, తర్వాత ఉక్కుతో చేశారు.
• రోమన్ వర్ణమాలలోని 26 అక్షరాలకు గూటెన్‌బర్గ్ లోహపు టైపులు చేశాడు, వాటిని కదిలించి వివిధ పదాలను కూర్చే మార్గం కనుగొన్నాడు. ఇదే కదిలే టైపు ముద్రణ యంత్రం (moveable type printing machine)
• తర్వాతి 300 ఏళ్లు ఇదే ప్రాథమిక ముద్రణ సాంకేతికత.
• ప్రతి బ్లాకును చేతితో చెక్కే పద్ధతికన్నా ఇది చాలా వేగం
• గంటకు 250 షీట్లను ఒక వైపు ముద్రించగలదు.
• చేతిరాత ప్రతులతో పోలిక:
  1. కొత్త సాంకేతికత చేతితో పుస్తకాలు రూపొందించే కళను పూర్తిగా తొలగించలేదు. మొదట ముద్రిత పుస్తకాలు రూపంలో, లేఅవుట్‌లో చేతిరాత ప్రతుల్లాగే ఉన్నాయి
  2. లోహపు అక్షరాలు అలంకార చేతిరాత శైలులను అనుకరించాయి. అంచులను చేతితో ఆకులు, నమూనాలతో అలంకరించారు
  3. బొమ్మలను చేతితో గీశారు. ధనికుల కోసం ముద్రించిన పుస్తకాల్లో అలంకరణకు ఖాళీ స్థలం వదిలేవారు
  4. కొనుగోలుదారు ఏ రూపకల్పన, ఏ చిత్ర పాఠశాల అనేది ఎంచుకునేవారు.
• గూటెన్‌బర్గ్ బైబిల్ ప్రత్యేకతలు:
  1. సుమారు 180 ప్రతుల్లో 50కి మించి మిగల్లేదు. పాఠాన్ని లోహపు టైపుతో నలుపులో ముద్రించారు, కానీ అంచులను కళాకారులు చేతితో రూపొందించి, చిత్రించి, బంగారు పూతలతో అలంకరించారు
  2. రెండు ప్రతులు ఒకేలా ఉండవు, ప్రతి పేజీ భిన్నం. తమ వద్ద ఉన్న ప్రతి ప్రత్యేకమైనదని చెప్పుకోవడం కోసం ప్రభువర్గం ఈ భిన్నత్వాన్నే ఇష్టపడింది. అక్షరాల్లోని రంగు పేజీకి వర్ణాన్ని ఇచ్చేది, పవిత్ర పదాలను నొక్కి చెప్పేది
  3. ఆ రంగును కూడా చేతితో నింపారు.
• ప్రెస్‌ల వ్యాప్తి:
  1. 1450–1550 మధ్య వందేళ్లలో ఐరోపాలోని చాలా దేశాల్లో ప్రెస్‌లు ఏర్పడ్డాయి. జర్మనీ ముద్రణకారులు ఇతర దేశాలకు వెళ్లి కొత్త ప్రెస్‌లు స్థాపించడంలో సహాయపడ్డారు. 15వ శతాబ్ద ద్వితీయార్ధంలో సుమారు 2 కోట్ల ముద్రిత పుస్తకాలు మార్కెట్లోకి వచ్చాయి
  2. 16వ శతాబ్దంలో ఈ సంఖ్య సుమారు 20 కోట్లకు చేరింది. చేతి ముద్రణ నుంచి యాంత్రిక ముద్రణకు మారిన ఈ పరిణామాన్ని ముద్రణ విప్లవం (print revolution) అంటారు.
• 16వ శతాబ్ద ముద్రణశాల (బొమ్మ):
  1. ఒకే పైకప్పు కింద అన్ని పనులు జరిగేవి – కంపోజిటర్లు (compositor, పాఠాన్ని కూర్చేవారు), టైపులు పేర్చే గ్యాలీ (galley – టైపులను అమర్చే లోహపు చట్రం), టైపులపై సిరా పూయడం, స్క్రూలు తిప్పే ముద్రణకారులు, ప్రూఫ్ రీడర్లు
  2. ముందు బైండింగ్ కోసం వేచి ఉన్న ముద్రిత షీట్లు.

ముద్రణ విప్లవం కేవలం పుస్తకాలు తయారు చేసే కొత్త పద్ధతి కాదు. అది ప్రజల జీవితాలను మార్చింది; సమాచారం, జ్ఞానం, సంస్థలు, అధికారులతో వారి సంబంధాన్ని మార్చింది; ప్రజాభిప్రాయాలను ప్రభావితం చేసి విషయాలను కొత్త కోణంలో చూసే అవకాశాలు ఇచ్చింది.

• చౌక పుస్తకాలు:
  1. ముద్రణ వల్ల పుస్తకం ధర తగ్గింది
  2. ఒక్కో పుస్తకానికి పట్టే సమయం, శ్రమ తగ్గింది
  3. ఒకేసారి అనేక ప్రతులు తయారయ్యాయి. పుస్తకాలు మార్కెట్‌ను ముంచెత్తి అంతకంతకూ పెరిగే పాఠక వర్గానికి చేరాయి.
• వినే సమాజం నుంచి చదివే సమాజం:
  1. ముందు చదవడం ఉన్నత వర్గాలకే పరిమితం. సామాన్యులు మౌఖిక సంస్కృతి (oral culture)లో జీవించారు – పవిత్ర గ్రంథాలను చదివి వినిపించడం, బ్యాలడ్లు (ballad – పాటగా పాడే లేదా చెప్పే చారిత్రక వృత్తాంతం/జానపద కథాగీతం) చెప్పడం, జానపద కథలు వినడం ద్వారా జ్ఞానం బదిలీ అయ్యేది. ప్రజలు సమూహంగా కథ వినేవారు, ప్రదర్శన చూసేవారు
  2. పుస్తకాన్ని ఒంటరిగా, నిశ్శబ్దంగా చదివేవారు కాదు. ముద్రణ తర్వాత 'వినే ప్రజలు' (hearing public) పక్కన 'చదివే ప్రజలు' (reading public) ఏర్పడ్డారు.
• పరివర్తనలో కష్టాలు:
  1. పుస్తకాలను అక్షరాస్యులే చదవగలరు
  2. 20వ శతాబ్దం వరకు చాలా ఐరోపా దేశాల్లో అక్షరాస్యత తక్కువ. అందుకే ముద్రణకారులు చదవలేని వారు కూడా చదివి వినిపిస్తే ఆస్వాదించేలా ప్రసిద్ధ బ్యాలడ్లు, జానపద కథలను ప్రచురించారు
  3. వాటిని బొమ్మలతో నింపారు. ఇవి గ్రామాల సమావేశాల్లో, పట్టణాల్లోని టావెర్న్‌లలో (tavern – ప్రజలు మద్యం తాగి, భోజనం చేసి, మిత్రులను కలిసి వార్తలు పంచుకునే చోట్లు) పాడేవారు, చదివి వినిపించేవారు.
• మౌఖిక, ముద్రిత సంస్కృతుల కలయిక:
  1. మౌఖిక సంస్కృతి ముద్రణలోకి ప్రవేశించింది
  2. ముద్రిత సామగ్రి నోటిమాట ద్వారా వ్యాపించింది. మౌఖిక, చదివే సంస్కృతుల మధ్య గీత మసకబారింది
  3. వినే ప్రజలు, చదివే ప్రజలు కలగలిసిపోయారు.
• ముద్రణ ప్రాధాన్యం:
  1. అధికారులతో విభేదించేవారు కూడా తమ భావాలను ముద్రించి ప్రచారం చేయగలిగారు
  2. ముద్రిత సందేశం ద్వారా ఇతరులను భిన్నంగా ఆలోచింపజేసి, కార్యాచరణకు ప్రేరేపించగలిగారు. కొత్త చర్చా ప్రపంచం ఏర్పడింది.

ముద్రణ ఆలోచనల విస్తృత ప్రచారానికి, చర్చలకు కొత్త ప్రపంచాన్ని తెరిచింది. అయితే అందరూ ముద్రిత పుస్తకాన్ని స్వాగతించలేదు; స్వాగతించినవారికీ భయాలు ఉన్నాయి.

