ఉత్పాదక పరిశ్రమలు (Manufacturing Industries)

ముడి పదార్థాలను ప్రాసెస్ చేసి, ఎక్కువ విలువ ఉన్న ఉత్పత్తులుగా భారీ పరిమాణంలో తయారు చేయడాన్ని తయారీ (Manufacturing) అంటారు. తయారీ రంగాన్ని మొత్తం అభివృద్ధికి, ముఖ్యంగా ఆర్థికాభివృద్ధికి వెన్నెముకగా భావిస్తారు.

• తయారీకి ఉదాహరణలు:
  1. కలప నుంచి కాగితం, చెరకు నుంచి చక్కెర, ఇనుప ఖనిజం నుంచి ఇనుము–ఉక్కు, బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినియం. కొన్ని రకాల బట్టలు నూలు (yarn) నుంచి తయారవుతాయి
  2. ఆ నూలు కూడా ఒక పారిశ్రామిక ఉత్పత్తే.
• ద్వితీయ రంగం (Secondary sector): ప్రాథమిక పదార్థాలను తయారీ వస్తువులుగా మార్చే కార్మికులు ద్వితీయ కార్యకలాపాల్లో ఉంటారు – ఉక్కు కర్మాగారాలు, కార్ల తయారీ, బ్రెవరీలు (Breweries), వస్త్ర పరిశ్రమలు, బేకరీలలో పనిచేసేవారు. ఈ అధ్యాయం ద్వితీయ రంగంలోని తయారీ పరిశ్రమల గురించి.
• దేశ ఆర్థిక బలం తయారీ పరిశ్రమల అభివృద్ధితోనే కొలుస్తారు.
• పరిశ్రమల పరిమాణం:
  1. బూట్లు, బట్టలు, చక్కెర వంటివి యంత్రాలతో పెద్ద పరిశ్రమల్లో
  2. కొన్ని పాత్రలు చిన్న పరిశ్రమల్లో
  3. మట్టి ప్రమిదల (దీపాలు) వంటివి గృహ పరిశ్రమలో వ్యక్తిగత చేతివృత్తి కళాకారులు తయారు చేస్తారు.

తయారీ రంగ ప్రాముఖ్యత (పుస్తకం ప్రకారం)

• వ్యవసాయాన్ని ఆధునీకరించడంలో తోడ్పడుతుంది
• ప్రజలు వ్యవసాయ ఆదాయంపై ఎక్కువగా ఆధారపడకుండా ద్వితీయ, తృతీయ రంగాల్లో ఉద్యోగాలు ఇస్తుంది.
• నిరుద్యోగం, పేదరికం నిర్మూలనకు పారిశ్రామికాభివృద్ధి ముందస్తు షరతు. ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలు, ఉమ్మడి రంగ వెంచర్ల వెనుక ఉన్న ప్రధాన ఆలోచన ఇదే. గిరిజన, వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో పరిశ్రమలు పెట్టి ప్రాంతీయ అసమానతలు తగ్గించాలనే లక్ష్యం కూడా ఉంది.
• తయారీ వస్తువుల ఎగుమతి వాణిజ్యాన్ని విస్తరించి, అవసరమైన విదేశీ మారక ద్రవ్యాన్ని (Foreign exchange) తెస్తుంది.
• ముడి పదార్థాలను అధిక విలువ గల రకరకాల తయారీ వస్తువులుగా మార్చే దేశాలే సంపన్నమవుతాయి. భారతదేశ సమృద్ధి తయారీ పరిశ్రమలను త్వరగా పెంచడం, వైవిధ్యపరచడంలోనే ఉంది.

వ్యవసాయం, పరిశ్రమ ఒకదానికొకటి వేరుగా నడిచేవి కావు; చేయి చేయి కలిపి ముందుకు సాగుతాయి. ఒకటి వృద్ధి చెందితే రెండోదానికి కూడా ప్రయోజనం కలుగుతుంది.

• వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమల (Agro-industries) పాత్ర: భారతదేశంలో ఇవి వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచి వ్యవసాయానికి పెద్ద ఊపునిచ్చాయి.
• రైతులకు అమ్మే పరిశ్రమ ఉత్పత్తులు: నీటిపారుదల పంపులు, ఎరువులు, కీటకనాశనులు (Insecticides), పురుగుమందులు (Pesticides), ప్లాస్టిక్, PVC పైపులు, యంత్రాలు, పనిముట్లు.
• పరిశ్రమల ఆధారం: ఈ పరిశ్రమలు ముడి పదార్థాల కోసం వ్యవసాయంపై ఆధారపడతాయి. కాబట్టి పంట పండితేనే వాటికి ముడి సరుకు వస్తుంది, రైతుకు కొనుగోలుదారు దొరుకుతాడు.
• ఫలితం: తయారీ పరిశ్రమ వ్యవసాయదారులు ఉత్పత్తిని పెంచుకోవడానికి సహాయపడింది, ఉత్పత్తి ప్రక్రియలను చాలా సమర్థవంతంగా మార్చింది. అందుకే వ్యవసాయం, పరిశ్రమల అభివృద్ధి, పోటీతత్వం ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడి ఉంటాయి.

ప్రపంచీకరణ యుగంలో పరిశ్రమల పోటీతత్వం

• ప్రస్తుత ప్రపంచీకరణ (Globalisation) కాలంలో భారత పరిశ్రమ మరింత సమర్థంగా, పోటీ పడేలా ఉండాలి.
• కేవలం స్వయం సమృద్ధి (Self-sufficiency) సరిపోదు.
• మన తయారీ వస్తువుల నాణ్యత అంతర్జాతీయ మార్కెట్‌లోని వస్తువులతో సమానంగా ఉండాలి. అప్పుడే అంతర్జాతీయ మార్కెట్‌లో పోటీ పడగలం.

పరిశ్రమలను ఒక ప్రమాణం (criterion) ఆధారంగా వర్గీకరిస్తే వాటిని బాగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. పుస్తకం ఐదు ప్రమాణాల ఆధారంగా వర్గీకరించింది.

• 1. ముడి పదార్థ మూలం ఆధారంగా
• వ్యవసాయ ఆధారిత (Agro-based): పత్తి, ఉన్ని, జనుము, పట్టు వస్త్రాలు, రబ్బరు, చక్కెర, తేయాకు, కాఫీ, వంటనూనె.
• ఖనిజ ఆధారిత (Mineral-based): ఇనుము–ఉక్కు, సిమెంట్, అల్యూమినియం, యంత్ర పరికరాలు (Machine tools), పెట్రో రసాయనాలు.
• 2. ప్రధాన పాత్ర ఆధారంగా
• మౌలిక లేదా కీలక పరిశ్రమలు (Basic/Key): తమ ఉత్పత్తులను ఇతర వస్తువుల తయారీకి ముడి సరుకుగా అందిస్తాయి – ఇనుము–ఉక్కు, రాగి కరిగింపు (Copper smelting), అల్యూమినియం కరిగింపు.
• వినియోగదారు పరిశ్రమలు (Consumer): వినియోగదారులు నేరుగా వాడే వస్తువులు – చక్కెర, టూత్‌పేస్ట్, కాగితం, కుట్టు యంత్రాలు, ఫ్యాన్లు.
• 3. పెట్టుబడి ఆధారంగా:
  1. చిన్న తరహా పరిశ్రమ (Small scale industry) అంటే ఒక యూనిట్ ఆస్తులపై అనుమతించే గరిష్ఠ పెట్టుబడి పరిమితి ఆధారంగా నిర్వచిస్తారు. ఈ పరిమితి కాలక్రమేణా మారింది
  2. పుస్తకం రాసే నాటికి గరిష్ఠ పెట్టుబడి ఒక కోటి రూపాయలు. [పుస్తకం తర్వాత మార్పు – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: ఇప్పుడు పరిశ్రమలను సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్యతరహా సంస్థలు (MSME)గా పెట్టుబడి + టర్నోవర్ ఆధారంగా వర్గీకరిస్తున్నారు
  3. 2020లో సవరణ, 2025 బడ్జెట్‌లో పరిమితులు మళ్లీ పెంచారు.]
• 4. యాజమాన్యం ఆధారంగా
• ప్రభుత్వ రంగం (Public sector): ప్రభుత్వ సంస్థలు నడిపేవి – BHEL, SAIL.
• ప్రైవేట్ రంగం: వ్యక్తులు లేదా వ్యక్తుల సమూహం యాజమాన్యంలో – TISCO, బజాజ్ ఆటో లిమిటెడ్, డాబర్ ఇండస్ట్రీస్.
• ఉమ్మడి రంగం (Joint sector): రాష్ట్రం (ప్రభుత్వం), వ్యక్తులు కలిసి నడిపేవి – ఆయిల్ ఇండియా లిమిటెడ్ (OIL) ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ రంగాల ఉమ్మడి యాజమాన్యం అని పుస్తకం చెబుతుంది.
• సహకార రంగం (Cooperative sector):
  1. ముడి పదార్థ ఉత్పత్తిదారులు/సరఫరాదారులు లేదా కార్మికులు లేదా ఇద్దరూ కలిసి యజమానులుగా, నిర్వాహకులుగా ఉంటారు
  2. వనరులను కలిపి లాభనష్టాలను దామాషా ప్రకారం పంచుకుంటారు. ఉదా: మహారాష్ట్రలో చక్కెర పరిశ్రమ, కేరళలో కొబ్బరి పీచు (Coir) పరిశ్రమ.
• 5. ముడి సరుకు, తయారీ వస్తువుల బరువు, పరిమాణం ఆధారంగా:
  1. భారీ పరిశ్రమలు (Heavy) – ఇనుము–ఉక్కు
  2. తేలిక పరిశ్రమలు (Light) – తేలికైన ముడి సరుకుతో తేలికైన వస్తువులు చేసేవి, ఉదా: విద్యుత్ పరికరాల పరిశ్రమ.

వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమల్లో పత్తి, జనుము, పట్టు, ఉన్ని వస్త్రాలు, చక్కెర, వంటనూనె మొదలైనవి వస్తాయి. వీటిలో వస్త్ర పరిశ్రమ భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రత్యేక స్థానం కలిగి ఉంది.