• భయాలు: ముద్రిత పదం సులభంగా లభించి విస్తృతంగా చలామణీ అయితే ప్రజల మనసులపై ప్రభావం పడుతుందని, నియంత్రణ లేకపోతే తిరుగుబాటు, మత వ్యతిరేక భావాలు వ్యాపిస్తాయని, అప్పుడు 'విలువైన' సాహిత్య అధికారం నశిస్తుందని మత పెద్దలు, చక్రవర్తులు, కొందరు రచయితలు, కళాకారులు ఆందోళన చెందారు.
• మార్టిన్ లూథర్ (1517):
  1. మత సంస్కర్త మార్టిన్ లూథర్ రోమన్ కాథలిక్ చర్చి ఆచారాలను విమర్శిస్తూ తొంభై ఐదు సిద్ధాంతాలు (Ninety Five Theses) రాశాడు. దాని ముద్రిత ప్రతిని విట్టెన్‌బర్గ్ చర్చి తలుపుపై అతికించారు
  2. చర్చిని చర్చకు సవాలు చేసింది.
• లూథర్ రచనలు వెంటనే విస్తారంగా పునరుత్పత్తి అయి విస్తృతంగా చదవబడ్డాయి. ఫలితంగా చర్చిలో చీలిక, ప్రొటెస్టెంట్ సంస్కరణోద్యమం (Protestant Reformation) మొదలయ్యాయి.
• ప్రొటెస్టెంట్ సంస్కరణ అంటే రోమ్ ఆధిపత్యంలోని కాథలిక్ చర్చిని సంస్కరించడానికి 16వ శతాబ్దంలో వచ్చిన ఉద్యమం
• ఇది అనేక కాథలిక్ వ్యతిరేక క్రైస్తవ సంప్రదాయాలకు దారితీసింది.
• లూథర్ అనువదించిన కొత్త నిబంధన (New Testament) కొద్ది వారాల్లో 5,000 ప్రతులు అమ్ముడై, మూడు నెలల్లో రెండో ముద్రణ వచ్చింది. ముద్రణకు కృతజ్ఞతతో ఆయన 'ముద్రణ దేవుని అంతిమ, గొప్ప కానుక' అన్నాడు. ముద్రణ కొత్త మేధో వాతావరణాన్ని సృష్టించి సంస్కరణకు దారితీసిన ఆలోచనల వ్యాప్తికి తోడ్పడిందని అనేక మంది పండితుల అభిప్రాయం.
• మెనోకియో (16వ శతాబ్దం, ఇటలీ):
  1. ఇతను ఒక మిల్లర్ (పిండి మర యజమాని). తన ప్రాంతంలో దొరికే పుస్తకాలు చదివి బైబిల్ సందేశాన్ని తనదైన రీతిలో అర్థం చేసుకుని, దేవుడు, సృష్టి గురించి ఒక దృక్పథం రూపొందించాడు
  2. అది రోమన్ చర్చికి ఆగ్రహం కలిగించింది.
• మతవిరుద్ధ భావాలను అణచడానికి చర్చి 'ఇన్‌క్విజిషన్' (Inquisition – మతద్రోహులను గుర్తించి శిక్షించే పూర్వపు రోమన్ కాథలిక్ కోర్టు) ప్రారంభించినప్పుడు మెనోకియోను రెండుసార్లు విచారణకు పిలిచి, చివరకు ఉరితీశారు.
• ఇలాంటి ప్రభావాలకు కలత చెందిన రోమన్ చర్చి ప్రచురణకర్తలు, పుస్తక విక్రేతలపై కఠిన నియంత్రణలు విధించి, 1558 నుంచి నిషిద్ధ గ్రంథాల సూచిక (Index of Prohibited Books)ను నిర్వహించడం మొదలుపెట్టింది.
• పదాలు:
  1. హెరెటికల్ (heretical) = చర్చి అంగీకరించిన బోధనలకు విరుద్ధమైన నమ్మకాలు
  2. సెడిషియస్ (seditious) = ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించే చర్య, ప్రసంగం లేదా రచన.
• ఎరాస్మస్ (Erasmus):
  1. లాటిన్ పండితుడు, కాథలిక్ సంస్కర్త
  2. కాథలిక్ మతం అతిశయాలను విమర్శించినా లూథర్‌కు దూరంగా ఉన్నాడు. 'అడేజెస్' (Adages, 1508)లో ముద్రణపై లోతైన ఆందోళన వ్యక్తం చేశాడు: కొత్త పుస్తకాల 'గుంపులు' ప్రపంచమంతా ఎగురుతున్నాయని
  3. అందులో కొన్ని విలువైనవి ఉన్నా, అతి ఎక్కువ సంఖ్య పాండిత్యానికి హానికరమని (అతి సమృద్ధి మంచి విషయాల్లో కూడా హానికరం)
  4. ముద్రణకారులు అవివేకపు, అజ్ఞాన, అపవాదపు, మతవ్యతిరేక, ప్రభుత్వ వ్యతిరేక పుస్తకాలతో ప్రపంచాన్ని నింపుతున్నారని, ఫలితంగా విలువైన ప్రచురణల విలువ కూడా తగ్గుతోందని అన్నాడు.
• బొమ్మల భాష:
  1. ముద్రణ రాకను 'ప్రపంచ అంతం'తో ముడిపెట్టే 16వ శతాబ్ద చెక్కబొమ్మ ('మృత్యు నృత్యం') ముద్రణ భయాన్ని చూపుతుంది. దీనికి భిన్నంగా 1739 నాటి జె.వి. ష్లే చిత్రం 'ఎల్ ఇంప్రిమెరీ'లో ముద్రణ యంత్రం ఆకాశం నుంచి దేవత ద్వారా దిగి వస్తున్నట్టు
  2. మినర్వా (జ్ఞాన దేవత), మెర్క్యురీ (సందేశకర్త దేవుడు, వివేకానికి చిహ్నం) దానిని ఆశీర్వదిస్తున్నట్టు చూపారు – ముద్రణను స్వాగతించే చిత్రణ.

17, 18 శతాబ్దాల్లో ఐరోపాలోని చాలా ప్రాంతాల్లో అక్షరాస్యత పెరిగింది. వివిధ శాఖల చర్చిలు (denominations – ఒకే మతంలోని ఉప సమూహాలు) గ్రామాల్లో పాఠశాలలు స్థాపించి రైతులకు, చేతిపనివారికి అక్షరజ్ఞానం అందించాయి.

18వ శతాబ్ద చివరికి ఐరోపాలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో అక్షరాస్యత 60–80 శాతానికి చేరింది. దీంతో 'పఠన ఉన్మాదం' (reading mania) వచ్చింది; ముద్రణకారులు అంతకంతకూ ఎక్కువ పుస్తకాలు ప్రచురించారు.