• ప్రత్యేక స్థానం ఎందుకు?: పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి, ఉపాధి కల్పన, విదేశీ మారక ఆదాయంలో ఇది గణనీయమైన వాటా కలిగి ఉంది.
• విలువ గొలుసు (Value chain): ముడి సరుకు నుంచి అత్యధిక విలువ జోడించిన ఉత్పత్తి వరకు స్వయం సమృద్ధంగా, పూర్తిగా ఉన్న ఏకైక పరిశ్రమ ఇదే.
• ఇతర పరిశ్రమలకు తోడ్పాటు: డిమాండ్ సృష్టించి రసాయనాలు–రంగులు, ప్యాకేజింగ్ సామగ్రి, ఇంజనీరింగ్ పనులు వంటి పరిశ్రమలకు ఆధారమవుతుంది.
• పత్తి వస్త్రాల చరిత్ర:
  1. ప్రాచీన భారతదేశంలో చేతి వడకడం (Hand spinning), చేనేత (Handloom) పద్ధతులతో ఉత్పత్తి.
  2. 18వ శతాబ్దం తర్వాత మరమగ్గాలు (Power-looms) వచ్చాయి.
  3. వలస కాలంలో ఇంగ్లండ్‌లో మిల్లుల్లో తయారైన వస్త్రంతో పోటీపడలేక మన సంప్రదాయ పరిశ్రమలు దెబ్బతిన్నాయి.
  4. మొదటి విజయవంతమైన వస్త్ర మిల్లు 1854లో ముంబైలో స్థాపించారు.
  5. రెండు ప్రపంచ యుద్ధాలు ఐరోపాలో జరిగాయి; భారతదేశం బ్రిటిష్ వలస. యుద్ధ సమయంలో UKలో వస్త్రానికి డిమాండ్ ఉండటంతో బ్రిటిష్ వారు భారత పత్తి వస్త్ర పరిశ్రమ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించారు.
• తొలి కేంద్రీకరణ: ప్రారంభంలో పత్తి పండే మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ ప్రాంతాల్లో కేంద్రీకృతమైంది.
• స్థానికీకరణకు కారణాలు (Localisation factors): ముడి పత్తి లభ్యత, మార్కెట్, ఓడరేవు సౌకర్యంతో సహా రవాణా, కార్మికులు, తేమతో కూడిన వాతావరణం.
• వ్యవసాయంతో సంబంధం: రైతులు, పత్తి కాయలు కోసే కూలీలు, జిన్నింగ్ (Ginning), వడకడం (Spinning), నేయడం (Weaving), రంగులద్దడం (Dyeing), డిజైనింగ్, ప్యాకేజింగ్, టైలరింగ్, కుట్టుపని వారికి జీవనోపాధి కల్పిస్తుంది.

(పుస్తకంలోని విలువ గొలుసు చిత్రం మరియు పత్తి, ఉన్ని, పట్టు పరిశ్రమల పంపిణీ పటం నుంచి నిర్దిష్ట కేంద్రాల పేర్లు చదవగలిగేలా లేవు; అందువల్ల అవి ఇక్కడ ఇవ్వలేదు.)

పత్తి వస్త్ర పరిశ్రమలో వడకడం (నూలు తయారీ) ఒక దశ, నేత (బట్ట తయారీ) మరో దశ. రెండింటి స్వభావం, కేంద్రాలు వేర్వేరు.

• వడకడం (Spinning): కేంద్రీకృతంగా (Centralised) ఉంది – మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, తమిళనాడులో కేంద్రీకరణ కొనసాగుతోంది.
• నేత (Weaving): అత్యంత వికేంద్రీకృతం (Decentralised). కారణం – పత్తి, పట్టు, జరీ (Zari), ఎంబ్రాయిడరీ వంటి నేతల్లో సంప్రదాయ నైపుణ్యాలు, డిజైన్లను చేర్చడానికి అవకాశం కల్పించడం.
• నాణ్యత సమస్య:
  1. భారతదేశం వడకడంలో ప్రపంచ స్థాయి ఉత్పత్తి చేస్తుంది
  2. కానీ దేశంలో తయారయ్యే నాణ్యమైన నూలును నేత రంగం ఎక్కువగా వాడుకోలేకపోవడం వల్ల నేత తక్కువ నాణ్యత గల బట్టను అందిస్తుంది.
• నేత పద్ధతులు: చేనేత (Handloom), మరమగ్గం (Powerloom), మిల్లుల్లో.
• ఖాదీ (Khadi): చేతితో వడికిన ఖాదీ నేతగాళ్లకు ఇళ్లలోనే కుటీర పరిశ్రమ (Cottage industry)గా పెద్ద ఎత్తున ఉపాధి ఇస్తుంది.

ఆలోచన కోసం పుస్తకం అడిగిన ప్రశ్నలు

• మహాత్మా గాంధీ నూలు వడకడం, ఖాదీ నేతకు ఎందుకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు? [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం – సాధారణ వివరణ: ఖాదీ స్వదేశీ ఉద్యమానికి చిహ్నం
• విదేశీ మిల్లు బట్టపై ఆధారపడటం తగ్గించి గ్రామీణులకు స్వయం ఉపాధి కల్పించడం దీని లక్ష్యం.]
• మిల్లు రంగం మగ్గాల సంఖ్యను (loomage) మరమగ్గాలు, చేనేత కంటే తక్కువగా ఉంచడం ఎందుకు ముఖ్యం? [సాధారణ తర్కం: మిల్లులు ఎక్కువైతే చేనేత, మరమగ్గ కార్మికుల ఉపాధి దెబ్బతింటుంది కాబట్టి ఉపాధిని కాపాడేందుకు.]

జనుము (Jute)ను 'బంగారు పీచు' (Golden Fibre) అంటారు. జనుము వస్త్ర పరిశ్రమ మరో ముఖ్య వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమ.

• ఉత్పత్తి స్థానం: ముడి జనుము, జనుము వస్తువుల ఉత్పత్తిలో భారతదేశం ప్రపంచంలో అగ్రస్థానం. ఎగుమతిలో బంగ్లాదేశ్ తర్వాత రెండో స్థానం.
• కేంద్రీకరణ: మిల్లుల్లో ఎక్కువ భాగం పశ్చిమ బెంగాల్‌లో, ముఖ్యంగా హుగ్లీ (Hugli) నది ఒడ్డున ఇరుకైన పట్టీలో ఉన్నాయి.
• మొదటి జనుము మిల్లు: 1855లో కోల్‌కతా సమీపంలోని రిష్రా (Rishra) వద్ద స్థాపించారు.
• దేశ విభజన ప్రభావం (1947): జనుము మిల్లులు భారతదేశంలోనే మిగిలాయి. కానీ జనుము పండే ప్రాంతంలో మూడింట మూడు వంతులు తూర్పు పాకిస్థాన్ (ఇప్పటి బంగ్లాదేశ్)కు వెళ్లాయి.

హుగ్లీ ప్రాంతంలో కేంద్రీకరణకు కారణాలు

• జనుము పండే ప్రాంతాలకు సమీపంలో ఉండటం.
• చౌకైన జల రవాణా.
• రైలు, రోడ్డు, జల మార్గాల మంచి నెట్‌వర్క్ వల్ల మిల్లులకు ముడి సరుకు తేవడం సులభం.
• ముడి జనుమును ప్రాసెస్ చేయడానికి పుష్కలంగా నీరు.
• పశ్చిమ బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశా, ఉత్తర ప్రదేశ్ నుంచి చౌక కార్మికులు.
• కోల్‌కతా పెద్ద పట్టణ కేంద్రంగా బ్యాంకింగ్, బీమా, ఎగుమతికి ఓడరేవు సౌకర్యాలు అందిస్తుంది.

చక్కెర పరిశ్రమ వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమల్లో ముఖ్యమైనది. దీని ముడి సరుకు చెరకు.

• స్థానం:
  1. చక్కెర ఉత్పత్తిలో భారతదేశం ప్రపంచంలో రెండో స్థానం (పుస్తకం ప్రకారం)
  2. గుడ్ (బెల్లం), ఖండసారి ఉత్పత్తిలో మొదటి స్థానం.
• ముడి పదార్థ స్వభావం:
  1. చెరకు బరువైనది (Bulky)
  2. రవాణాలో (haulage) దాని సుక్రోజ్ (Sucrose) శాతం తగ్గిపోతుంది. అందుకే మిల్లులు చెరకు పొలాలకు దగ్గరగా ఉండాలి.
• మిల్లులు ఉన్న రాష్ట్రాలు: ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, గుజరాత్, పంజాబ్, హరియాణా, మధ్యప్రదేశ్. పుస్తకం ప్రకారం 60 శాతం మిల్లులు ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్‌లలోనే ఉన్నాయి.
• కాలానుగుణ (Seasonal) పరిశ్రమ: చెరకు కోత కాలంలోనే పని ఉంటుంది కాబట్టి ఇది సహకార రంగానికి సరిపోతుంది. [కారణం – సాధారణ తర్కం: చెరకు పండించే రైతులే మిల్లు యజమానులై వనరులను కలిపి నడపవచ్చు.]
• దక్షిణ, పశ్చిమ రాష్ట్రాల వైపు మార్పు: ఇటీవల మిల్లులు దక్షిణ, పశ్చిమ రాష్ట్రాల్లో, ముఖ్యంగా మహారాష్ట్రలో కేంద్రీకృతమవుతున్నాయి. కారణాలు:
• ఇక్కడి చెరకులో సుక్రోజ్ శాతం ఎక్కువ.
• చల్లని వాతావరణం వల్ల చెరకు గానుగ ఆడే కాలం (Crushing season) ఎక్కువ.
• సహకార సంఘాలు ఈ రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ విజయవంతమయ్యాయి.
• నేటి స్థితి [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం]:
  1. ప్రస్తుతం చక్కెర ఉత్పత్తిలో ఉత్తర ప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక ముందున్నాయి
  2. బ్రెజిల్, భారత్ ప్రపంచంలో మొదటి రెండు చక్కెర ఉత్పత్తి దేశాలుగా చెప్పుకుంటారు.

ఖనిజాలు, లోహాలను ముడి సరుకుగా వాడే పరిశ్రమలను ఖనిజ ఆధారిత పరిశ్రమలు (Mineral-based industries) అంటారు. వాటిలో ముఖ్యమైనది ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమ.