• కొత్త ప్రజా సాహిత్య రూపాలు:
  1. పుస్తక విక్రేతలు సంచార అమ్మకందారులను (pedlars) నియమించారు
  2. వారు గ్రామాల్లో తిరుగుతూ చిన్న పుస్తకాలు అమ్మేవారు. పంచాంగాలు (almanac – సూర్య, చంద్ర గమనాలు, ఆటుపోట్లు, గ్రహణాలు మొదలైనవి ఇచ్చే వార్షిక ప్రచురణ), బ్యాలడ్లు, జానపద కథలు ఉండేవి
  3. ప్రధానంగా వినోదం కోసం ఇతర పఠన సామగ్రీ సామాన్య పాఠకులకు చేరింది.
• ఇంగ్లండ్ – చాప్‌బుక్స్:
  1. పాకెట్ సైజు పుస్తకాలను 'చాప్‌బుక్స్' (chapbook) అంటారు
  2. వీటిని చాప్‌మెన్ (chapmen) అనే సంచార అమ్మకందారులు అమ్మేవారు
  3. 16వ శతాబ్ద ముద్రణ విప్లవం నుంచి ప్రాచుర్యం పొందాయి. ఇంగ్లండ్‌లో 'పెన్నీ చాప్‌బుక్స్' ఒక పెన్నీకి అమ్మడం వల్ల పేదలూ కొనగలిగేవారు.
• ఫ్రాన్స్ – 'బిబ్లియోథెక్ బ్లూ': నాసిరకం కాగితంపై ముద్రించి చౌకైన నీలి అట్టలతో బంధించిన తక్కువ ధరల చిన్న పుస్తకాలు.
• రొమాన్స్‌లు నాలుగు నుంచి ఆరు పేజీలు
• మరింత గంభీరమైన 'హిస్టరీలు' గతం గురించిన కథలు. వివిధ అవసరాలు, ఆసక్తులకు తగినట్టు పలు పరిమాణాల పుస్తకాలు వచ్చాయి.
• పత్రికా రంగం: 18వ శతాబ్ద ఆరంభం నుంచి పీరియాడికల్ ప్రెస్ (periodical press) అభివృద్ధి చెంది ప్రస్తుత సమాచారాన్ని వినోదంతో కలిపింది. వార్తాపత్రికలు, జర్నళ్లు యుద్ధాలు, వాణిజ్యం, ఇతర ప్రాంతాల పరిణామాల వార్తలు ఇచ్చాయి.
• సైన్స్, తత్వశాస్త్ర వ్యాప్తి:
  1. శాస్త్రవేత్తలు, తత్వవేత్తల ఆలోచనలు సామాన్యులకు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. ప్రాచీన, మధ్యయుగ శాస్త్ర గ్రంథాలను సంకలనం చేసి ప్రచురించారు
  2. పటాలు, శాస్త్రీయ చిత్రాలు విస్తృతంగా ముద్రితమయ్యాయి. ఐజాక్ న్యూటన్ వంటి శాస్త్రవేత్తల ఆవిష్కరణల ప్రచురణ విస్తృత పాఠకులను ప్రభావితం చేసింది. థామస్ పెయిన్, వోల్టేర్, జీన్ జాక్వెస్ రూసో రచనలు కూడా విస్తృతంగా ముద్రించి చదివారు
  3. శాస్త్రం, హేతువు, తార్కికతపై వారి ఆలోచనలు ప్రజాసాహిత్యంలోకి చేరాయి.
• పుస్తకాల అమ్మకాల పెరుగుదల (1791, లండన్ ప్రచురణకర్త జేమ్స్ లాకింగ్టన్):
  1. గత ఇరవై ఏళ్లలో పుస్తకాల అమ్మకం విపరీతంగా పెరిగిందని డైరీలో రాశాడు. పేద రైతులు, గ్రామీణ ప్రజలు మునుపు శీతాకాల సాయంత్రాలను మంత్రగత్తెలు, దెయ్యాల కథలు చెప్పుకుంటూ గడిపేవారు
  2. ఇప్పుడు కొడుకులు, కూతుళ్లు చదివే కథలు, రొమాన్స్‌లు వింటున్నారు. పట్టణానికి గడ్డి తీసుకెళ్లేవారికి, గుడ్లు అమ్మడానికి వెళ్లేవారికి కూడా నచ్చిన పుస్తకం తెమ్మని చెబుతున్నారు.
• ఎన్‌లైటెన్‌మెంట్ నమ్మకం:
  1. 18వ శతాబ్ద మధ్య నాటికి పుస్తకాలు పురోగతి, జ్ఞానోదయాలను వ్యాపింపజేసే సాధనమని, సమాజాన్ని నిరంకుశత్వం (despotism – చట్టబద్ధ నియంత్రణ లేకుండా ఒక వ్యక్తి చేతిలో ఉన్న సంపూర్ణ అధికారం), దౌర్జన్యం నుంచి విముక్తి చేయగలవని విస్తృతంగా నమ్మారు. ఫ్రెంచ్ నవలా రచయిత లూయీ-సెబాస్టియన్ మెర్సియర్: 'ముద్రణ యంత్రం పురోగతికి అత్యంత శక్తివంతమైన యంత్రం
  2. ప్రజాభిప్రాయం నిరంకుశత్వాన్ని తుడిచిపెట్టే శక్తి' అన్నాడు. ఆయన నవలల్లో కథానాయకులు చదవడం ద్వారా మారిపోతారు. 'ప్రపంచ నిరంకుశులారా, వణకండి! ఊహాత్మక రచయితకు (virtual writer) వణకండి!' అని ప్రకటించాడు. చదివే అనుభవాన్ని దాహంతో చచ్చేవాడు స్వచ్ఛమైన నీరు తాగడంతో పోల్చాడు.

ముద్రణ సంస్కృతే ఫ్రెంచ్ విప్లవం జరగడానికి అవసరమైన పరిస్థితులను సృష్టించిందని అనేక మంది చరిత్రకారులు వాదించారు. దీనికి మూడు రకాల వాదనలు సాధారణంగా చెబుతారు.

• మొదటిది – జ్ఞానోదయ ఆలోచనల వ్యాప్తి:
  1. ముద్రణ ఎన్‌లైటెన్‌మెంట్ (జ్ఞానోదయ యుగం) ఆలోచనాపరుల భావాలను ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది. వారి రచనలు సంప్రదాయం, మూఢనమ్మకం, నిరంకుశత్వంపై విమర్శనాత్మక వ్యాఖ్యానం చేశాయి. ఆచారం కన్నా హేతువు పాలన కావాలని, ప్రతిదీ తర్కం, వివేకంతో పరీక్షించాలని వాదించాయి. చర్చి పవిత్ర అధికారాన్ని, రాజ్య నిరంకుశ శక్తిని దాడి చేసి, సంప్రదాయ ఆధారిత సామాజిక వ్యవస్థ చట్టబద్ధతను దెబ్బతీశాయి. వోల్టేర్, రూసో రచనలు విస్తృతంగా చదివారు
  2. చదివినవారు ప్రపంచాన్ని ప్రశ్నించే, విమర్శనాత్మక, హేతుబద్ధ దృష్టితో చూశారు.
• రెండవది – చర్చ, సంభాషణల సంస్కృతి:
  1. ప్రజలు హేతు శక్తిని గుర్తించి, ఉన్న ఆలోచనలు, నమ్మకాలను ప్రశ్నించాలని భావించారు
  2. అన్ని విలువలు, నియమాలు, సంస్థలు పునఃపరిశీలనకు గురయ్యాయి. ఈ ప్రజా సంస్కృతిలో సామాజిక విప్లవం అనే కొత్త ఆలోచనలు పుట్టాయి.
• మూడవది – రాజరికాన్ని ఎగతాళి చేసే సాహిత్యం: 1780ల నాటికి రాజవంశాన్ని వెక్కిరిస్తూ, వారి నైతికతను విమర్శిస్తూ సాహిత్యం వెల్లువెత్తింది. ఇది ఉన్న సామాజిక వ్యవస్థపై ప్రశ్నలు రేకెత్తించింది. వ్యంగ్య చిత్రాలు (cartoons, caricatures) రాజరికం కేవలం ఇంద్రియ సుఖాల్లో మునిగి ఉందని, సామాన్య ప్రజలు తీవ్ర కష్టాలు పడుతున్నారని సూచించేవి. ఈ సాహిత్యం రహస్యంగా (underground) చలామణీ అయి రాజరికంపై శత్రుభావం పెంచింది. ఒక వ్యంగ్య చిత్రంలో రైతులు, చేతిపనివారు, కార్మికులు కష్టాలు పడుతుండగా, ప్రభువర్గం జీవితం ఆస్వాదించి వారిని అణచివేసే దృశ్యం ఉంది.
• పుస్తక దృష్టి – సమతుల్య అభిప్రాయం:
  1. ముద్రణ ఆలోచనల వ్యాప్తికి తోడ్పడిందన్నది నిస్సందేహం. కానీ ప్రజలు ఒకే రకమైన సాహిత్యం చదవలేదు
  2. వోల్టేర్, రూసో ఆలోచనలతో పాటు రాజరిక, చర్చి ప్రచారానికి కూడా గురయ్యారు. చదివిన, చూసిన ప్రతిదాని ప్రభావం వారిపై నేరుగా పడలేదు
  3. కొన్ని ఆలోచనలు అంగీకరించి, కొన్ని తిరస్కరించి, తమదైన రీతిలో అర్థం చేసుకున్నారు. ముద్రణ నేరుగా ప్రజల మనసులను ఆకృతి చేయలేదు కానీ భిన్నంగా ఆలోచించే అవకాశాన్ని తెరిచింది.

19వ శతాబ్దంలో ఐరోపాలో సామూహిక అక్షరాస్యత బాగా పెరిగి పిల్లలు, మహిళలు, కార్మికులతో కొత్త పాఠకులు చేరారు.