• మౌలిక (Basic) పరిశ్రమ: భారీ, మధ్యతరహా, తేలిక పరిశ్రమలన్నీ తమ యంత్రాల కోసం దీనిపై ఆధారపడతాయి.
• ఉక్కు ఉపయోగాలు: ఇంజనీరింగ్ వస్తువులు, నిర్మాణ సామగ్రి, రక్షణ, వైద్య, టెలిఫోన్, శాస్త్రీయ పరికరాలు, అనేక వినియోగ వస్తువులు.
• అభివృద్ధికి సూచిక: ఉక్కు ఉత్పత్తి, వినియోగాన్ని దేశ అభివృద్ధికి సూచికగా భావిస్తారు.
• భారీ పరిశ్రమ ఎందుకు?: ముడి సరుకులు, తయారైన వస్తువులు రెండూ బరువైనవి, పెద్దవి కాబట్టి రవాణా ఖర్చు ఎక్కువ.
• ముడి సరుకుల నిష్పత్తి: ఇనుప ఖనిజం (Iron ore), కోకింగ్ బొగ్గు (Coking coal), సున్నపురాయి (Limestone) సుమారు 4 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో కావాలి. ఉక్కును గట్టిపరచడానికి కొంత మాంగనీసు కూడా అవసరం.
• ఆదర్శ స్థానం: తయారైన ఉత్పత్తులను మార్కెట్లు, వినియోగదారులకు పంపిణీ చేయడానికి సమర్థవంతమైన రవాణా నెట్‌వర్క్ కూడా అవసరం.
• ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి (Chhotanagpur plateau): ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమలు అత్యధికంగా కేంద్రీకృతమైన ప్రాంతం. కారణాలు:
• ఇనుప ఖనిజం చౌకగా లభించడం.
• అధిక నాణ్యత గల ముడి సరుకులు దగ్గరగా ఉండటం.
• చౌక కార్మికులు.
• దేశీయ మార్కెట్లో పెద్ద వృద్ధి సామర్థ్యం.
• పుస్తకంలో చదవలేని భాగాలు:
  1. ఉక్కు తయారీ ప్రక్రియల చిత్రం (Fig. 6.2), భారతదేశ ఇనుము–ఉక్కు కర్మాగారాల పటం ఇక్కడ చదవగలిగేలా లేవు
  2. అందుకే వివరాలు ఇవ్వలేదు.
• అభ్యాస పజిల్ సమాధానం: ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని ప్రభుత్వ రంగ ఉక్కు కర్మాగారం భిలాయ్ (Bhilai) [ఇది పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: ఇది SAIL సంస్థ ప్లాంట్].
• [పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం] ప్రధాన ఉక్కు కర్మాగారాలు: భిలాయ్ (ఛత్తీస్‌గఢ్), రూర్కెలా (ఒడిశా), దుర్గాపూర్ (పశ్చిమ బెంగాల్), బొకారో (ఝార్ఖండ్), జంషెడ్‌పూర్ (టాటా, ప్రైవేట్ రంగం), విశాఖపట్నం (ఆంధ్రప్రదేశ్).

భారతదేశంలో ఇనుము–ఉక్కు తర్వాత రెండో ముఖ్య లోహ పరిశ్రమ (Metallurgical industry) అల్యూమినియం కరిగింపు.

• అల్యూమినియం లక్షణాలు:
  1. తేలికైనది
  2. తుప్పు పట్టదు (Corrosion-resistant)
  3. ఉష్ణానికి మంచి వాహకం
  4. సాగే గుణం (Malleable) ఉంది
  5. ఇతర లోహాలతో కలిపితే బలంగా మారుతుంది.
• ఉపయోగాలు: విమానాలు, పాత్రలు, తీగల తయారీ.
• ప్రత్యామ్నాయం: అనేక పరిశ్రమల్లో ఉక్కు, రాగి, జింక్, సీసం (Lead)లకు ప్రత్యామ్నాయంగా ప్రజాదరణ పొందింది.
• కరిగింపు కర్మాగారాలు ఉన్న రాష్ట్రాలు: ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, కేరళ, ఉత్తర ప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు.
• ముడి సరుకు – బాక్సైట్ (Bauxite): చాలా బరువైన (Bulky), ముదురు ఎరుపు రంగు రాయి.
• స్థాన నిర్ణయ కారకాలు: రెండు ప్రధాన కారకాలు – (1) క్రమబద్ధమైన విద్యుత్ సరఫరా (2) కనీస ఖర్చుతో ముడి సరుకు నిశ్చిత లభ్యత.
• చిత్రం:
  1. Fig. 6.3 – NALCO కరిగింపు కర్మాగారంలో స్ట్రిప్ కోటింగ్ మిల్లు. [NALCO అంటే నేషనల్ అల్యూమినియం కంపెనీ
  2. ఇది ఒడిశాలో ఉంది – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.]
• అభ్యాస ప్రశ్న సమాధానం: బాక్సైట్‌ను ముడి సరుకుగా వాడే పరిశ్రమ – అల్యూమినియం కరిగింపు.
• అల్యూమినియం తయారీ ప్రక్రియ ఫ్లో చార్ట్ పుస్తకంలో ఇచ్చారు
• ఈ ప్రతిలో అది చదవగలిగేలా లేదు.

భారతదేశంలో రసాయన పరిశ్రమ వేగంగా పెరుగుతోంది, వైవిధ్యభరితమవుతోంది. ఇందులో పెద్ద, చిన్న తరహా తయారీ యూనిట్లు రెండూ ఉన్నాయి. అకర్బన (Inorganic), కర్బన (Organic) రెండు రంగాల్లోనూ వేగవంతమైన వృద్ధి నమోదైంది.

• అకర్బన రసాయనాలు (Inorganic chemicals):
  1. సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం: ఎరువులు, కృత్రిమ పీచులు (Synthetic fibres), ప్లాస్టిక్‌లు, అంటుపదార్థాలు (Adhesives), రంగులు, రంజనాల తయారీలో వాడతారు.
  2. నైట్రిక్ ఆమ్లం, క్షారాలు (Alkalies).
  3. సోడా యాష్ (Soda ash): గాజు, సబ్బులు, డిటర్జెంట్లు, కాగితం తయారీలో.
  4. కాస్టిక్ సోడా (Caustic soda).
  5. ఈ పరిశ్రమలు దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించి ఉన్నాయి (ఎందుకో ఆలోచించమని పుస్తకం అడిగింది – ముడి సరుకులు, మార్కెట్ విస్తృతంగా ఉండటం సాధారణ కారణం [పుస్తకం వెలుపలి తర్కం]).
• కర్బన రసాయనాలు (Organic chemicals): పెట్రో రసాయనాలు (Petrochemicals) ఉంటాయి. వీటిని కృత్రిమ పీచులు, కృత్రిమ రబ్బరు, ప్లాస్టిక్‌లు, రంజనాలు, ఔషధాలు, ఫార్మాస్యూటికల్స్ తయారీకి వాడతారు.
• స్థానం: కర్బన రసాయన కర్మాగారాలు చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల (Oil refineries) లేదా పెట్రో రసాయన ప్లాంట్ల సమీపంలో ఉంటాయి.
• రసాయన పరిశ్రమ తనకే అతిపెద్ద వినియోగదారు: మౌలిక రసాయనాలను మళ్లీ ప్రాసెస్ చేసి పారిశ్రామిక అవసరాలు, వ్యవసాయం కోసం లేదా నేరుగా వినియోగదారుల మార్కెట్‌కు కొత్త రసాయనాలుగా తయారు చేస్తారు.

ఎరువులు వ్యవసాయ ఉత్పాదకతకు, సిమెంట్ నిర్మాణ రంగానికి వెన్నెముక. రెండూ రసాయన, ఖనిజ ఆధారిత పరిశ్రమలే.

ఎరువుల పరిశ్రమ

• ఉత్పత్తులు: నత్రజని ఎరువులు (ముఖ్యంగా యూరియా – Urea), ఫాస్ఫేటిక్ ఎరువులు, అమ్మోనియం ఫాస్ఫేట్ (DAP), సంక్లిష్ట ఎరువులు (Complex fertilizers). సంక్లిష్ట ఎరువుల్లో నత్రజని (N), ఫాస్ఫేట్ (P), పొటాష్ (K) కలయిక ఉంటుంది.
• పొటాష్ దిగుమతి: మూడవది అయిన పొటాష్ పూర్తిగా దిగుమతి అవుతుంది. కారణం – దేశంలో వాణిజ్యపరంగా వాడదగిన పొటాష్ లేదా పొటాషియం సమ్మేళనాల నిల్వలు ఏ రూపంలోనూ లేవు.
• విస్తరణ: హరిత విప్లవం (Green Revolution) తర్వాత ఈ పరిశ్రమ దేశంలోని అనేక ఇతర ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
• ఉత్పత్తిలో వాటా: గుజరాత్, తమిళనాడు, ఉత్తర ప్రదేశ్, పంజాబ్, కేరళ కలిసి సగం ఎరువుల ఉత్పత్తికి దోహదం చేస్తాయి.
• ఇతర ముఖ్య ఉత్పత్తి రాష్ట్రాలు: ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా, రాజస్థాన్, బీహార్, మహారాష్ట్ర, అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, గోవా, ఢిల్లీ, మధ్యప్రదేశ్, కర్ణాటక.

సిమెంట్ పరిశ్రమ

• ఉపయోగం: ఇళ్లు, కర్మాగారాలు, వంతెనలు, రోడ్లు, విమానాశ్రయాలు, ఆనకట్టలు, ఇతర వాణిజ్య నిర్మాణాల్లో అవసరం.
• ముడి సరుకులు: బరువైన, భారీ ముడి సరుకులు – సున్నపురాయి (Limestone), సిలికా (Silica), జిప్సం (Gypsum). వీటితో పాటు బొగ్గు, విద్యుచ్ఛక్తి, రైలు రవాణా కావాలి.
• వ్యూహాత్మక స్థానం: గుజరాత్‌లో గల్ఫ్ దేశాల మార్కెట్‌కు చేరువగా ప్లాంట్లు పెట్టారు.
• చరిత్ర:
  1. మొదటి సిమెంట్ ప్లాంట్ 1904లో చెన్నైలో స్థాపించారు
  2. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత పరిశ్రమ విస్తరించింది.

ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమ రవాణా అవసరాలను, ఎలక్ట్రానిక్స్–IT పరిశ్రమ సమాచార, సాంకేతిక అవసరాలను తీరుస్తాయి.

ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమ (Automobile Industry)

• పాత్ర: సరుకులు, ప్రయాణికుల వేగవంతమైన రవాణాకు వాహనాలు అందిస్తుంది.
• ఉత్పత్తులు: ట్రక్కులు, బస్సులు, కార్లు, మోటార్ సైకిళ్లు, స్కూటర్లు, త్రిచక్ర వాహనాలు, బహుళ ప్రయోజన వాహనాలు (Multi-utility vehicles).
• సరళీకరణ ప్రభావం: సరళీకరణ (Liberalisation) తర్వాత కొత్త, ఆధునిక మోడళ్లు రావడంతో వాహనాలకు డిమాండ్ పెరిగి ప్రయాణికుల కార్లు, ద్విచక్ర, త్రిచక్ర వాహనాలతో సహా పరిశ్రమ ఆరోగ్యకరంగా పెరిగింది. [సరళీకరణ 1991లో మొదలైంది – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం.]
• కేంద్రాలు: ఢిల్లీ, గురుగ్రామ్, ముంబై, పుణె, చెన్నై, కోల్‌కతా, లక్నో, ఇండోర్, హైదరాబాద్, జంషెడ్‌పూర్, బెంగళూరు చుట్టూ.