• పిల్లలు: 19వ శతాబ్ద చివరి నుంచి ప్రాథమిక విద్య తప్పనిసరి కావడంతో పిల్లలు ముఖ్యమైన పాఠక వర్గమయ్యారు. ప్రచురణ పరిశ్రమకు పాఠ్యపుస్తకాల ఉత్పత్తి కీలకమైంది.
• 1857లో ఫ్రాన్స్‌లో పిల్లల సాహిత్యం కోసమే ప్రత్యేక 'పిల్లల ప్రెస్' ఏర్పడింది
• కొత్త రచనలతో పాటు పాత అద్భుత కథలు, జానపద కథలు ప్రచురించింది.
• జర్మనీలో గ్రిమ్ సోదరులు (Grimm Brothers) రైతుల నుంచి సేకరించిన సంప్రదాయ జానపద కథలను కూర్చడానికి ఏళ్లు గడిపారు
• 1812లో సంకలనంగా ప్రచురించే ముందు వాటిని సవరించారు. పిల్లలకు తగనివి, ప్రభువర్గానికి అసభ్యంగా తోచేవి తొలగించారు. ఇలా గ్రామీణ జానపద కథలు కొత్త రూపం పొందాయి
• ముద్రణ పాత కథలను నమోదు చేసింది కానీ మార్చింది కూడా.
• మహిళలు: మహిళలు పాఠకులుగా, రచయితలుగా కూడా ముఖ్యులయ్యారు.
• పెన్నీ మ్యాగజైన్లు (Penny Magazine) ప్రత్యేకంగా మహిళల కోసం
• సక్రమ ప్రవర్తన, గృహ నిర్వహణ నేర్పే కరదీపికలు కూడా. పెన్నీ మ్యాగజైన్ 1832–1835 మధ్య ఇంగ్లండ్‌లో 'సొసైటీ ఫర్ ది డిఫ్యూజన్ ఆఫ్ యూజ్‌ఫుల్ నాలెడ్జ్' ప్రచురించింది
• ప్రధానంగా కార్మిక వర్గం కోసం.
• 19వ శతాబ్దంలో నవలలు రావడంతో మహిళలను ముఖ్య పాఠకులుగా భావించారు. ప్రసిద్ధ మహిళా నవలా రచయితలు: జేన్ ఆస్టిన్, బ్రాంటే సోదరీమణులు, జార్జ్ ఎలియట్. వారి రచనలు సంకల్పం, వ్యక్తిత్వ బలం, నిశ్చయం, ఆలోచించే శక్తి ఉన్న కొత్త తరహా మహిళ చిత్రణకు తోడ్పడ్డాయి.
• లెండింగ్ లైబ్రరీలు: 17వ శతాబ్దం నుంచి ఉన్నాయి. 19వ శతాబ్దంలో ఇంగ్లండ్‌లో ఇవి వైట్-కాలర్ ఉద్యోగులు, చేతిపనివారు, దిగువ-మధ్య తరగతికి విద్యను అందించే సాధనాలయ్యాయి.
• కార్మికులు:
  1. కొన్నిసార్లు స్వయంకృషితో చదువుకున్న కార్మికులు తమ కోసం తామే రాశారు. 19వ శతాబ్ద మధ్య నుంచి పని గంటలు క్రమంగా తగ్గడంతో స్వీయ-అభివృద్ధికి, స్వీయ-వ్యక్తీకరణకు సమయం దొరికింది
  2. రాజకీయ కరపత్రాలు, ఆత్మకథలను పెద్ద సంఖ్యలో రాశారు.
• పేదల పఠన పోరాటాలు (బాక్స్):
  1. యార్క్‌షైర్ మెకానిక్ థామస్ వుడ్ కొవ్వొత్తులు కొనలేక, పాత వార్తాపత్రికలను అద్దెకు తీసుకుని సాయంత్రాలు నిప్పు వెలుగులో చదివేవాడు. పేదల ఆత్మకథలు చదవడం కోసం వారు చేసిన పోరాటాలు చెబుతాయి
  2. 20వ శతాబ్ద రష్యన్ విప్లవ రచయిత మాక్సిం గోర్కీ 'మై చైల్డ్‌హుడ్', 'మై యూనివర్సిటీస్' అలాంటి కష్టాలను చూపుతాయి.

18వ శతాబ్ద చివరికి ప్రెస్ లోహంతో తయారైంది. 19వ శతాబ్దమంతా ముద్రణ సాంకేతికతలో వరుస ఆవిష్కరణలు జరిగాయి. అనేక యాంత్రిక మెరుగుదలల సముదాయం ముద్రిత పాఠాల రూపాన్నే మార్చేసింది.

• హో సిలిండర్ ప్రెస్:
  1. 19వ శతాబ్ద మధ్య నాటికి న్యూయార్క్‌కు చెందిన రిచర్డ్ ఎం. హో (Richard M. Hoe) శక్తి-చాలిత సిలిండర్ ప్రెస్‌ను పరిపూర్ణం చేశాడు. ఇది గంటకు 8,000 షీట్లు ముద్రించగలదు
  2. వార్తాపత్రికల ముద్రణకు ప్రత్యేకంగా ఉపయోగపడింది.
• ఆఫ్‌సెట్ ప్రెస్: 19వ శతాబ్ద చివరలో అభివృద్ధి చెంది ఒకేసారి ఆరు రంగుల వరకు ముద్రించగలదు.
• విద్యుత్ ప్రెస్‌లు: 20వ శతాబ్ద ఆరంభం నుంచి విద్యుత్తుతో నడిచే ప్రెస్‌లు ముద్రణ ప్రక్రియను వేగవంతం చేశాయి.
• ఇతర మెరుగుదలలు: కాగితం అందించే పద్ధతులు మెరుగయ్యాయి, ప్లేట్ల నాణ్యత పెరిగింది, ఆటోమేటిక్ పేపర్ రీళ్లు, రంగు రిజిస్టర్‌కు ఫోటోఎలక్ట్రిక్ నియంత్రణలు వచ్చాయి.
• అమ్మకపు వ్యూహాలు: ముద్రణకారులు, ప్రచురణకర్తలు తమ ఉత్పత్తులను అమ్మడానికి కొత్త పద్ధతులు రూపొందించారు.
• 19వ శతాబ్ద పత్రికలు ముఖ్య నవలలను ధారావాహికంగా (serialised) ప్రచురించాయి
• ఇది నవలలు రాసే ప్రత్యేక శైలికి దారితీసింది.
• 1920లలో ఇంగ్లండ్‌లో ప్రసిద్ధ రచనలను చౌకగా 'షిల్లింగ్ సిరీస్' పేరుతో అమ్మారు.
• పుస్తకం పైకవర్ (dust cover/book jacket) 20వ శతాబ్ద ఆవిష్కరణ.
• 1930లలో మహా మాంద్యం (Great Depression) ప్రారంభంతో పుస్తకాల కొనుగోళ్లు తగ్గుతాయని ప్రచురణకర్తలు భయపడి, కొనుగోళ్లను నిలుపుకోవడానికి చౌక పేపర్‌బ్యాక్ ఎడిషన్లు తెచ్చారు.
• ప్రకటనలు: రైలు స్టేషన్లు, వీధి గోడలు, ప్రభుత్వ భవనాల్లో ముద్రిత ప్రకటనలు, నోటీసులు అతికించేవారు (ఇంగ్లండ్ రైల్వే స్టేషన్ ప్రకటనల లిథోగ్రాఫ్, ఆల్ఫ్రెడ్ కాన్‌సెన్‌కో, 1874).

భారతదేశానికి సంస్కృతం, అరబిక్, పర్షియన్‌తో పాటు వివిధ ప్రాంతీయ భాషల్లో అత్యంత గొప్ప, పురాతన చేతిరాత ప్రతుల సంప్రదాయం ఉంది.

• ముద్రణకు ముందు ప్రతులు:
  1. తాటాకులపై లేదా చేతితో చేసిన కాగితంపై ప్రతులు రాశారు. పేజీలను కొన్నిసార్లు అందంగా చిత్రించేవారు
  2. భద్రత కోసం చెక్క అట్టల మధ్య నొక్కడమో, కలిపి కుట్టడమో చేసేవారు. ముద్రణ వచ్చిన తర్వాత కూడా 19వ శతాబ్ద చివరి వరకు ప్రతులు తయారయ్యాయి.
• ఉదాహరణలు:
  1. 18వ శతాబ్దపు జయదేవుని గీత గోవిందం తాటాకు ప్రతి (అకార్డియన్ రూపం)
  2. 14వ శతాబ్ద కవి హాఫిజ్ 'దివాన్' (1824 ప్రతి)
  3. మలయాళ లిపిలో 18వ శతాబ్దపు ఋగ్వేద ప్రతి.
• ప్రతులు చాలా ఖరీదైనవి, పెళుసైనవి
• జాగ్రత్తగా పట్టుకోవాలి
• లిపి వివిధ శైలుల్లో ఉండడంతో సులభంగా చదవలేరు
• అందుకే రోజువారీ జీవితంలో విస్తృతంగా వాడలేదు.
• పూర్వ వలస బెంగాల్‌లో గ్రామ ప్రాథమిక పాఠశాలల విస్తృత నెట్‌వర్క్ ఉన్నా, విద్యార్థులు తరచూ పాఠాలు చదవలేదు, రాయడమే నేర్చుకున్నారు. ఉపాధ్యాయులు జ్ఞాపకశక్తి నుంచి పాఠాలు చెబితే విద్యార్థులు రాసుకునేవారు
• ఎన్నడూ ఏ గ్రంథం చదవకుండానే చాలామంది అక్షరాస్యులయ్యారు.
• ముద్రణ రాక:
  1. 16వ శతాబ్ద మధ్యలో పోర్చుగీస్ మిషనరీలతో గోవాకు ప్రింటింగ్ ప్రెస్ వచ్చింది. జెసూట్ పూజారులు కొంకణి నేర్చుకుని అనేక కరపత్రాలు ముద్రించారు
  2. 1674 నాటికి కొంకణి, కన్నడ భాషల్లో సుమారు 50 పుస్తకాలు ముద్రితమయ్యాయి.
• కాథలిక్ పూజారులు 1579లో కొచ్చిన్‌లో మొదటి తమిళ పుస్తకం, 1713లో మొదటి మలయాళ పుస్తకం ముద్రించారు.
• 1710 నాటికి డచ్ ప్రొటెస్టెంట్ మిషనరీలు 32 తమిళ గ్రంథాలు ముద్రించారు
• వాటిలో చాలా పాత రచనల అనువాదాలు.
• ఆంగ్ల ప్రెస్: ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 17వ శతాబ్ద చివరి నుంచి ప్రెస్‌లు దిగుమతి చేసినా, భారతదేశంలో ఆంగ్ల ప్రెస్ చాలా ఆలస్యంగా పెరిగింది.
• 1780 నుంచి జేమ్స్ ఆగస్టస్ హికీ 'బెంగాల్ గెజిట్' అనే వారపత్రికను సంపాదకత్వం వహించి నడిపాడు
• అది తనను 'అందరికీ తెరిచి ఉండే, ఎవరి ప్రభావానికీ లోనుకాని వాణిజ్య పత్రిక'గా వర్ణించుకుంది. అంటే భారతదేశంలో ఆంగ్ల ముద్రణ ప్రారంభించింది కంపెనీ ప్రభావానికి గర్వంగా దూరంగా ఉన్న ప్రైవేటు ఆంగ్లేయ సంస్థ.
• హికీ బానిసల దిగుమతి, అమ్మకాల ప్రకటనలతో సహా అనేక ప్రకటనలు ప్రచురించాడు
• కంపెనీ ఉన్నతాధికారులపై కుత్సిత వదంతులు కూడా రాశాడు. కోపగించిన గవర్నర్-జనరల్ వారెన్ హేస్టింగ్స్ అతడిని వేధించి, ప్రభుత్వ ప్రతిష్ఠను దెబ్బతీసే సమాచారాన్ని ఎదుర్కొనేలా అధికారికంగా అనుమతించిన వార్తాపత్రికలను ప్రోత్సహించాడు.
• 18వ శతాబ్ద చివరికి అనేక వార్తాపత్రికలు, జర్నళ్లు వచ్చాయి. భారతీయులు కూడా వార్తాపత్రికలు ప్రచురించడం మొదలుపెట్టారు
• మొదట వచ్చింది రామమోహన్ రాయ్‌కు సన్నిహితుడైన గంగాధర్ భట్టాచార్య నడిపిన వారపత్రిక 'బెంగాల్ గెజిట్'.
• కలకత్తాలో 1768లో విలియం బోల్ట్స్ ప్రెస్ లేకపోవడం వ్యాపారానికి నష్టమని బహిరంగ నోటీసు అతికించి ప్రింటింగ్ తెలిసినవారిని ప్రోత్సహిస్తానన్నాడు
• కానీ కొద్దికాలంలోనే ఇంగ్లండ్ వెళ్లిపోవడంతో ఏమీ జరగలేదు.

19వ శతాబ్ద ఆరంభం నుంచి మతపరమైన విషయాలపై తీవ్ర చర్చలు జరిగాయి. వలస సమాజంలో వస్తున్న మార్పులను వివిధ వర్గాలు వేర్వేరుగా ఎదుర్కొని, వివిధ మతాల నమ్మకాలకు కొత్త భాష్యాలు చెప్పాయి.

కొందరు ఉన్న ఆచారాలను విమర్శించి సంస్కరణ కోసం ప్రచారం చేస్తే, మరికొందరు సంస్కర్తల వాదనలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ చర్చలు ప్రజల ముందు, ముద్రణ ద్వారా జరిగాయి.

• ముద్రణ పాత్ర:
  1. ముద్రిత కరపత్రాలు, వార్తాపత్రికలు కొత్త ఆలోచనలు వ్యాపింపజేయడమే కాకుండా చర్చ స్వభావాన్నే మలచాయి. విస్తృత ప్రజలు ఈ చర్చల్లో పాల్గొని అభిప్రాయాలు చెప్పగలిగారు
  2. అభిప్రాయాల ఘర్షణ నుంచి కొత్త ఆలోచనలు పుట్టాయి.
• బెంగాల్‌లో: సంస్కర్తలకు, హిందూ సనాతనులకు మధ్య సతి (widow immolation), ఏకేశ్వరవాదం, బ్రాహ్మణ పురోహితత్వం, విగ్రహారాధన వంటి అంశాలపై తీవ్ర వివాదాలు నడిచాయి. విస్తృత ప్రజలకు చేరడానికి సామాన్యుల వ్యవహారిక భాషలో ముద్రించారు.
• రామమోహన్ రాయ్ 1821 నుంచి 'సంబాద్ కౌముది' ప్రచురించాడు
• ఆయన అభిప్రాయాలను ఎదుర్కోవడానికి హిందూ సనాతనులు 'సమాచార్ చంద్రిక'ను నడిపారు.
• 1822 నుంచి రెండు పర్షియన్ పత్రికలు – 'జామ్-ఎ-జహాన్ నుమా', 'షంషుల్ అఖ్‌బార్' – వచ్చాయి
• అదే ఏడాది గుజరాతీ పత్రిక 'బాంబే సమాచార్' ఆవిర్భవించింది.
• ఉత్తర భారతంలో ఉలేమా:
  1. ముస్లిం రాజవంశాల పతనంపై ఉలేమా (ఇస్లామిక్ చట్టం, షరియా పండితులు) తీవ్రంగా ఆందోళన చెందారు
  2. వలస పాలకులు మత మార్పిడులను ప్రోత్సహిస్తారని, ముస్లిం వ్యక్తిగత చట్టాలను మారుస్తారని భయపడ్డారు. ఎదుర్కోవడానికి చౌక లిథోగ్రాఫిక్ ప్రెస్‌లు వాడి పవిత్ర గ్రంథాల పర్షియన్, ఉర్దూ అనువాదాలు, మత వార్తాపత్రికలు, కరపత్రాలు ప్రచురించారు.
• 1867లో స్థాపించిన దేవబంద్ సెమినరీ (Deoband Seminary) ముస్లిం పాఠకులు రోజువారీ జీవితంలో ఎలా ప్రవర్తించాలో చెప్పే వేలాది ఫత్వాలు (fatwa – అనిశ్చిత విషయాలను స్పష్టం చేయడానికి ముఫ్తీ ఇచ్చే ఇస్లామిక్ చట్ట ప్రకటన) ప్రచురించి, ఇస్లామిక్ సిద్ధాంతాల అర్థాలు వివరించింది.
• 19వ శతాబ్దమంతా అనేక ముస్లిం శాఖలు, సెమినరీలు ఏర్పడ్డాయి
• ప్రతిదానిదీ భిన్న భాష్యం, అనుచరులను పెంచుకోవాలన్న ఆసక్తి
• ఉర్దూ ముద్రణ ఈ పోరాటాలను బహిరంగంగా నిర్వహించడానికి సహాయపడింది.
• హిందువుల్లో: ముద్రణ ప్రాంతీయ భాషల్లో మత గ్రంథాల పఠనాన్ని ప్రోత్సహించింది.
• 16వ శతాబ్ద తులసీదాస్ రామచరితమానస్ మొదటి ముద్రణ ఎడిషన్ 1810లో కలకత్తా నుంచి వచ్చింది.
• 19వ శతాబ్ద మధ్య నాటికి చౌక లిథోగ్రాఫిక్ ఎడిషన్లు ఉత్తర భారత మార్కెట్లను ముంచెత్తాయి. 1880ల నుంచి లక్నోలోని నవల్ కిషోర్ ప్రెస్, బొంబాయిలోని శ్రీ వెంకటేశ్వర ప్రెస్ ప్రాంతీయ భాషల్లో అనేక మత గ్రంథాలు ప్రచురించాయి.
• ముద్రిత, పోర్టబుల్ రూపంలో భక్తులు ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా సులభంగా చదవగలిగారు
• నిరక్షరాస్యులైన పెద్ద సమూహాలకు చదివి వినిపించవచ్చు.
• వివిధ మతాల మధ్య చర్చ: ముద్రణ సముదాయాల మధ్య పరస్పర విరుద్ధ అభిప్రాయాలను రేకెత్తించడమే కాక, భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలను, సముదాయాలను కలిపింది. వార్తాపత్రికలు ఒక చోటి వార్తలను మరో చోటికి చేరవేసి, అఖిల భారత గుర్తింపులను సృష్టించాయి.
• వార్తాపత్రికల ఆవశ్యకత (మూలాలు):
  1. 1849లో పుణెకు చెందిన కృష్ణాజీ త్రయంబక్ రానడే స్థానిక ఆసక్తి విషయాలపై ఉపయోగకర సమాచారం కోసం మరాఠీ పత్రికను ప్రచురించాలని ప్రకటించాడు. 1870లో 'నేటివ్ ఒపీనియన్' – దేశీయ పత్రికలు, రాజకీయ సంఘాల పని ఇంగ్లండ్ పార్లమెంట్‌లో ప్రతిపక్షం పాత్ర వంటిది
  2. ప్రభుత్వ విధానాలను విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించి మెరుగుదలలు సూచించడం – అని రాసింది.