IT, ఎలక్ట్రానిక్స్ పరిశ్రమ

• ఉత్పత్తి శ్రేణి: ట్రాన్సిస్టర్ సెట్ల నుంచి టెలివిజన్, టెలిఫోన్లు, సెల్యులార్ టెలికాం, టెలిఫోన్ ఎక్స్ఛేంజ్, రాడార్లు, కంప్యూటర్లు, టెలికమ్యూనికేషన్ పరిశ్రమకు కావాల్సిన ఇతర పరికరాల వరకు.
• బెంగళూరు (Bengaluru) భారతదేశ ఎలక్ట్రానిక్ రాజధానిగా ఎదిగింది.
• ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువుల ఇతర ముఖ్య కేంద్రాలు: ముంబై, ఢిల్లీ, హైదరాబాద్, పుణె, చెన్నై, కోల్‌కతా, లక్నో, కోయంబత్తూరు.
• పరిశ్రమ కేంద్రీకరణ ఎక్కువ: బెంగళూరు, నోయిడా, ముంబై, చెన్నై, హైదరాబాద్, పుణె.
• ప్రధాన ప్రభావం: ఉపాధి కల్పనపై. హార్డ్‌వేర్, సాఫ్ట్‌వేర్ రెండింటిలో నిరంతర వృద్ధే భారతదేశంలో IT పరిశ్రమ విజయానికి కీలకం.
• చిత్రం: Fig. 6.6 – HCL, రూప్‌నారాయణ్‌పూర్ (పశ్చిమ బెంగాల్) కేబుల్ తయారీ సౌకర్యాలు. సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీ పార్కుల పటం ఈ ప్రతిలో చదవగలిగేలా లేదు.

పరిశ్రమలు భారత ఆర్థిక వృద్ధికి, అభివృద్ధికి గణనీయంగా తోడ్పడ్డాయి. కానీ భూమి, నీరు, గాలి, శబ్ద కాలుష్యం పెరగడం, దాని వల్ల పర్యావరణ క్షీణత జరగడాన్ని విస్మరించలేం.

• పరిశ్రమల వల్ల నాలుగు రకాల కాలుష్యం: (a) గాలి (Air) (b) నీరు (Water) (c) భూమి (Land) (d) శబ్దం (Noise). కాలుష్య పరిశ్రమల్లో థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రాలు కూడా ఉన్నాయి.
• వాయు కాలుష్యం (Air pollution):
  1. సల్ఫర్ డై ఆక్సైడ్, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ వంటి అవాంఛిత వాయువులు ఎక్కువ నిష్పత్తిలో ఉండటం వల్ల.
  2. గాలిలో తేలే ఘన, ద్రవ రేణువులు (Particulate materials): దుమ్ము, తుంపర్లు (sprays), పొగమంచు (mist), పొగ.
  3. పొగ వెలువడేవి: రసాయన, కాగిత కర్మాగారాలు, ఇటుక బట్టీలు, శుద్ధి కర్మాగారాలు (Refineries), కరిగింపు ప్లాంట్లు; కాలుష్య నియమాలను పట్టించుకోని చిన్న, పెద్ద కర్మాగారాల్లో శిలాజ ఇంధనాలు మండించడం.
  4. విషవాయువుల లీకేజీ దీర్ఘకాల ప్రభావాలతో ప్రమాదకరం. ఉదా: భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన [1984, యూనియన్ కార్బైడ్ కర్మాగారం – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం].
  5. మానవ ఆరోగ్యం, జంతువులు, మొక్కలు, భవనాలు, మొత్తం వాతావరణంపై ప్రతికూల ప్రభావం.
• జల కాలుష్యం (Water pollution):
  1. నదుల్లోకి వదిలే సేంద్రియ, అసేంద్రియ పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, ప్రవాహ జలాల వల్ల.
  2. ప్రధాన దోషులు: కాగితం–గుజ్జు (Paper, pulp), రసాయన, వస్త్ర–రంగులద్దే, పెట్రోలియం శుద్ధి, తోళ్ల పరిశ్రమలు (Tanneries), ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ పరిశ్రమలు.
  3. వదిలేవి: రంగులు, డిటర్జెంట్లు, ఆమ్లాలు, లవణాలు, సీసం (Lead), పాదరసం (Mercury) వంటి భారలోహాలు, పురుగుమందులు, ఎరువులు, కర్బనంతో కూడిన కృత్రిమ రసాయనాలు, ప్లాస్టిక్, రబ్బరు మొదలైనవి.
  4. ఫ్లై యాష్ (Fly ash), ఫాస్ఫో–జిప్సం, ఇనుము–ఉక్కు స్లాగ్ భారతదేశంలో ప్రధాన ఘన వ్యర్థాలు.
  5. ఉష్ణ కాలుష్యం (Thermal pollution): కర్మాగారాలు, థర్మల్ ప్లాంట్ల నుంచి వేడి నీటిని చల్లారకముందే నదులు, చెరువుల్లోకి వదిలినప్పుడు జరుగుతుంది; ఇది జలచరాలను దెబ్బతీస్తుంది.
  6. అణు విద్యుత్ కేంద్రాలు, అణు ఆయుధ ఉత్పత్తి కేంద్రాల వ్యర్థాలు క్యాన్సర్, పుట్టుకతో వచ్చే లోపాలు, గర్భస్రావాలకు కారణమవుతాయి.
• భూ కాలుష్యం: నేల, నీటి కాలుష్యాలు దగ్గరి సంబంధం కలవి. గాజు, హానికర రసాయనాలు, పారిశ్రామిక వ్యర్థ జలాలు, ప్యాకేజింగ్, లవణాలు, చెత్తను పడేయడం వల్ల నేల నిరుపయోగమవుతుంది. వాన నీరు కాలుష్యకారకాలను నేలలోకి తీసుకెళ్లి భూగర్భ జలాన్ని కూడా కలుషితం చేస్తుంది.
• శబ్ద కాలుష్యం (Noise pollution): చిరాకు, కోపమే కాక వినికిడి లోపం, గుండె వేగం, రక్తపోటు పెరగడం వంటి శారీరక ప్రభావాలు. అవాంఛిత శబ్దం చిరాకుకు, ఒత్తిడికి మూలం. పారిశ్రామిక, నిర్మాణ కార్యకలాపాలు, యంత్రాలు, కర్మాగార పరికరాలు, జనరేటర్లు, రంపాలు, వాయు/విద్యుత్ డ్రిల్లులు ఎక్కువ శబ్దం చేస్తాయి.