ముద్రణ కొత్త రకాల రచనలపై ఆసక్తిని పెంచింది. ఎక్కువమంది చదవగలగడంతో తమ జీవితాలు, అనుభవాలు, భావోద్వేగాలు, సంబంధాలు రచనల్లో ప్రతిబింబించాలని కోరుకున్నారు.

• నవల (novel): ఐరోపాలో అభివృద్ధి చెందిన సాహిత్య రూపం ఈ అవసరాన్ని సరిగ్గా తీర్చింది. అది త్వరలోనే విశిష్టమైన భారతీయ రూపాలు, శైలులు సంతరించుకుంది. పాఠకులకు కొత్త అనుభవ ప్రపంచాలను తెరిచి మానవ జీవితాల వైవిధ్యాన్ని స్పష్టంగా చూపింది.
• ఇతర రూపాలు: గేయాలు (lyrics), చిన్న కథలు, సామాజిక, రాజకీయ అంశాలపై వ్యాసాలు కూడా వచ్చాయి. మానవ జీవితాలు, సన్నిహిత భావాలు, వాటిని రూపొందించే రాజకీయ, సామాజిక నియమాలపై కొత్త ప్రాధాన్యతను అవి బలపరిచాయి.
• కొత్త దృశ్య సంస్కృతి: 19వ శతాబ్ద చివరికి ప్రెస్‌లు పెరగడంతో చిత్రాలను అనేక ప్రతుల్లో సులభంగా పునరుత్పత్తి చేయగలిగారు.
• రాజా రవివర్మ వంటి చిత్రకారులు సామూహిక చలామణీ కోసం చిత్రాలు రూపొందించారు
• ఆయన అనేక పురాణ చిత్రాలు రవివర్మ ప్రెస్‌లో ముద్రితమయ్యాయి (ఉదాహరణ: రాకుమారి మదాలసను రాక్షసుల చెర నుంచి రాజా రితుధ్వజుడు రక్షించే ముద్రణ).
• పేద చెక్క చెక్కేవారు (wood engravers) లెటర్‌ప్రెస్‌ల దగ్గర దుకాణాలు పెట్టారు, ముద్రణశాలల్లో పనిచేశారు.
• బజారులో దొరికే చౌక ముద్రణలు, క్యాలెండర్లను పేదవారు కూడా కొని ఇళ్లు, పనిచేసే చోట్ల గోడలను అలంకరించుకున్నారు. ఈ ముద్రణలు ఆధునికత–సంప్రదాయం, మతం–రాజకీయాలు, సమాజం–సంస్కృతిపై ప్రజల ఆలోచనలను ఆకృతి చేయడం మొదలుపెట్టాయి.
• వ్యంగ్య చిత్రాలు (caricatures, cartoons): 1870ల నాటికి జర్నళ్లు, వార్తాపత్రికల్లో సామాజిక, రాజకీయ అంశాలపై వ్యాఖ్యానిస్తూ ప్రచురితమయ్యాయి.
• కొన్ని విద్యావంతులైన భారతీయులకు పాశ్చాత్య అభిరుచులు, దుస్తులపై ఉన్న మోజును ఎగతాళి చేశాయి
• మరికొన్ని సామాజిక మార్పు భయాన్ని వ్యక్తం చేశాయి.
• జాతీయవాదులను ఎగతాళి చేసే సామ్రాజ్యవాద వ్యంగ్య చిత్రాలు, సామ్రాజ్య పాలనను విమర్శించే జాతీయవాద వ్యంగ్య చిత్రాలు రెండూ ఉన్నాయి.
• 'ఇండియన్ చారివారి' (Indian Charivari) 19వ శతాబ్ద చివరిలో వచ్చిన వ్యంగ్య, హాస్య జర్నళ్లలో ఒకటి. ఇందులో బ్రిటిష్ వ్యక్తిని మధ్యలో అధికారిగా, భారతీయులను అతని ఇరువైపులా లొంగిపోయినట్టు చూపారు
• బ్రిటిష్ వ్యంగ్య పత్రిక 'పంచ్' ప్రతిని చూపిస్తూ 'ఇదే నమూనా, దీని భారతీయ రూపాలు తయారుచేయండి' అన్న భావం.
• ప్రాంతీయ ప్రముఖులు:
  1. అస్సామీ సాహిత్య ప్రముఖుడు లక్ష్మీనాథ్ బెజ్‌బరూవా (1868–1938) – 'బురహి ఆయిర్ సాధు' (అమ్మమ్మ కథలు) ప్రసిద్ధ రచన
  2. అస్సాం ప్రసిద్ధ గేయం 'ఓ మోర్ అపునార్ దేశ్' రాశారు.

ముద్రణ, నవలలు, సంస్కరణల వల్ల మహిళల జీవితాలు, భావాలపై ఆసక్తి పెరిగింది. మహిళల జీవితాలు, భావాలు ప్రత్యేకంగా స్పష్టంగా, తీవ్రంగా రాయబడ్డాయి; అందువల్ల మధ్యతరగతి ఇళ్లలో మహిళల పఠనం బాగా పెరిగింది.

• ఉదార కుటుంబాలు:
  1. ఉదార భర్తలు, తండ్రులు మహిళలకు ఇంట్లోనే చదువు చెప్పించారు
  2. 19వ శతాబ్ద మధ్య తర్వాత నగరాలు, పట్టణాల్లో బాలికల పాఠశాలలు ఏర్పడ్డాక అక్కడికి పంపారు. అనేక జర్నళ్లు మహిళల రచనలు ప్రచురించి మహిళా విద్య ఎందుకు అవసరమో వివరించాయి
  3. ఇంటి వద్ద చదువు చెప్పడానికి పాఠ్య ప్రణాళిక, సరైన పఠన సామగ్రి కూడా ఇచ్చాయి.
• సంప్రదాయ వ్యతిరేకత: అన్ని కుటుంబాలు ఉదారంగా లేవు. చదువుకున్న ఆడపిల్ల వితంతువు అవుతుందని సనాతన హిందువులు, చదువుకున్న మహిళలు ఉర్దూ ప్రణయ కథలు చదివి చెడిపోతారని ముస్లింలు భయపడ్డారు. కొందరు తిరుగుబాటు మహిళలు నిషేధాలను ధిక్కరించారు.
• ఉత్తర భారతంలోని సనాతన ముస్లిం కుటుంబంలో ఒక బాలిక ఉర్దూ చదవడం, రాయడం రహస్యంగా నేర్చుకుంది
• అర్థం కాని అరబిక్ ఖురాన్ మాత్రమే చదవాలని కుటుంబం కోరగా, తన భాషనే చదవడం నేర్చుకుంటానని పట్టుబట్టింది.
• తూర్పు బెంగాల్‌లో 19వ శతాబ్ద ఆరంభంలో అత్యంత సనాతన కుటుంబంలోని యువ వివాహిత రాషసుందరి దేవి వంటగదిలో రహస్యంగా చదవడం నేర్చుకుంది. తర్వాత ఆమె రాసిన ఆత్మకథ 'ఆమార్ జీవన్' 1876లో ప్రచురితమైంది
• ఇది బెంగాలీ భాషలో ప్రచురితమైన మొదటి పూర్తి నిడివి ఆత్మకథ.
• మహిళా రచయిత్రులు: 1860ల నుంచి కైలాస్‌బాసిని దేవి వంటి కొందరు బెంగాలీ మహిళలు ఇళ్లలో బంధించబడడం, అజ్ఞానంలో ఉంచడం, కఠిన గృహ శ్రమ చేయించడం, తాము సేవ చేసే వారే అన్యాయంగా చూడడం గురించి పుస్తకాలు రాశారు.
• 1880లలో ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలో తారాబాయి షిండే, పండిత రమాబాయి ఉన్నత కుల హిందూ మహిళల, ముఖ్యంగా వితంతువుల దయనీయ జీవితాల గురించి తీవ్ర ఆగ్రహంతో రాశారు.
• ఒక తమిళ నవలలో స్త్రీ 'నా ప్రపంచం చిన్నది ... నా జీవిత ఆనందంలో సగానికి పైగా పుస్తకాల నుంచే వచ్చింది' అని చెప్పింది – సామాజిక నిబంధనలతో బంధించబడిన స్త్రీలకు చదువు అర్థం.
• 1926లో బేగం రొకేయా సఖావత్ హుస్సేన్ (విద్యావేత్త, సాహితీవేత్త) బెంగాల్ మహిళా విద్యా సదస్సులో మతం పేరుతో మహిళలకు విద్యను నిరాకరించే పురుషులను ఖండించింది: ఇస్లాం మహిళలకు సమాన విద్యా హక్కు ఇచ్చిందని, చదువుకున్న పురుషులు పెడదారి పట్టకపోతే మహిళలు ఎందుకు పడతారని ప్రశ్నించింది.
• భాషల వ్యత్యాసం: ఉర్దూ, తమిళ, బెంగాలీ, మరాఠీ ముద్రణ సంస్కృతులు ముందుగా అభివృద్ధి చెందగా, హిందీ ముద్రణ 1870ల నుంచి మాత్రమే తీవ్రంగా మొదలైంది. త్వరలోనే అందులో పెద్ద భాగం మహిళా విద్యకు అంకితమైంది.
• 20వ శతాబ్ద ఆరంభ మహిళా పత్రికలు:
  1. మహిళల కోసం, కొన్నిసార్లు మహిళలు సంపాదకత్వం వహించిన జర్నళ్లు అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందాయి. మహిళా విద్య, వైధవ్యం, వితంతు పునర్వివాహం, జాతీయోద్యమం గురించి చర్చించాయి
  2. కొన్ని గృహ, ఫ్యాషన్ పాఠాలు, చిన్న కథలు, ధారావాహిక నవలలతో వినోదమిచ్చాయి.
• పంజాబ్:
  1. 20వ శతాబ్ద ఆరంభం నుంచి ఇలాంటి జానపద సాహిత్యం విస్తృతంగా ముద్రితమైంది. రామ్ చద్దా మహిళలు విధేయ భార్యలుగా ఎలా ఉండాలో బోధించే 'ఇస్త్రీ ధర్మ్ విచార్' ప్రచురించాడు, అది బాగా అమ్ముడైంది. ఖల్సా ట్రాక్ట్ సొసైటీ ఇలాంటి సందేశంతో చౌక చిన్న పుస్తకాలు ప్రచురించింది
  2. చాలా వరకు మంచి స్త్రీ గుణాల గురించిన సంభాషణ రూపంలో ఉన్నాయి.
• బెంగాల్ – బటాలా: మధ్య కలకత్తాలోని ఒక ప్రాంతం (బటాలా, Battala) ప్రజాదరణ పొందిన పుస్తకాల ముద్రణకే అంకితం. మత కరపత్రాలు, గ్రంథాల చౌక ఎడిషన్లతో పాటు అశ్లీలంగా, అపకీర్తికరంగా భావించే సాహిత్యం కూడా దొరికేది. 19వ శతాబ్ద చివరికి చెక్కబొమ్మలు, రంగుల లిథోగ్రాఫ్‌లతో విస్తృతంగా చిత్రించారు. సంచార అమ్మకందారులు బటాలా ప్రచురణలను ఇళ్లకు తీసుకెళ్లడంతో మహిళలు తీరిక సమయంలో చదవగలిగారు.
• కుటుంబ మార్పుపై ఆందోళన (చిత్రాలు): 'ఘోర్ కలి' (ప్రపంచ అంతం) రంగుల చెక్కబొమ్మలో భార్య భర్తపై పెత్తనం చేస్తూ, భర్త తల్లిని జంతువులా ఈడ్చుకుపోతున్నట్టు చూపి కుటుంబ సంబంధాల విధ్వంసాన్ని సూచించారు. మరో చెక్కబొమ్మలో భర్త వీణ వాయిస్తుండగా భార్య హుక్కా తాగుతున్నట్టు చూపి, పాశ్చాత్య సాంస్కృతిక ప్రభావం కుటుంబాన్ని తలకిందులు చేసిందనే కళాకారుని భయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. 19వ శతాబ్ద చివరిలో మహిళా విద్య వైపు కదలిక సంప్రదాయ కుటుంబ పాత్రల విచ్ఛిన్నంపై ఆందోళన కలిగించింది. ఐరోపా దంపతుల చెక్కబొమ్మలో సాహెబ్ మద్యం సీసాతో, మెమ్‌సాహెబ్ వయొలిన్ వాయిస్తూ సంప్రదాయ కుటుంబ పాత్రలను సూచించారు.

19వ శతాబ్దంలో ముద్రణ పేద ప్రజలకూ చేరింది. చౌక చిన్న పుస్తకాలు, గ్రంథాలయాలు, కులం, శ్రామిక వర్గ సమస్యలపై రచనలు ఈ దశలో ముఖ్యమైనవి.

• చౌక పుస్తకాలు:
  1. 19వ శతాబ్దంలో మద్రాసు పట్టణాల్లో చాలా చౌక చిన్న పుస్తకాలను కూడళ్ల వద్ద అమ్మేవారు
  2. మార్కెట్లకు ప్రయాణించే పేదలు కొనగలిగారు.
• ప్రజా గ్రంథాలయాలు: 20వ శతాబ్ద ఆరంభం నుంచి ప్రజా గ్రంథాలయాలు ఏర్పడి పుస్తకాలకు ప్రాప్యతను విస్తరించాయి. ఇవి ఎక్కువగా నగరాలు, పట్టణాల్లో, కొన్నిసార్లు సంపన్న గ్రామాల్లో ఉండేవి. ధనిక స్థానిక పోషకులకు గ్రంథాలయం ఏర్పాటు ప్రతిష్ఠను సంపాదించే మార్గం.
• కుల వివక్షపై రచనలు: 19వ శతాబ్ద చివరి నుంచి కుల వివక్ష సమస్యలపై అనేక ముద్రిత కరపత్రాలు, వ్యాసాలు వచ్చాయి.
• 'తక్కువ కుల' నిరసన ఉద్యమాల మరాఠా మార్గదర్శి జ్యోతిబా ఫూలే 'గులాంగిరి' (1871)లో కుల వ్యవస్థ అన్యాయాలపై రాశాడు.
• 20వ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో బి.ఆర్. అంబేద్కర్, మద్రాసులో ఇ.వి. రామస్వామి నాయకర్ (పెరియార్) కులంపై శక్తివంతంగా రాశారు
• వారి రచనలను భారతదేశమంతా చదివారు.
• స్థానిక నిరసన ఉద్యమాలు, శాఖలు కూడా ప్రాచీన గ్రంథాలను విమర్శిస్తూ, కొత్త న్యాయమైన భవిష్యత్తును ఊహిస్తూ అనేక ప్రజా జర్నళ్లు, కరపత్రాలు సృష్టించాయి.
• కార్మికుల రచనలు: ఫ్యాక్టరీ కార్మికులు అధిక శ్రమతో, విద్య లేక తమ అనుభవాలను ఎక్కువగా రాయలేకపోయారు. అయినా కాన్పూర్ మిల్లు కార్మికుడు కాశీబాబా 1938లో 'ఛోటే ఔర్ బడే కా సవాల్' రాసి ప్రచురించి కుల, వర్గ దోపిడీల మధ్య సంబంధాన్ని చూపాడు. 'సుదర్శన్ చక్ర్' పేరుతో రాసిన మరో కాన్పూర్ మిల్లు కార్మికుని 1935–1955 కవితలను 'సచ్చి కవితాయన్' సంకలనంగా ప్రచురించారు.
• గ్రంథాలయాలు – కార్మికులు: 1930ల నాటికి బెంగళూరు పత్తి మిల్లు కార్మికులు బొంబాయి కార్మికుల ఉదాహరణను అనుసరించి గ్రంథాలయాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. వీటిని సామాజిక సంస్కర్తలు ప్రోత్సహించారు – వారి అధిక మద్యపానాన్ని తగ్గించడం, అక్షరాస్యత తేవడం, కొన్నిసార్లు జాతీయవాద సందేశం ప్రచారం చేయడం వారి లక్ష్యం.