పరిశ్రమల వల్ల కలిగే కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి నీరు, గాలి, శబ్దం, భూమి నాలుగింటి విషయంలోనూ చర్యలు అవసరం.

• వ్యర్థ జలం: మన పరిశ్రమలు వదిలే ప్రతి లీటరు వ్యర్థ జలం తనకంటే ఎనిమిది రెట్లు మంచినీటిని కలుషితం చేస్తుంది.
• మంచినీటి కాలుష్య నివారణ సూచనలు:
  1. (i) ప్రాసెసింగ్‌లో నీటి వాడకం తగ్గించి, రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వరుస దశల్లో తిరిగి వాడటం (Reuse), పునఃచక్రీకరణ (Recycling).
  2. (ii) అవసరమైన నీటి కోసం వర్షపు నీటి సేకరణ (Rainwater harvesting).
  3. (iii) వేడి నీటిని, వ్యర్థ జలాలను నదులు, చెరువుల్లోకి వదిలే ముందు శుద్ధి చేయడం.
• పారిశ్రామిక వ్యర్థ జల శుద్ధి మూడు దశల్లో:
  1. (a) ప్రాథమిక శుద్ధి (Primary): యాంత్రిక పద్ధతిలో – జల్లెడ పట్టడం (Screening), రుబ్బడం (Grinding), గడ్డకట్టించడం (Flocculation), అవక్షేపణ (Sedimentation).
  2. (b) ద్వితీయ శుద్ధి (Secondary): జీవ ప్రక్రియ (Biological) ద్వారా.
  3. (c) తృతీయ శుద్ధి (Tertiary): జీవ, రసాయన, భౌతిక ప్రక్రియల ద్వారా; ఇందులో వ్యర్థ జలాన్ని పునఃచక్రీకరిస్తారు.
• భూగర్భ జలం: పరిశ్రమలు భూగర్భ జల నిల్వలను అతిగా తోడేస్తూ ముప్పు ఉన్న చోట దానిని చట్టపరంగా నియంత్రించాలి.
• వాయు కాలుష్యం: కర్మాగారాలకు పొగ గొట్టాలు (Smoke stacks) బిగించి, వాటిలో ఎలక్ట్రోస్టాటిక్ ప్రెసిపిటేటర్లు, ఫాబ్రిక్ ఫిల్టర్లు, స్క్రబ్బర్లు, ఇనర్షియల్ సెపరేటర్లు పెట్టి గాలిలోని రేణువులను తగ్గించవచ్చు. కర్మాగారాల్లో బొగ్గుకు బదులు చమురు లేదా వాయువు వాడితే పొగ తగ్గుతుంది.
• శబ్ద కాలుష్యం:
  1. యంత్రాలు, పరికరాలను మార్చుకోవచ్చు
  2. జనరేటర్లకు సైలెన్సర్లు బిగించాలి. దాదాపు అన్ని యంత్రాలనూ శక్తి సామర్థ్యం పెంచి, శబ్దం తగ్గేలా పునఃరూపకల్పన చేయవచ్చు. శబ్దాన్ని పీల్చే పదార్థాలు వాడవచ్చు
  3. వ్యక్తిగతంగా ఇయర్‌ప్లగ్‌లు, ఇయర్‌ఫోన్లు ఉపయోగించవచ్చు.
• నిలకడైన అభివృద్ధి సవాలు (Sustainable development): ఆర్థికాభివృద్ధిని పర్యావరణ అంశాలతో అనుసంధానించాలి.

NTPC ఉదాహరణ (NTPC shows the way)

• NTPC భారతదేశంలో ప్రధాన విద్యుత్ ఉత్పత్తి సంస్థ. ఇది పర్యావరణ నిర్వహణ వ్యవస్థ (EMS)కు ISO 14001 ధ్రువీకరణ పొందింది.
• విద్యుత్ కేంద్రాలు పెట్టే ప్రాంతాల్లో నీరు, చమురు, వాయువు, ఇంధనాల వంటి సహజ వనరులను కాపాడేందుకు ముందస్తు చర్యలు తీసుకుంటుంది.
• చర్యలు:
  1. (a) పరికరాల అనుకూల వినియోగం – తాజా సాంకేతికతలు, ఉన్న పరికరాల ఆధునీకరణ.
  2. (b) బూడిద (Ash) వినియోగాన్ని పెంచి వ్యర్థాల ఉత్పత్తిని తగ్గించడం.
  3. (c) పర్యావరణ సమతుల్యత కోసం హరిత వలయాలు (Green belts); అడవుల పెంపకం కోసం ప్రత్యేక ప్రయోజన వాహనాల (Special purpose vehicles) ఏర్పాటు.
  4. (d) బూడిద కొలనుల (Ash pond) నిర్వహణ, బూడిద నీటి పునఃచక్రీకరణ, ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణ ద్వారా కాలుష్యం తగ్గించడం.
  5. (e) అన్ని విద్యుత్ కేంద్రాలకు పర్యావరణ పర్యవేక్షణ, సమీక్షలు, ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్ నిర్వహణ.
• చిత్రాలు:
  1. Fig. 6.7 – ఫరీదాబాద్‌లో యమునా కార్యాచరణ ప్రణాళిక కింద మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రం
  2. Fig. 6.8 – రామగుండం ప్లాంట్.