ముద్రణకు గల శక్తి ప్రభుత్వాలు దాన్ని నియంత్రించడానికి, అణచడానికి చేసే ప్రయత్నాల్లోనే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. వలస ప్రభుత్వం భారతదేశంలో ప్రచురితమైన అన్ని పుస్తకాలు, వార్తాపత్రికల రికార్డు నిరంతరం ఉంచి, ప్రెస్‌ను నియంత్రించడానికి అనేక చట్టాలు చేసింది.

• 1798కి ముందు: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాజ్యం సెన్సార్‌షిప్ గురించి అంతగా పట్టించుకోలేదు. ఆశ్చర్యకరంగా, తొలి నియంత్రణ చర్యలు కంపెనీ దుష్పరిపాలనను విమర్శించి, కొందరు అధికారుల చర్యలను అసహ్యించుకున్న భారతదేశంలోని ఆంగ్లేయులకు వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయి. ఈ విమర్శలను ఇంగ్లండ్‌లోని కంపెనీ విమర్శకులు భారతదేశంలో కంపెనీ వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యంపై దాడికి ఉపయోగిస్తారని భయపడింది.
• 1820లు:
  1. కలకత్తా సుప్రీంకోర్టు పత్రికా స్వేచ్ఛను నియంత్రించే కొన్ని నియమాలు చేసింది
  2. బ్రిటిష్ పాలనను కీర్తించే వార్తాపత్రికల ప్రచురణను కంపెనీ ప్రోత్సహించడం మొదలుపెట్టింది.
• 1835: ఆంగ్ల, ప్రాంతీయ వార్తాపత్రికల సంపాదకుల తీవ్ర విజ్ఞప్తులతో గవర్నర్-జనరల్ బెంటింక్ పత్రికా చట్టాలను సవరించడానికి అంగీకరించాడు. ఉదార వలస అధికారి థామస్ మెకాలే కొత్త నియమాలు రూపొందించి పూర్వపు స్వేచ్ఛలను పునరుద్ధరించాడు.
• 1857 తిరుగుబాటు తర్వాత: పత్రికా స్వేచ్ఛపై వైఖరి మారింది. కోపించిన ఆంగ్లేయులు 'స్థానిక' ప్రెస్‌ను అణచివేయాలని డిమాండ్ చేశారు. ప్రాంతీయ వార్తాపత్రికలు దృఢంగా జాతీయవాద స్వభావం పొందడంతో కఠిన నియంత్రణ చర్యలపై వలస ప్రభుత్వం చర్చ మొదలుపెట్టింది.
• 1878 – దేశీయ భాషా పత్రికల చట్టం (Vernacular Press Act):
  1. ఐరిష్ ప్రెస్ చట్టాల నమూనాలో రూపొందింది
  2. ప్రాంతీయ భాషా పత్రికల వార్తలు, సంపాదకీయాలను సెన్సార్ చేసే విస్తృత అధికారాలు ప్రభుత్వానికి ఇచ్చింది. అప్పటి నుంచి ప్రభుత్వం వివిధ ప్రావిన్సుల్లోని ప్రాంతీయ వార్తాపత్రికలను క్రమంగా పరిశీలించేది. ఒక వార్త రాజద్రోహపూరితమని భావిస్తే పత్రికను హెచ్చరించేవారు
  3. హెచ్చరికను పట్టించుకోకపోతే ప్రెస్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, ముద్రణ యంత్రాలను జప్తు చేసేవారు. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: ఈ చట్టాన్ని 1882లో రద్దు చేశారు.)
• జాతీయవాద పత్రికల పెరుగుదల:
  1. అణచివేత చర్యలున్నా దేశమంతటా జాతీయవాద వార్తాపత్రికలు పెరిగాయి
  2. వలస దుష్పరిపాలనపై నివేదించి జాతీయవాద కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించాయి. జాతీయవాద విమర్శను అణచడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు ఉగ్ర నిరసనలకు దారితీసి, మరల అణచివేత–నిరసనల చక్రం కొనసాగింది. 1907లో పంజాబ్ విప్లవకారులను బహిష్కరించినప్పుడు బాలగంగాధర తిలక్ తన 'కేసరి'లో వారి పట్ల గాఢమైన సానుభూతితో రాయడంతో 1908లో జైలు శిక్ష పడింది
  3. ఇది దేశవ్యాప్త నిరసనలకు దారితీసింది.
• యుద్ధ కాలాలు (బాక్స్):
  1. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో డిఫెన్స్ ఆఫ్ ఇండియా రూల్స్ కింద 22 వార్తాపత్రికలు జామీనులు సమర్పించాల్సి వచ్చింది
  2. వాటిలో 18 ప్రభుత్వ ఆదేశాలు పాటించే బదులు మూతపడ్డాయి. 1919లో రౌలట్ ఆధ్వర్యంలోని రాజద్రోహ కమిటీ నివేదిక నియంత్రణలను బలపరచి వివిధ పత్రికలపై జరిమానాలకు దారితీసింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధ ఆరంభంలో డిఫెన్స్ ఆఫ్ ఇండియా చట్టం యుద్ధ సంబంధ వార్తల సెన్సార్‌షిప్‌కు అనుమతించింది
  3. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ వార్తలన్నీ దీని పరిధిలోకి వచ్చాయి. 1942 ఆగస్టులో సుమారు 90 వార్తాపత్రికలను అణచివేశారు.
• సంపాదకుల ప్రతిఘటన (బాక్స్): 1877లో స్థాపించిన 'స్టేట్స్‌మన్' సంపాదకుడు శాండర్స్‌ను విధేయ పత్రికకు సంపాదకుడు కావాలని అడిగితే స్వేచ్ఛ కోల్పోవడానికి ఎంత ఇస్తారని కఠినంగా అడిగాడు. 'ఫ్రెండ్ ఆఫ్ ఇండియా' ప్రభుత్వ ఆదేశాలకు లొంగిపోవలసి వస్తుందన్న భయంతో ప్రభుత్వ సబ్సిడీని నిరాకరించింది.
• గాంధీ (1922): వాక్ స్వాతంత్ర్యం, పత్రికా స్వాతంత్ర్యం, సంఘ స్వాతంత్ర్యం అనే మూడు శక్తివంతమైన ప్రజాభిప్రాయ వాహకాలను భారత ప్రభుత్వం నలిపివేయాలని చూస్తోందని, స్వరాజ్య, ఖిలాఫత్ పోరాటం అన్నింటికన్నా ముందు ఈ ముప్పులో పడిన స్వేచ్ఛ కోసమే పోరాటమని అన్నారు.
• జాతీయవాదానికి ముద్రణ తోడ్పాటు: పాఠం చివరి ప్రశ్న – ముద్రణ సంస్కృతి భారతదేశంలో జాతీయవాద వృద్ధికి ఎలా తోడ్పడిందో వివరించండి. వార్తాపత్రికలు వలస దుష్పరిపాలనను వెల్లడించి, వివిధ ప్రాంతాల వారిని కలిపి, అఖిల భారత గుర్తింపును సృష్టించి, అణచివేతను ఎదుర్కొని జాతీయవాద కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించాయి.